៤. ចតុត្ថវគ្គោ

១. គហ្វរតីរិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ផុដ្ឋោ ឌំសេហីតិ អាយស្មតោ គហ្វរតីរិយត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោ កិរ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ ឥតោ ឯកតិំសេ កប្បេ សិខិស្ស ភគវតោ កាលេ មិគលុទ្ទោ ហុត្វា អរញ្ញេ វិចរន្តោ អទ្ទស សិខិំ ភគវន្តំ អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ ទេវនាគយក្ខានំ ធម្មំ ទេសេន្តំ, ទិស្វា បន បសន្នមានសោ ‘‘ធម្មោ ឯស វុច្ចតី’’តិ សរេ និមិត្តំ អគ្គហេសិ. សោ តេន ចិត្តប្បសាទេន ទេវលោកេ ឧប្បន្នោ បុន អបរាបរំ សុគតីសុយេវ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា ‘‘អគ្គិទត្តោ’’តិ លទ្ធនាមោ វយប្បត្តោ ភគវតោ យមកបាដិហារិយំ ទិស្វា សញ្ជាតប្បសាទោ សាសនេ បព្ពជិត្វា កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា គហ្វរតីរេ នាម អរញ្ញដ្ឋានេ វសតិ. តេនស្ស គហ្វរតីរយោតិ សមញ្ញា អហោសិ. សោ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៥២.៤៤-៥០) –

‘‘មិគលុទ្ទោ បុរេ អាសិ, អរញ្ញេ វិបិនេ អហំ;

អទ្ទសំ វិរជំ ពុទ្ធំ, ទេវសង្ឃបុរក្ខតំ.

‘‘ចតុសច្ចំ បកាសេន្តំ, ទេសេន្តំ, អមតំ បទំ;

អស្សោសិំ មធុរំ ធម្មំ, សិខិនោ លោកពន្ធុនោ.

‘‘ឃោសេ ចិត្តំ បសាទេសិំ, អសមប្បដិបុគ្គលេ;

តត្ថ ចិត្តំ បសាទេត្វា, ឧត្តរិំ ទុត្តរំ ភវំ.

‘‘ឯកតិំសេ ឥតោ កប្បេ, យំ សញ្ញមលភិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ឃោសសញ្ញាយិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា សាវត្ថិយំ អគមាសិ. តស្ស អាគតភាវំ សុត្វា ញាតកា ឧបគន្ត្វា មហាទានំ បវត្តេសុំ. សោ កតិបយទិវសេ វសិត្វា អរញ្ញមេវ គន្តុកាមោ អហោសិ. តំ ញាតកា, ‘‘ភន្តេ, អរញ្ញំ នាម ឌំសមកសាទិវសេន ពហុបរិស្សយំ, ឥធេវ វសថា’’តិ អាហំសុ. តំ សុត្វា ថេរោ ‘‘អរញ្ញវាសោយេវ មយ្ហំ រុច្ចតី’’តិ វិវេកាភិរតិកិត្តនមុខេន អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ ‘‘ផុដ្ឋោ ឌំសេហី’’តិ គាថំ អភាសិ.

៣១. តត្ថ ផុដ្ឋោ ឌំសេហិ មកសេហីតិ ឌំសនសីលតាយ ‘‘ឌំសា’’តិ លទ្ធនាមាហិ អន្ធកមក្ខិកាហិ, មកសនញ្ញិតេហិ ច សូចិមុខបាណេហិ ផុស្សិតោ ទដ្ឋោតិ អត្ថោ. អរញ្ញស្មិន្តិ ‘‘បញ្ចធនុសតិកំ បច្ឆិម’’ន្តិ (បារា. ៦៥៤) វុត្តអរញ្ញលក្ខណយោគតោ អរញ្ញេ. ព្រហាវនេតិ មហារុក្ខគច្ឆគហនតាយ មហាវនេ អរញ្ញានិយំ. នាគោ សង្គាមសីសេវាតិ សង្គាមាវចរោ ហត្ថិនាគោ វិយ សង្គាមមុទ្ធនិ បរសេនាសម្បហារំ. ‘‘អរញ្ញវាសោ នាម ពុទ្ធាទីហិ វណ្ណិតោ ថោមិតោ’’តិ ឧស្សាហជាតោ សតោ សតិមា ហុត្វា តត្រ តស្មិំ អរញ្ញេ, តស្មិំ វា ឌំសាទិសម្ផស្សេ ឧបដ្ឋិតេ អធិវាសយេ អធិវាសេយ្យ សហេយ្យ, ‘‘ឌំសាទយោ មំ អាពាធេន្តី’’តិ អរញ្ញវាសំ ន ជហេយ្យាតិ អត្ថោ.

គហ្វរតីរិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. សុប្បិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា

អជរំ ជីរមានេនាតិ អាយស្មតោ សុប្បិយត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោ កិរ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា តាបសបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា អរញ្ញាយតនេ វសន្តោ តត្ថ ភគវន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ ផលាផលំ អទាសិ, តថា ភិក្ខុសង្ឃស្ស. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ កស្សបស្ស សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស កាលេ ខត្តិយកុលេ និព្ពត្តិត្វា អនុក្កមេន វិញ្ញុតំ បត្តោ កល្យាណមិត្តសន្និស្សយេន លទ្ធសំវេគោ សាសនេ បព្ពជិត្វា ពហុស្សុតោ អហោសិ. ជាតិមទេន សុតមទេន ច អត្តានំ ឧក្កំសេន្តោ បរេ ច វម្ភេន្តោ វិហាសិ. សោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ តស្ស កម្មស្ស និស្សន្ទេន សាវត្ថិយំ បរិភូតរូបេ សុសានគោបកកុលេ និព្ពត្តិ. សុប្បិយោតិស្ស នាមំ អហោសិ. អថ វិញ្ញុតំ បត្តោ អត្តនោ សហាយភូតំ សោបាកត្ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា តស្ស សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសំវេគោ បព្ពជិត្វា សម្មាបដិបត្តិំ បូរេត្វា ‘‘អជរំ ជីរមានេនា’’តិ គាថំ អភាសិ.

