១. សិរិវឌ្ឍត្ថេរគាថាវណ្ណនា

វិវរមនុបតន្តិ វិជ្ជុតាតិ អាយស្មតោ សិរិវឌ្ឍត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោបិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ វិវដ្ដូបនិស្សយំ កុសលំ ឧបចិនន្តោ ឥតោ ឯកនវុតេ កប្បេ វិបស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ វិបស្សិំ ភគវន្តំ បស្សិត្វា កិង្កណិបុប្ផេហិ បូជំ កត្វា តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវលោកេ និព្ពត្តោ អបរាបរំ បុញ្ញានិ កត្វា សុគតីសុយេវ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ រាជគហេ វិភវសម្បន្នស្ស ព្រាហ្មណស្ស គេហេ និព្ពត្តិ, សិរិវឌ្ឍោតិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ វយប្បត្តោ ពិម្ពិសារសមាគមេ សត្ថរិ សទ្ធម្មេ ច ឧប្បន្នប្បសាទោ ហេតុសម្បន្នតាយ បព្ពជិ. បព្ពជិត្វា ច កតបុព្ពកិច្ចោ វេភារបណ្ឌវបព្ពតានំ អវិទូរេ អញ្ញតរស្មិំ អរញ្ញាយតនេ បព្ពតគុហាយំ កម្មដ្ឋានមនុយុត្តោ វិហរតិ. តស្មិញ្ច សមយេ មហា អកាលមេឃោ ឧដ្ឋហិ. វិជ្ជុល្លតា បព្ពតវិវរំ បវិសន្តិយោ វិយ វិចរន្តិ. ថេរស្ស ឃម្មបរិឡាហាភិភូតស្ស សារគព្ភេហិ មេឃវាតេហិ ឃម្មបរិឡាហោ វូបសមិ. ឧតុសប្បាយលាភេន ចិត្តំ ឯកគ្គំ អហោសិ. សមាហិតចិត្តោ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.២១.១០-១៤) –

‘‘កញ្ចនគ្ឃិយសង្កាសោ, សព្ពញ្ញូ លោកនាយកោ;

ឱទកំ ទហមោគ្គយ្ហ, សិនាយិ អគ្គបុគ្គលោ.

‘‘បគ្គយ្ហ កិង្កណិំ បុប្ផំ, វិបស្សិស្សាភិរោបយិំ;

ឧទគ្គចិត្តោ សុមនោ, ទ្វិបទិន្ទស្ស តាទិនោ.

‘‘ឯកនវុតិតោ កប្បេ, យំ បុប្ផមភិរោបយិំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ពុទ្ធបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘សត្តវីសតិកប្បម្ហិ, រាជា ភីមរថោ អហុ;

សត្តរតនសម្បន្នោ, ចក្កវត្តី មហព្ពលោ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា អញ្ញាបទេសេន អត្តសន្និស្សយំ ឧទានំ ឧទានេន្តោ ‘‘វិវរមនុបតន្តិ វិជ្ជុតា’’តិ គាថំ អភាសិ.

៤១. តត្ថ វិវរន្តិ អន្តរា វេមជ្ឈំ. អនុបតន្តីតិ អនុលក្ខណេ បតន្តិ បវត្តន្តិ, វិជ្ជោតន្តីតិ អត្ថោ. វិជ្ជោតនមេវ ហិ វិជ្ជុល្លតានំ បវត្តិ នាម. អនុ-សទ្ទយោគេន ចេត្ថ ឧបយោគវចនំ, យថា ‘‘រុក្ខមនុវិជ្ជោតន្តី’’តិ. វិជ្ជុតាតិ សតេរតា. វេភារស្ស ច បណ្ឌវស្ស ចាតិ វេភារបព្ពតស្ស ច បណ្ឌវបព្ពតស្ស ច វិវរមនុបតន្តីតិ យោជនា. នគវិវរគតោតិ នគវិវរំ បព្ពតគុហំ ឧបគតោ. ឈាយតីតិ អារម្មណូបនិជ្ឈានេន លក្ខណូបនិជ្ឈានេន ច ឈាយតិ, សមថវិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេន្តោ ភាវេតិ. បុត្តោ អប្បដិមស្ស តាទិនោតិ សីលក្ខន្ធាទិធម្មកាយសម្បត្តិយា រូបកាយសម្បត្តិយា ច អនុបមស្ស ឧបមារហិតស្ស ឥដ្ឋានិដ្ឋាទីសុ តាទិលក្ខណសម្បត្តិយា តាទិនោ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ឱរសបុត្តោ. បុត្តវចនេនេវ ចេត្ថ ថេរេន សត្ថុ អនុជាតភាវទីបនេន អញ្ញា ព្យាកតាតិ វេទិតព្ពំ.

សិរិវឌ្ឍត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.