៩. តិស្សត្ថេរគាថាវណ្ណនា

សត្តិយា វិយ ឱមដ្ឋោតិ អាយស្មតោ តិស្សត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បតិ? អយម្បិ កិរ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ បុញ្ញំ ឧបចិនន្តោ តិស្សស្ស ភគវតោ ពោធិយា មូលេ បុរាណបណ្ណានិ នីហរិត្វា សោធេសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ កបិលវត្ថុនគរេ ភគវតោ បិតុច្ឆាបុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ តិស្សោ នាម នាមេន. សោ ភគវន្តំ អនុបព្ពជិត្វា ឧបសម្បន្នោ ហុត្វា អរញ្ញាយតនេ វិហរន្តោ ជាតិំ បដិច្ច មានំ ករោន្តោ កោធូបាយាសពហុលោ ច ឧជ្ឈានពហុលោ ច ហុត្វា វិចរតិ, សមណធម្មេ ឧស្សុក្កំ ន ករោតិ. អថ នំ សត្ថា ឯកទិវសំ ទិវាដ្ឋានេ វិវដមុខំ និទ្ទាយន្តំ ទិព្ពចក្ខុនា ឱលោកេន្តោ សាវត្ថិតោ អាកាសេន គន្ត្វា តស្ស ឧបរិ អាកាសេយេវ ឋត្វា ឱភាសំ ផរិត្វា តេនោភាសេន បដិពុទ្ធស្ស សតិំ ឧប្បាទេត្វា ឱវាទំ ទេន្តោ ‘‘សត្តិយា វិយ ឱមដ្ឋោ’’តិ គាថំ អភាសិ.

៣៩. តត្ថ សត្តិយាតិ ទេសនាសីសមេតំ, ឯកតោធារាទិនា សត្ថេនាតិ អត្ថោ. ឱមដ្ឋោតិ បហតោ. ចត្តារោ ហិ បហារា ឱមដ្ឋោ ឧម្មដ្ឋោ មដ្ឋោ វិមដ្ឋោតិ. តត្ថ ឧបរិ ឋត្វា អធោមុខំ ទិន្នបហារោ ឱមដ្ឋោ នាម, ហេដ្ឋា ឋត្វា ឧទ្ធម្មុខំ ទិន្នបហារោ ឧម្មដ្ឋោ នាម, អគ្គឡសូចិ វិយ វិនិវិជ្ឈិត្វា គតោ មដ្ឋោ នាម, សេសោ សព្ពោបិ វិមដ្ឋោ នាម. ឥមស្មិំ បន ឋានេ ឱមដ្ឋោ គហិតោ. សោ ហិ សព្ពទារុណោ ទុរុទ្ធរណសល្លោ ទុត្តិកិច្ឆោ អន្តោទោសោ អន្តោបុព្ពលោហិតោវ ហោតិ, បុព្ពលោហិតំ អនិក្ខមិត្វា វណមុខំ បរិយោនន្ធិត្វា តិដ្ឋតិ. បុព្ពលោហិតំ នីហរិតុកាមេហិ មញ្ចេន សទ្ធិំ ពន្ធិត្វា អធោសិរោ កាតព្ពោ ហោតិ, មរណំ វា មរណមត្តំ វា ទុក្ខំ បាបុណន្តិ. ឌយ្ហមានេតិ អគ្គិនា ឈាយមានេ. មត្ថកេតិ សីសេ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា សត្តិយា ឱមដ្ឋោ បុរិសោ សល្លុព្ពាហនវណតិកិច្ឆនានំ អត្ថាយ វីរិយំ អារភតិ តាទិសំ បយោគំ ករោតិ បរក្កមតិ, យថា ច ឌយ្ហមានេ មត្ថកេ អាទិត្តសីសោ បុរិសោ តស្ស និព្ពាបនត្ថំ វីរិយំ អារភតិ តាទិសំ បយោគំ ករោតិ, ឯវមេវំ, ភិក្ខុ, កាមរាគប្បហានាយ សតោ អប្បមត្តោ អតិវិយ ឧស្សាហជាតោ ហុត្វា វិហរេយ្យាតិ.

ឯវំ ភគវា តស្ស ថេរស្ស កោធូបាយាសវូបសមាយ ឱវាទំ ទេន្តោ តទេកដ្ឋតាយ កាមរាគប្បហានសីសេន ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ. ថេរោ ឥមំ គាថំ សុត្វា សំវិគ្គហទយោ វិបស្សនាយ យុត្តប្បយុត្តោ វិហាសិ. តស្ស អជ្ឈាសយំ ញត្វា សត្ថា សំយុត្តកេ តិស្សត្ថេរសុត្តំ (សំ. និ. ៣.៨៤) ទេសេសិ. សោ ទេសនាបរិយោសានេ អរហត្តេ បតិដ្ឋាសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៥៣.៦៦-៧៣) –

‘‘ទេវលោកេ មនុស្សេ ចេ, អនុភោត្វា ឧភោ យសេ;

អវសានេ ច និព្ពានំ, សិវំ បត្តោ អនុត្តរំ.

‘‘សម្ពុទ្ធំ ឧទ្ទិសិត្វាន, ពោធិំ វា តស្ស សត្ថុនោ;

យោ បុញ្ញំ បសវី បោសោ, តស្ស កិំ នាម ទុល្លភំ.

‘‘មគ្គេ ផលេ អាគមេ ច, ឈានាភិញ្ញាគុណេសុ ច;

អញ្ញេសំ អធិកោ ហុត្វា, និព្ពាយាមិ អនាសវោ.

‘‘បុរេហំ ពោធិយា បត្តំ, ឆឌ្ឌេត្វា ហដ្ឋមានសោ;

ឥមេហិ វីសតង្គេហិ, សមង្គី ហោមិ សព្ពថា.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា ថេរោ អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ សត្ថារំ បូជេតុំ តមេវ គាថំ អភាសិ.

តិស្សត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.