៣២. តត្ថ អជរន្តិ ជរារហិតំ, និព្ពានំ សន្ធាយាហ. តញ្ហិ អជាតត្តា នត្ថិ ឯត្ថ ជរា, ឯតស្មិំ វា អធិគតេ បុគ្គលស្ស សា នត្ថីតិ ជរាភាវហេតុតោបិ អជរំ នាម. ជីរមានេនាតិ ជីរន្តេន, ខណេ ខណេ ជរំ បាបុណន្តេន. តប្បមានេនាតិ សន្តប្បមានេន, រាគាទីហិ ឯកាទសហិ អគ្គីហិ ទយ្ហមានេន. និព្ពុតិន្តិ យថាវុត្តសន្តាបាភាវតោ និព្ពុតសភាវំ និព្ពានំ. និមិយន្តិ បរិវត្តេយ្យំ ចេតាបេយ្យំ. បរមំ សន្តិន្តិ អនវសេសកិលេសាភិសង្ខារបរិឡាហវូបសមធម្មតាយ ឧត្តមំ សន្តិំ. ចតូហិ យោគេហិ អននុពន្ធត្តា យោគក្ខេមំ. អត្តនោ ឧត្តរិតរស្ស កស្សចិ អភាវតោ អនុត្តរំ. អយញ្ហេត្ថ សង្ខេបត្ថោ – ខណេ ខណេ ជរាយ អភិភុយ្យមានត្តា ជីរមានេន, តថា រាគគ្គិអាទីហិ សន្តប្បមានេន គតោ ឯវំ អនិច្ចេន ទុក្ខេន អសារេន សព្ពថាបិ អនុបសន្តសភាវេន សឧបទ្ទវេន, តប្បដិបក្ខភាវតោ អជរំ បរមុបសមភូតំ កេនចិ អនុបទ្ទុតំ អនុត្តរំ និព្ពានំ និមិយំ បរិវត្តេយ្យំ ‘‘មហា វត មេ លាភោ មហា ឧទយោ ហត្ថគតោ’’តិ. យថា ហិ មនុស្សា យំ កិញ្ចិ ភណ្ឌំ បរិវត្តេន្តា និរបេក្ខា គយ្ហមានេន សម្ពហុមានា ហោន្តិ, ឯវមយំ ថេរោ បហិតត្តោ វិហរន្តោ អត្តនោ កាយេ ច ជីវិតេ ច និរបេក្ខតំ, និព្ពានំ បដិបេសិតត្តញ្ច បកាសេន្តោ ‘‘និមិយំ បរមំ សន្តិំ, យោគក្ខេមំ អនុត្តរ’’ន្តិ វត្វា តមេវ បដិបត្តិំ បរិព្រូហយន្តោ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៥២.៥១-៧៧) –

‘‘វរុណោ នាម នាមេន, ព្រាហ្មណោ មន្តបារគូ;

ឆឌ្ឌេត្វា ទស បុត្តានិ, វនមជ្ឈោគហិំ តទា.

‘‘អស្សមំ សុកតំ កត្វា, សុវិភត្តំ មនោរមំ;

បណ្ណសាលំ ករិត្វាន, វសាមិ វិបិនេ អហំ.

‘‘បទុមុត្តរោ លោកវិទូ, អាហុតីនំ បដិគ្គហោ;

មមុទ្ធរិតុកាមោ សោ, អាគច្ឆិ មម អស្សមំ.

‘‘យាវតា វនសណ្ឌម្ហិ, ឱភាសោ វិបុលោ អហុ;

ពុទ្ធស្ស អានុភាវេន, បជ្ជលី វិបិនំ តទា.

‘‘ទិស្វាន តំ បាដិហីរំ, ពុទ្ធសេដ្ឋស្ស តាទិនោ;

បត្តបុដំ គហេត្វាន, ផលេន បូជយិំ អហំ.

‘‘ឧបគន្ត្វាន សម្ពុទ្ធំ, សហខារិមទាសហំ;

អនុកម្បាយ មេ ពុទ្ធោ, ឥទំ វចនមព្រវិ.

‘‘ខារិភារំ គហេត្វាន, បច្ឆតោ ឯហិ មេ តុវំ;

បរិភុត្តេ ច សង្ឃម្ហិ, បុញ្ញំ តវ ភវិស្សតិ.

‘‘បុដកំ តំ គហេត្វាន, ភិក្ខុសង្ឃស្សទាសហំ;

តត្ថ ចិត្តំ បសាទេត្វា, តុសិតំ ឧបបជ្ជហំ.

‘‘តត្ថ ទិព្ពេហិ នច្ចេហិ, គីតេហិ វាទិតេហិ ច;

បុញ្ញកម្មេន សំយុត្តំ, អនុភោមិ សទា សុខំ.

‘‘យំ យំ យោនុបបជ្ជាមិ, ទេវត្តំ អថ មានុសំ;

ភោគេ មេ ឩនតា នត្ថិ, ផលទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘យាវតា ចតុរោ ទីបា, សសមុទ្ទា សបព្ពតា;

ផលំ ពុទ្ធស្ស ទត្វាន, ឥស្សរំ ការយាមហំ.

‘‘យាវតា យេ បក្ខិគណា, អាកាសេ ឧប្បតន្តិ ចេ;

តេបិ មេ វសមន្វេន្តិ, ផលទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘យាវតា វនសណ្ឌម្ហិ, យក្ខា ភូតា ច រក្ខសា;

កុម្ភណ្ឌា គរុឡា ចាបិ, បារិចរិយំ ឧបេន្តិ មេ.

‘‘កុម្មា សោណា មធុការា, ឌំសា ច មកសា ឧភោ;

តេបិ មំ វសមន្វេន្តិ, ផលទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘សុបណ្ណា នាម សកុណា, បក្ខិជាតា មហព្ពលា;

តេបិ មំ សរណំ យន្តិ, ផលទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘យេបិ ទីឃាយុកា នាគា, ឥទ្ធិមន្តោ មហាយសា;

តេបិ មំ វសមន្វេន្តិ, ផលទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘សីហា ព្យគ្ឃា ច ទីបី ច, អច្ឆកោកតរច្ឆកា;

តេបិ មំ វសមន្វេន្តិ, ផលទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘ឱសធី តិណវាសី ច, យេ ច អាកាសវាសិនោ;

សព្ពេ មំ សរណំ យន្តិ, ផលទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘សុទុទ្ទសំ សុនិបុណំ, គម្ភីរំ សុប្បកាសិតំ;

ផស្សយិត្វា វិហរាមិ, ផលទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘វិមោក្ខេ អដ្ឋ ផុសិត្វា, វិហរាមិ អនាសវោ;

អាតាបី និបកោ ចាហំ, ផលទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘យេ ផលដ្ឋា ពុទ្ធបុត្តា, ខីណទោសា មហាយសា;

អហមញ្ញតរោ តេសំ, ផលទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘អភិញ្ញាបារមិំ គន្ត្វា, សុក្កមូលេន ចោទិតោ;

សព្ពាសវេ បរិញ្ញាយ, វិហរាមិ អនាសវោ.

‘‘តេវិជ្ជា ឥទ្ធិបត្តា ច, ពុទ្ធបុត្តា មហាយសា;

ទិព្ពសោតំ សមាបន្នា, តេសំ អញ្ញតរោ អហំ.

‘‘សតសហស្សិតោ កប្បេ, យំ ផលំ អទទិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ផលទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វាបិ តមេវ គាថំ អញ្ញាព្យាករណវសេន អភាសិ.

សុប្បិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. សោបាកត្ថេរគាថាវណ្ណនា

យថាបិ ឯកបុត្តស្មិន្តិ អាយស្មតោ សោបាកត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោ កិរ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ ហុត្វា តត្ថ តត្ថ វិវដ្ដូបនិស្សយំ កុសលំ ឧបចិនន្តោ កកុសន្ធស្ស ភគវតោ កាលេ អញ្ញតរស្ស កុដុម្ពិកស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តោ ឯកទិវសំ សត្ថារំ ទិស្វា បសន្នចិត្តោ ពីជបូរផលានិ សត្ថុ ឧបនេសិ. បដិគ្គហេសិ ភគវា អនុកម្បំ ឧបាទាយ. សោ ភិក្ខុសង្ឃេ ច អភិប្បសន្នោ សលាកភត្តំ បដ្ឋបេត្វា សង្ឃុទ្ទេសវសេន តិណ្ណំ ភិក្ខូនំ យាវតាយុកំ ខីរភត្តំ អទាសិ. សោ តេហិ បុញ្ញកម្មេហិ អបរាបរំ ទេវមនុស្សេសុ សម្បត្តិំ អនុភវន្តោ ឯកទា មនុស្សយោនិយំ និព្ពត្តោ ឯកស្ស បច្ចេកពុទ្ធស្ស ខីរភត្តំ អទាសិ. ឯវំ តត្ថ តត្ថ បុញ្ញានិ កត្វា សុគតីសុ ឯវ បរិព្ភមន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ បុរិមកម្មនិស្សន្ទេន សាវត្ថិយំ អញ្ញតរាយ ទុគ្គតិត្ថិយា កុច្ឆិម្ហិ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. តស្ស មាតា ទស មាសេ កុច្ឆិនា បរិហរិត្វា បរិបក្កេ គព្ភេ វិជាយនកាលេ វិជាយិតុំ អសក្កោន្តី មុច្ឆំ អាបជ្ជិត្វា ពហុវេលំ មតា វិយ និបជ្ជិ. តំ ញាតកា ‘‘មតា’’តិ សញ្ញាយ សុសានំ នេត្វា ចិតកំ អារោបេត្វា ទេវតានុភាវេន វាតវុដ្ឋិយា ឧដ្ឋិតាយ អគ្គិំ អទត្វា បក្កមិំសុ. ទារកោ បច្ឆិមភាវិកត្តា ទេវតានុភាវេន មាតុកុច្ឆិតោ អរោគោ និក្ខមិ. មាតា បន កាលមកាសិ. ទេវតា តំ គហេត្វា មនុស្សរូបេន សុសានគោបកស្ស គេហេ ឋបេត្វា កតិបយកាលំ បតិរូបេន អាហារេន បោសេសិ. តតោ បរំ សុសានគោបកោ ច នំ អត្តនោ បុត្តំ កត្វា វឌ្ឍេតិ. សោ តថា វឌ្ឍេន្តោ តស្ស បុត្តេន សុបិយេន នាម ទារកេន សទ្ធិំ កីឡន្តោ វិចរតិ. តស្ស សុសានេ ជាតសំវឌ្ឍភាវតោ សោបាកោតិ សមញ្ញា អហោសិ.

អថេកទិវសំ សត្តវស្សិកំ តំ ភគវា បច្ចូសវេលាយ ញាណជាលំ បត្ថរិត្វា វេនេយ្យពន្ធវេ ឱលោកេត្វា ញាណជលន្តោគធំ ទិស្វា សុសានដ្ឋានំ អគមាសិ. ទារកោ បុព្ពហេតុនា ចោទិយមានោ បសន្នមានសោ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា អដ្ឋាសិ. សត្ថា តស្ស ធម្មំ កថេសិ. សោ ធម្មំ សុត្វា បព្ពជ្ជំ យាចិត្វា ‘‘បិតរា អនុញ្ញាតោសី’’តិ វុត្តោ បិតរំ សត្ថុ សន្តិកំ នេសិ. តស្ស បិតា សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ‘‘ភន្តេ, ឥមំ ទារកំ បព្ពាជេថា’’តិ អនុជានិ. សត្ថា តំ បព្ពាជេត្វា មេត្តាភាវនាយ និយោជេសិ. សោ មេត្តាកម្មដ្ឋានំ គហេត្វា សុសានេ វិហរន្តោ ច ចិរស្សេវ មេត្តាឈានំ និព្ពត្តេត្វា ឈានំ បាទកំ កត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ សច្ឆាកាសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៤៥.១-៧) –

‘‘កកុសន្ធោ មហាវីរោ, សព្ពធម្មាន បារគូ;

គណម្ហា វូបកដ្ឋោ សោ, អគមាសិ វនន្តរំ.

‘‘ពីជមិញ្ជំ គហេត្វាន, លតាយ អាវុណិំ អហំ;

ភគវា តម្ហិ សមយេ, ឈាយតេ បព្ពតន្តរេ.

‘‘ទិស្វានហំ ទេវទេវំ, វិប្បសន្នេន ចេតសា;

ទក្ខិណេយ្យស្ស វីរស្ស, ពីជមិញ្ជមទាសហំ.

‘‘ឥមស្មិំយេវ កប្បម្ហិ, យំ មិញ្ជមទទិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ពីជមិញ្ជស្សិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហា ហុត្វា បន អញ្ញេសំ សោសានិកភិក្ខូនំ មេត្តាភាវនាវិធិំ ទស្សេន្តោ ‘‘យថាបិ ឯកបុត្តស្មិ’’ន្តិ គាថំ អភាសិ.

៣៣. តត្ថ យថាតិ ឱបម្មត្ថេ និបាតោ. ឯកបុត្តស្មិន្តិ បុនាតិ ច កុលវំសំ តាយតិ ចាតិ បុត្តោ, អត្រជាទិភេទោ បុត្តោ. ឯកោ បុត្តោ ឯកបុត្តោ, តស្មិំ ឯកបុត្តស្មិំ. វិសយេ ចេតំ ភុម្មវចនំ. បិយស្មិន្តិ បិយាយិតព្ពតាយ ចេវ ឯកបុត្តតាយ ច រូបសីលាចារាទីហិ ច បេមករណដ្ឋានភូតេ. កុសលីតិ កុសលំ វុច្ចតិ ខេមំ សោត្ថិភាវោ, តំ លភិតព្ពំ ឯតស្ស អត្ថីតិ កុសលី, សត្តានំ ហិតេសី មេត្តជ្ឈាសយោ. សព្ពេសុ បាណេសូតិ សព្ពេសុ សត្តេសុ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពាសុ ទិសាសុ សព្ពេសុ វា ភវាទីសុ, សព្ពាសុ វា អវត្ថាសុ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា ឯកបុត្តកេ បិយេ មនាបេ មាតាបិតា កុសលី ឯកន្តហិតេសី ភវេយ្យ, ឯវំ បុរត្ថិមាទិភេទាសុ សព្ពាសុ ទិសាសុ, កាមភវាទិភេទេសុ សព្ពេសុ ភវេសុ ទហរាទិភេទាសុ សព្ពាសុ អវត្ថាសុ ច ឋិតេសុ សព្ពេសុ សត្តេសុ ឯកន្តហិតេសិតាយ កុសលី ភវេយ្យ, ‘‘មិត្តោ ឧទាសីនោ បញ្ចត្ថិកោ’’តិ សីមំ អកត្វា សីមាសម្ភេទវសេន សព្ពត្ថ ឯករសំ មេត្តំ ភាវេយ្យាតិ. ឥមំ បន គាថំ វត្វា ‘‘សចេ តុម្ហេ អាយស្មន្តោ ឯវំ មេត្តាភាវនំ អនុយុញ្ជេយ្យាថ, យេ តេ ភគវតា ‘សុខំ សុបតី’តិអាទិនា (អ. និ. ១១.១៥) ឯកាទស មេត្តានិសំសា វុត្តា, ឯកំសេន តេសំ ភាគិនោ ភវថា’’តិ ឱវាទមទាសិ.

សោបាកត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. បោសិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា

អនាសន្នវរាតិ អាយស្មតោ បោសិយត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោ កិរ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ វិវដ្ដូបនិស្សយំ ពហុំ កុសលំ ឧបចិនិត្វា សុគតីសុ ឯវ សំសរន្តោ ឥតោ ទ្វេនវុតេ កប្បេ តិស្សស្ស ភគវតោ កាលេ មិគលុទ្ទោ ហុត្វា អរញ្ញេ វិចរតិ. អថ ភគវា តស្ស អនុគ្គហំ កាតុំ អរញ្ញំ គន្ត្វា តស្ស ចក្ខុបថេ អត្តានំ ទស្សេសិ. សោ ភគវន្តំ ទិស្វា បសន្នចិត្តោ អាវុធំ និក្ខិបិត្វា ឧបសង្កមិត្វា អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ អដ្ឋាសិ. ភគវា និសីទិតុកាមតំ ទស្សេសិ. សោ តាវទេវ តិណមុដ្ឋិយោ គហេត្វា សមេ ភូមិភាគេ សក្កច្ចំ សន្ថរិត្វា អទាសិ. និសីទិ តត្ថ ភគវា អនុកម្បំ ឧបាទាយ. និសិន្នេ បន ភគវតិ អនប្បកំ បីតិសោមនស្សំ បដិសំវេទេន្តោ ភគវន្តំ វន្ទិត្វា សយម្បិ ឯកមន្តំ និសីទិ. អថ ភគវា ‘‘ឯត្តកំ វដ្ដតិ ឥមស្ស កុសលពីជ’’ន្តិ ឧដ្ឋាយាសនា បក្កាមិ. អចិរបក្កន្តេ ភគវតិ តំ សីហោ មិគរាជា ឃាតេសិ. សោ កាលង្កតោ ទេវលោកេ និព្ពត្តិ. ‘‘សោ កិរ ភគវតិ អនុបគច្ឆន្តេ សីហេន ឃាតិតោ និរយេ និព្ពត្តិស្សតី’’តិ តំ ទិស្វា ភគវា សុគតិយំ និព្ពត្តនត្ថំ កុសលពីជរោបនត្ថញ្ច ឧបសង្កមិ.

សោ តត្ថ យាវតាយុកំ ឋត្វា តតោ ទេវលោកតោ ចវិត្វា សុគតីសុយេវ បរិវត្តេន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ អញ្ញតរស្ស មហាវិភវស្ស សេដ្ឋិនោ បុត្តោ សង្គាមជិតត្ថេរស្ស កនិដ្ឋភាតា ហុត្វា និព្ពត្តិ. បោសិយោតិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ វយប្បត្តោ ទារបរិគ្គហំ កត្វា ឯកំ បុត្តំ លភិត្វា អន្តិមភវិកតាយ ធម្មតាយ ចោទិយមានោ ជាតិអាទិំ បដិច្ច ឧប្បន្នសំវេគោ បព្ពជិត្វា អរញ្ញំ បវិសិត្វា វូបកដ្ឋោ ហុត្វា ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានភាវនំ អនុយុញ្ជន្តោ នចិរស្សេវ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៥៣.១-១២) –

‘‘ហិមវន្តស្សាវិទូរេ, លម្ពកោ នាម បព្ពតោ;

តត្ថេវ តិស្សោ សម្ពុទ្ធោ, អព្ភោកាសម្ហិ ចង្កមិ.

‘‘មិគលុទ្ទោ តទា អាសិំ, អរញ្ញេ កាននេ អហំ;

ទិស្វាន តំ ទេវទេវំ, តិណមុដ្ឋិមទាសហំ.

‘‘និសីទនត្ថំ ពុទ្ធស្ស, ទត្វា ចិត្តំ បសាទយិំ;

សម្ពុទ្ធំ អភិវាទេត្វា, បក្កាមិំ ឧត្តរាមុខោ.

‘‘អចិរំ គតមត្តស្ស, មិគរាជា អបោថយិ;

សោហេន បោថិតោ, សន្តោ តត្ថ កាលង្កតោ អហំ.

‘‘អាសន្នេ មេ កតំ កម្មំ, ពុទ្ធសេដ្ឋេ អនាសវេ;

សុមុត្តោ សរវេគោវ, ទេវលោកមគច្ឆហំ.

‘‘យូបោ តត្ថ សុភោ អាសិ, បុញ្ញកម្មាភិនិម្មិតោ;

សហស្សកណ្ឌោ សតភេណ្ឌុ, ធជាលុ ហរិតាមយោ.

‘‘បភា និទ្ធាវតេ តស្ស, សតរំសីវ ឧគ្គតោ;

អាកិណ្ណោ ទេវកញ្ញាហិ, អាមោទិំ កាមកាមិហំ.

‘‘ទេវលោកា ចវិត្វាន, សុក្កមូលេន ចោទិតោ;

អាគន្ត្វាន មនុស្សត្តំ, បត្តោម្ហិ អាសវក្ខយំ.

‘‘ចតុន្នវុតិតោ កប្បេ, និសីទនមទាសហំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, តិណមុដ្ឋេ ឥទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា ភគវន្តំ វន្ទិតុំ សាវត្ថិំ អាគតោ ញាតិំ អនុកម្បាយ ញាតិគេហំ អគមាសិ. តត្ថ នំ បុរាណទុតិយិកា វន្ទិត្វា អាសនទានាទិនា បឋមំ ឧបាសិកា វិយ វត្តំ ទស្សេត្វា ថេរស្ស អជ្ឈាសយំ អជានន្តី បច្ឆា ឥត្ថិកុត្តាទីហិ បលោភេតុកាមា អហោសិ. ថេរោ ‘‘អហោ អន្ធពាលា មាទិសេបិ នាម ឯវំ បដិបជ្ជតី’’តិ ចិន្តេត្វា កិញ្ចិ អវត្វា ឧដ្ឋាយាសនា អរញ្ញមេវ គតោ. តំ អារញ្ញកា ភិក្ខូ ‘‘កិំ, អាវុសោ, អតិលហុំ, និវត្តោសិ, ញាតកេហិ ន ទិដ្ឋោសី’’តិ បុច្ឆិំសុ. ថេរោ តត្ថ បវត្តិំ អាចិក្ខន្តោ ‘‘អនាសន្នវរា ឯតា’’តិ គាថំ អភាសិ.

៣៤. តត្ថ អនាសន្នវរាតិ ឯតា ឥត្ថិយោ ន អាសន្នា អនុបគតា, ទូរេ ឯវ វា ឋិតា ហុត្វា វរា បុរិសស្ស សេដ្ឋា ហិតាវហា, តញ្ច ខោ និច្ចមេវ សព្ពកាលមេវ, ន រត្តិមេវ, ន ទិវាបិ, ន រហោវេលាយបិ. វិជានតាតិ វិជានន្តេន. ‘‘អនាសន្នបរា’’តិបិ បាឡិ, សោ ឯវត្ថោ. អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ – ចណ្ឌហត្ថិអស្សមហិំសសីហព្យគ្ឃយក្ខរក្ខសបិសាចាបិ មនុស្សានំ អនុបសង្កមន្តោ វរា សេដ្ឋា, ន អនត្ថាវហា, តេ បន ឧបសង្កមន្តា ទិដ្ឋធម្មិកំយេវ អនត្ថំ ករេយ្យុំ. ឥត្ថិយោ បន ឧបសង្កមិត្វា ទិដ្ឋធម្មិកំ សម្បរាយិកំ វិមោក្ខនិស្សិតម្បិ អត្ថំ វិនាសេត្វា មហន្តំ អនត្ថំ អាបាទេន្តិ, តស្មា អនាសន្នវរា ឯតា និច្ចមេវ វិជានតាតិ. ឥទានិ តមត្ថំ អត្តូបនាយិកំ កត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘គាមា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ គាមាតិ គាមំ. ឧបយោគត្ថេ ហិ ឯតំ និស្សក្កវចនំ. អរញ្ញមាគម្មាតិ អរញ្ញតោ អាគន្ត្វា. ម-ការោ បទសន្ធិករោ, និស្សក្កេ ចេតំ ឧបយោគវចនំ. តតោតិ មញ្ចកតោ. អនាមន្តេត្វាតិ អនាលបិត្វា បុរាណទុតិយិកំ ‘‘អប្បមត្តា ហោហី’’តិ ឯត្តកម្បិ អវត្វា. បោសិយោតិ អត្តានមេវ បរំ វិយ វទតិ. យេ បន ‘‘បក្កាមិ’’ន្តិ បឋន្តិ, តេសំ អហំ បោសិយោ បក្កាមិន្តិ យោជនា. យេ បន ‘‘សា ឥត្ថី ថេរំ ឃរំ ឧបគតំ ភោជេត្វា បលោភេតុកាមា ជាតា, តំ ទិស្វា ថេរោ តាវទេវ គេហតោ និក្ខមិត្វា វិហារំ គន្ត្វា អត្តនោ វសនដ្ឋានេ មញ្ចកេ និសីទិ. សាបិ ខោ ឥត្ថី បច្ឆាភត្តំ អលង្កតបដិយត្តា វិហារេ ថេរស្ស វសនដ្ឋានំ ឧបសង្កមិ. តំ ទិស្វា ថេរោ កិញ្ចិ អវត្វា ឧដ្ឋាយ ទិវាដ្ឋានមេវ គតោ’’តិ វទន្តិ, តេសំ ‘‘គាមា អរញ្ញមាគម្មា’’តិ គាថាបទស្ស អត្ថោ យថារុតវសេនេវ និយ្យតិ. វិហារោ ហិ ឥធ ‘‘អរញ្ញ’’ន្តិ អធិប្បេតោ.

បោសិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. សាមញ្ញកានិត្ថេរគាថាវណ្ណនា

សុខំ សុខត្ថោតិ អាយស្មតោ សាមញ្ញកានិត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោ កិរ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ ហុត្វា តត្ថ តត្ថ ភវេ កុសលំ ឧបចិនន្តោ ឥតោ ឯកនវុតេ កប្បេ វិបស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ មនុស្សយោនិយំ និព្ពត្តោ វិបស្សិំ ភគវន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ ឯកំ មញ្ចំ អទាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ អញ្ញតរស្ស បរិព្ពាជកស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ. សាមញ្ញកានីតិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ វិញ្ញុតំ បត្តោ សត្ថុ យមកបាដិហារិយំ ទិស្វា បសន្នមានសោ សាសនេ បព្ពជិត្វា ចរិយានុកូលំ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា ឈានំ និព្ពត្តេត្វា ឈានំ បាទកំ កត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.៣៦.៣០-៣៣) –

‘‘វិបស្សិនោ ភគវតោ, លោកជេដ្ឋស្ស តាទិនោ;

ឯកំ មញ្ចំ មយា ទិន្នំ, បសន្នេន សបាណិនា.

‘‘ហត្ថិយានំ អស្សយានំ, ទិព្ពយានំ សមជ្ឈគំ;

តេន មញ្ចក ទានេន, បត្តោម្ហិ អាសវក្ខយំ.

‘‘ឯកនវុតិតោ កប្បេ, យំ មញ្ចមទទិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, មញ្ចទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

ថេរស្ស បន គិហិសហាយកោ កាតិយានោ នាម បរិព្ពាជកោ ពុទ្ធុប្បាទតោ បដ្ឋាយ តិត្ថិយានំ ហតលាភសក្ការតាយ ឃាសច្ឆាទនមត្តម្បិ អលភន្តោ អាជីវកាបកតោ ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘តុម្ហេ សាកិយបុត្តិយា នាម មហាលាភគ្គយសគ្គប្បត្តា សុខេន ជីវថ, មយំ បន ទុក្ខិតា កិច្ឆជីវិកា, កថំ នុ ខោ បដិបជ្ជមានស្ស ទិដ្ឋធម្មិកញ្ចេវ សម្បរាយិកញ្ច សុខំ សម្បជ្ជតី’’តិ បុច្ឆិ. អថស្ស ថេរោ ‘‘និប្បរិយាយតោ សុខំ នាម លោកុត្តរសុខមេវ, តញ្ច តទនុរូបំ បដិបត្តិំ បដិបជ្ជន្តស្សេវា’’តិ អត្តនា តស្ស អធិគតភាវំ បរិយាយេន វិភាវេន្តោ ‘‘សុខំ សុខត្ថោ លភតេ តទាចរ’’ន្តិ គាថំ អភាសិ.

៣៥. តត្ថ សុខន្តិ និរាមិសំ សុខំ ឥធាធិប្បេតំ. តញ្ច ផលសមាបត្តិ ចេវ និព្ពានញ្ច. តថា ហិ ‘‘អយំ សមាធិ បច្ចុប្បន្នសុខោ ចេវ អាយតិញ្ច សុខវិបាកោ’’ (ទី. និ. ៣.៣៥៥; អ. និ. ៥.២៧; វិភ. ៨០៤) ‘‘និព្ពានំ បរមំ សុខ’’ន្តិ (ធ. ប. ២០៣-២០៤) ច វុត្តំ. សុខត្ថោតិ សុខប្បយោជនោ, យថាវុត្តេន សុខេន អត្ថិកោ. លភតេតិ បាបុណាតិ, អត្ថិកស្សេវេទំ សុខំ, ន ឥតរស្ស. កោ បន អត្ថិកោតិ អាហ ‘‘តទាចរ’’ន្តិ តទត្ថំ អាចរន្តោ, យាយ បដិបត្តិយា តំ បដិបត្តិំ បដិបជ្ជន្តោតិ អត្ថោ. ន កេវលំ តទាចរំ សុខមេវ លភតេ, អថ ខោ កិត្តិញ្ច បប្បោតិ ‘‘ឥតិបិ សីលវា សុបរិសុទ្ធកាយវចីកម្មន្តោ សុបរិសុទ្ធាជីវោ ឈាយី ឈានយុត្តោ’’តិអាទិនា កិត្តិំ បរម្មុខា បត្ថដយសតំ បាបុណាតិ. យសស្ស វឌ្ឍតីតិ សម្មុខេ គុណាភិត្ថវសង្ខាតោ បរិវារសម្បទាសង្ខាតោ ច យសោ អស្ស បរិព្រូហតិ. ឥទានិ ‘‘តទាចរ’’ន្តិ សាមញ្ញតោ វុត្តមត្ថំ សរូបតោ ទស្សេន្តោ – ‘‘យោ អរិយមដ្ឋង្គិកមញ្ជសំ ឧជុំ, ភាវេតិ មគ្គំ អមតស្ស បត្តិយា’’តិ អាហ. តស្សត្ថោ យោ បុគ្គលោ កិលេសេហិ អារកត្តា បរិសុទ្ធដ្ឋេន បដិបជ្ជន្តានំ អរិយភាវករណដ្ឋេន អរិយំ, សម្មាទិដ្ឋិអាទិអដ្ឋង្គសមុទាយតាយ អដ្ឋង្គិកំ, អន្តទ្វយរហិតមជ្ឈិមបដិបត្តិភាវតោ អកុដិលដ្ឋេន អញ្ជសំ, កាយវង្កាទិប្បហានតោ ឧជុំ, និព្ពានត្ថិកេហិ មគ្គនិយដ្ឋេន កិលេសេ មារេន្តោ គមនដ្ឋេន ច ‘‘មគ្គ’’ន្តិ លទ្ធនាមំ ទុក្ខនិរោធគាមិនិបដិបទំ អមតស្ស អសង្ខតាយ ធាតុយា បត្តិយា អធិគមាយ ភាវេតិ អត្តនោ សន្តានេ ឧប្បាទេតិ វឌ្ឍេតិ ច, សោ និប្បរិយាយេន ‘‘សុខត្ថោ តទាចរ’’ន្តិ វុច្ចតិ, តស្មា យថាវុត្តំ សុខំ លភតិ. តំ សុត្វា បរិព្ពាជកោ បសន្នមានសោ បព្ពជិត្វា សម្មា បដិបជ្ជន្តោ នចិរស្សេវ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. ឥទមេវ ថេរស្ស អញ្ញាព្យាករណំ អហោសិ.

សាមញ្ញកានិត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. កុមាបុត្តត្ថេរគាថាវណ្ណនា

សាធុ សុតន្តិ អាយស្មតោ កុមាបុត្តត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បតិ? សោ កិរ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ ឥតោ ឯកនវុតេ កប្បេ អជិនចម្មវសនោ តាបសោ ហុត្វា ពន្ធុមតីនគរេ រាជុយ្យានេ វសន្តោ វិបស្សិំ ភគវន្តំ បស្សិត្វា បសន្នមានសោ បាទព្ភញ្ជនតេលំ អទាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវលោកេ និព្ពត្តោ. តតោ បដ្ឋាយ សុគតីសុយេវ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ អវន្តិរដ្ឋេ វេឡុកណ្ដកនគរេ គហបតិកុលេ និព្ពត្តោ. ‘‘នន្ទោ’’តិស្ស នាមំ អកំសុ. មាតា បនស្ស កុមា នាម, តេន កុមាបុត្តោតិ បញ្ញាយិត្ថ. សោ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា លទ្ធប្បសាទោ បព្ពជិត្វា កតបុព្ពកិច្ចោ បរិយន្តបព្ពតបស្សេ សមណធម្មំ ករោន្តោ វិសេសំ និព្ពត្តេតុំ អសក្កោន្តោ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា ធម្មំ សុត្វា កម្មដ្ឋានំ សោធេត្វា សប្បាយដ្ឋានេ វសន្តោ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ សច្ឆាកាសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៥៣.២៤-៣០) –

‘‘នគរេ ពន្ធុមតិយា, រាជុយ្យានេ វសាមហំ;

ចម្មវាសី តទា អាសិំ, កមណ្ឌលុធរោ អហំ.

‘‘អទ្ទសំ វិមលំ ពុទ្ធំ, សយម្ភុំ អបរាជិតំ;

បធានំ បហិតត្តំ តំ, ឈាយិំ ឈានរតំ វសិំ.

‘‘សព្ពកាមសមិទ្ធញ្ច, ឱឃតិណ្ណមនាសវំ;

ទិស្វា បសន្នសុមនោ, អព្ភញ្ជនមទាសហំ.

‘‘ឯកនវុតិតោ កប្បេ, អព្ភញ្ជនមទាសហំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, អព្ភញ្ជនស្សិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា អរញ្ញេ កាយទឡ្ហិពហុលេ ភិក្ខូ, ទិស្វា តេ ឱវទន្តោ សាសនស្ស និយ្យានិកភាវំ បកាសេន្តោ ‘‘សាធុ សុតំ សាធុ ចរិតក’’ន្តិ គាថំ អភាសិ.

៣៦. តត្ថ សាធូតិ សុន្ទរំ. សុតន្តិ សវនំ. តញ្ច ខោ វិវដ្ដូបនិស្សិតំ វិសេសតោ អប្បិច្ឆតាទិបដិសំយុត្តំ ទសកថាវត្ថុសវនំ ឥធាធិប្បេតំ. សាធុ ចរិតកន្តិ តទេវ អប្បិច្ឆតាទិចរិតំ ចិណ្ណំ, សាធុចរិតមេវ ហិ ‘‘ចរិតក’’ន្តិ វុត្តំ. បទទ្វយេនាបិ ពាហុសច្ចំ តទនុរូបំ បដិបត្តិញ្ច ‘‘សុន្ទរ’’ន្តិ ទស្សេតិ. សទាតិ សព្ពកាលេ នវកមជ្ឈិមថេរកាលេ, សព្ពេសុ វា ឥរិយាបថក្ខណេសុ. អនិកេតវិហារោតិ កិលេសានំ និវាសនដ្ឋានដ្ឋេន បញ្ចកាមគុណា និកេតា នាម, លោកិយា វា ឆឡារម្មណធម្មា. យថាហ – ‘‘រូបនិមិត្តនិកេតវិសារវិនិពន្ធា ខោ, គហបតិ, ‘និកេតសារី’តិ វុច្ចតី’’តិអាទិ (សំ. និ. ៣.៣). តេសំ និកេតានំ បហានត្ថាយ បដិបទា អនិកេតវិហារោ. អត្ថបុច្ឆនន្តិ តំ អាជានិតុកាមស្ស កល្យាណមិត្តំ ឧបសង្កមិត្វា ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកបរមត្ថបភេទស្ស បុច្ឆនំ, កុសលាទិភេទស្ស វា អត្ថស្ស សភាវធម្មស្ស ‘‘កិំ, ភន្តេ, កុសលំ, កិំ អកុសលំ, កិំ សាវជ្ជំ, កិំ អនវជ្ជ’’ន្តិអាទិនា (ម. និ. ៣.២៩៦) បុច្ឆនំ អត្ថបុច្ឆនំ. បទក្ខិណកម្មន្តិ តំ បន បុច្ឆិត្វា បទក្ខិណគ្គាហិភាវេន តស្ស ឱវាទេ អធិដ្ឋានំ សម្មាបដិបត្តិ. ឥធាបិ ‘‘សាធូ’’តិ បទំ អានេត្វា យោជេតព្ពំ. ឯតំ សាមញ្ញន្តិ ‘‘សាធុ សុត’’ន្តិអាទិនា វុត្តំ យំ សុតំ, យញ្ច ចរិតំ, យោ ច អនិកេតវិហារោ, យញ្ច អត្ថបុច្ឆនំ, យញ្ច បទក្ខិណកម្មំ, ឯតំ សាមញ្ញំ ឯសោ សមណភាវោ. យស្មា ឥមាយ ឯវ បដិបទាយ សមណភាវោ, ន អញ្ញថា, តស្មា ‘‘សាមញ្ញ’’ន្តិ និប្បរិយាយតោ មគ្គផលស្ស អធិវចនំ. តស្ស វា បន អយំ អបណ្ណកបដិបទា, តំ បនេតំ សាមញ្ញំ យាទិសស្ស សម្ភវាតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘អកិញ្ចនស្សា’’តិ វុត្តំ. អបរិគ្គាហកស្ស, ខេត្តវត្ថុហិរញ្ញសុវណ្ណទាសិទាសាទិបរិគ្គហបដិគ្គហណរហិតស្សាតិ អត្ថោ.

កុមាបុត្តត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. កុមាបុត្តសហាយត្ថេរគាថាវណ្ណនា

នានាជនបទំ យន្តីតិ អាយស្មតោ កុមាបុត្តសហាយត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោ កិរ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ វិវដ្ដូបនិស្សយំ កុសលំ ឧបចិនន្តោ ឥតោ ចតុនវុតេ កប្បេ សិទ្ធត្ថស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ អរញ្ញំ បវិសិត្វា ពហុំ រុក្ខទណ្ឌំ ឆិន្ទិត្វា កត្តរយដ្ឋិំ កត្វា សង្ឃស្ស អទាសិ. អញ្ញញ្ច យថាវិភវំ បុញ្ញំ កត្វា ទេវេសុ និព្ពត្តិត្វា តតោ បដ្ឋាយ សុគតីសុយេវ បរិវត្តេន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ វេឡុកណ្ដកនគរេ ឥទ្ធេ កុលេ និព្ពត្តិ. សុទន្តោតិស្ស នាមំ អហោសិ. ‘‘វាសុលោ’’តិ កេចិ វទន្តិ. សោ កុមាបុត្តស្ស បិយសហាយោ ហុត្វា វិចរន្តោ ‘‘កុមាបុត្តោ បព្ពជិតោ’’តិ សុត្វា ‘‘ន ហិ នូន សោ ឱរកោ ធម្មវិនយោ, យត្ថ កុមាបុត្តោ បព្ពជិតោ’’តិ តទនុពន្ធេន សយម្បិ បព្ពជិតុកាមោ ហុត្វា សត្ថុ សន្តិកំ ឧបសង្កមិ. តស្ស សត្ថា ធម្មំ ទេសេសិ. សោ ភិយ្យោសោមត្តាយ បព្ពជ្ជាយ សញ្ជាតឆន្ទោ បព្ពជិត្វា កុមាបុត្តេនេវ សទ្ធិំ បរិយន្តបព្ពតេ ភាវនានុយុត្តោ វិហរតិ. តេន ច សមយេន សម្ពហុលា ភិក្ខូ នានាជនបទេសុ ជនបទចារិកំ ចរន្តាបិ គច្ឆន្តាបិ អាគច្ឆន្តាបិ តំ ឋានំ ឧបគច្ឆន្តិ. តេន តត្ថ កោលាហលំ ហោតិ. តំ ទិស្វា សុទន្តត្ថេរោ ‘‘ឥមេ ភិក្ខូ និយ្យានិកសាសនេ បព្ពជិត្វា ជនបទវិតក្កំ អនុវត្តេន្តា ចិត្តសមាធិំ វិរាធេន្តី’’តិ សំវេគជាតោ តមេវ សំវេគំ អត្តនោ ចិត្តទមនស្ស អង្កុសំ ករោន្តោ ‘‘នានាជនបទំ យន្តី’’តិ គាថំ អភាសិ.

៣៧. តត្ថ នានាជនបទន្តិ វិសុំ វិសុំ នានាវិធំ ជនបទំ, កាសិកោសលាទិអនេករដ្ឋន្តិ អត្ថោ. យន្តីតិ គច្ឆន្តិ. វិចរន្តាតិ ‘‘អសុកោ ជនបទោ សុភិក្ខោ សុលភបិណ្ឌោ, អសុកោ ខេមោ អរោគោ’’តិអាទិវិតក្កវសេន ជនបទចារិកំ ចរន្តា. អសញ្ញតាតិ តស្សេវ ជនបទវិតក្កស្ស អប្បហីនតាយ ចិត្តេន អសំយតា. សមាធិញ្ច វិរាធេន្តីតិ សព្ពស្សបិ ឧត្តរិមនុស្សធម្មស្ស មូលភូតំ ឧបចារប្បនាភេទំ សមាធិញ្ច នាម វិរាធេន្តិ. ច-សទ្ទោ សម្ភាវនេ. ទេសន្តរចរណេន ឈាយិតុំ ឱកាសាភាវេន អនធិគតំ សមាធិំ នាធិគច្ឆន្តា, អធិគតញ្ច វសីភាវានាបាទនេន ជីរន្តា វីរាធេន្តិ នាម. កិំសុ រដ្ឋចរិយា ករិស្សតីតិ សូតិ និបាតមត្តំ. ‘‘ឯវំភូតានំ រដ្ឋចរិយា ជនបទចារិកា កិំ ករិស្សតិ, កិំ នាម អត្ថំ សាធេស្សតិ, និរត្ថកាវា’’តិ គរហន្តោ វទតិ. តស្មាតិ យស្មា ឦទិសី ទេសន្តរចរិយា ភិក្ខុស្ស ន អត្ថាវហា, អបិ ច ខោ អនត្ថាវហា សម្បត្តីនំ វិរាធនតោ, តស្មា. វិនេយ្យ សារម្ភន្តិ វសនបទេសេ អរតិវសេន ឧប្បន្នំ សារម្ភំ ចិត្តសំកិលេសំ តទនុរូបេន បដិសង្ខានេន វិនេត្វា វូបសមេត្វា. ឈាយេយ្យាតិ អារម្មណូបនិជ្ឈានេន លក្ខណូបនិជ្ឈានេន ចាតិ ទុវិធេនបិ ឈានេន ឈាយេយ្យ. អបុរក្ខតោតិ មិច្ឆាវិតក្កេហិ តណ្ហាទីហិ វា ន បុរក្ខតោតិ តេសំ វសំ អនុបគច្ឆន្តោ កម្មដ្ឋានមេវ មនសិ ករេយ្យាតិ អត្ថោ. ឯវំ បន វត្វា ថេរោ តមេវ សំវេគំ អង្កុសំ កត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៥៣.៣៦-៤១) –

‘‘កាននំ វនមោគ្គយ្ហ, វេឡុំ ឆេត្វានហំ តទា;

អាលម្ពនំ ករិត្វាន, សង្ឃស្ស អទទិំ ពហុំ.

‘‘តេន ចិត្តប្បសាទេន, សុព្ពតេ អភិវាទិយ;

អាលម្ពទណ្ឌំ ទត្វាន, បក្កាមិំ ឧត្តរាមុខោ.

‘‘ចតុន្នវុតិតោ កប្បេ, យំ ទណ្ឌមទទិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ទណ្ឌទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

យំ បនត្ថំ អង្កុសំ កត្វា អយំ ថេរោ អរហត្តំ បត្តោ, តមេវត្ថំ ហទយេ ឋបេត្វា អរហត្តំ បត្តោបិ ‘‘នានាជនបទំ យន្តិ’’តិ ឥទមេវ គាថំ អភាសិ. តស្មា តទេវស្ស អញ្ញាព្យាករណំ អហោសីតិ.

កុមាបុត្តសហាយត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. គវម្បតិត្ថេរគាថាវណ្ណនា

យោ ឥទ្ធិយា សរភុន្តិ អាយស្មតោ គវម្បតិត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោ កិរ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ ឥតោ ឯកតិំសេ កប្បេ សិខិំ ភគវន្តំ បស្សិត្វា បសន្នមានសោ បុប្ផេហិ បូជំ អកាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវលោកេ ឧប្បន្នោ អបរាបរំ បុញ្ញានិ ករោន្តោ កោណាគមនស្ស ភគវតោ ចេតិយេ ឆត្តញ្ច វេទិកញ្ច ការេសិ. កស្សបស្ស បន ភគវតោ កាលេ អញ្ញតរស្មិំ កុលគេហេ និព្ពត្តោ. តស្មិញ្ច កុលេ ពហុំ គោមណ្ឌលំ អហោសិ. តំ គោបាលកា រក្ខន្តិ. អយំ តត្ថ អន្តរន្តរា យុត្តប្បយុត្តំ វិចារេន្តោ វិចរតិ. សោ ឯកំ ខីណាសវត្ថេរំ គាមេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា ពហិគាមេ ទេវសិកំ ឯកស្មិំ បទេសេ ភត្តកិច្ចំ ករោន្តំ ទិស្វា ‘‘អយ្យោ សូរិយាតបេន កិលមិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា ចត្តារោ សិរីសទណ្ឌេ ឧស្សាបេត្វា តេសំ ឧបរិ សិរីសសាខាយោ ឋបេត្វា សាខាមណ្ឌបំ កត្វា អទាសិ. ‘‘មណ្ឌបស្ស សមីបេ សិរីសរុក្ខំ រោបេសី’’តិ ច វទន្តិ. តស្ស អនុកម្បាយ ទេវសិកំ ថេរោ តត្ថ និសីទិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន តតោ ចវិត្វា ចាតុមហារាជិកេសុ និព្ពត្តិ. តស្ស បុរិមកម្មសំសូចកំ វិមានទ្វារេ មហន្តំ សិរីសវនំ និព្ពត្តិ វណ្ណគន្ធសម្បន្នេហិ អញ្ញេហិ បុប្ផេហិ សព្ពកាលេ ឧបសោភយមានំ, តេន តំ វិមានំ ‘‘សេរីសក’’ន្តិ បញ្ញាយិត្ថ. សោ ទេវបុត្តោ ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ ទេវេសុ ច មនុស្សេសុ ច សំសរិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ យសត្ថេរស្ស ចតូសុ គិហិសហាយេសុ គវម្បតិ នាម ហុត្វា អាយស្មតោ យសស្ស បព្ពជិតភាវំ សុត្វា អត្តនោ សហាយេហិ សទ្ធិំ ភគវតោ សន្តិកំ អគមាសិ. សត្ថា តស្ស ធម្មំ ទេសេសិ. សោ ទេសនាវសានេ សហាយេហិ សទ្ធិំ អរហត្តេ បតិដ្ឋាសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៥៣.៤២-៤៧) –

‘‘មិគលុទ្ទោ បុរេ អាសិំ, វិបិនេ វិចរំ អហំ;