៧. កុមាបុត្តសហាយត្ថេរគាថាវណ្ណនា

នានាជនបទំ យន្តីតិ អាយស្មតោ កុមាបុត្តសហាយត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោ កិរ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ វិវដ្ដូបនិស្សយំ កុសលំ ឧបចិនន្តោ ឥតោ ចតុនវុតេ កប្បេ សិទ្ធត្ថស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ អរញ្ញំ បវិសិត្វា ពហុំ រុក្ខទណ្ឌំ ឆិន្ទិត្វា កត្តរយដ្ឋិំ កត្វា សង្ឃស្ស អទាសិ. អញ្ញញ្ច យថាវិភវំ បុញ្ញំ កត្វា ទេវេសុ និព្ពត្តិត្វា តតោ បដ្ឋាយ សុគតីសុយេវ បរិវត្តេន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ វេឡុកណ្ដកនគរេ ឥទ្ធេ កុលេ និព្ពត្តិ. សុទន្តោតិស្ស នាមំ អហោសិ. ‘‘វាសុលោ’’តិ កេចិ វទន្តិ. សោ កុមាបុត្តស្ស បិយសហាយោ ហុត្វា វិចរន្តោ ‘‘កុមាបុត្តោ បព្ពជិតោ’’តិ សុត្វា ‘‘ន ហិ នូន សោ ឱរកោ ធម្មវិនយោ, យត្ថ កុមាបុត្តោ បព្ពជិតោ’’តិ តទនុពន្ធេន សយម្បិ បព្ពជិតុកាមោ ហុត្វា សត្ថុ សន្តិកំ ឧបសង្កមិ. តស្ស សត្ថា ធម្មំ ទេសេសិ. សោ ភិយ្យោសោមត្តាយ បព្ពជ្ជាយ សញ្ជាតឆន្ទោ បព្ពជិត្វា កុមាបុត្តេនេវ សទ្ធិំ បរិយន្តបព្ពតេ ភាវនានុយុត្តោ វិហរតិ. តេន ច សមយេន សម្ពហុលា ភិក្ខូ នានាជនបទេសុ ជនបទចារិកំ ចរន្តាបិ គច្ឆន្តាបិ អាគច្ឆន្តាបិ តំ ឋានំ ឧបគច្ឆន្តិ. តេន តត្ថ កោលាហលំ ហោតិ. តំ ទិស្វា សុទន្តត្ថេរោ ‘‘ឥមេ ភិក្ខូ និយ្យានិកសាសនេ បព្ពជិត្វា ជនបទវិតក្កំ អនុវត្តេន្តា ចិត្តសមាធិំ វិរាធេន្តី’’តិ សំវេគជាតោ តមេវ សំវេគំ អត្តនោ ចិត្តទមនស្ស អង្កុសំ ករោន្តោ ‘‘នានាជនបទំ យន្តី’’តិ គាថំ អភាសិ.

៣៧. តត្ថ នានាជនបទន្តិ វិសុំ វិសុំ នានាវិធំ ជនបទំ, កាសិកោសលាទិអនេករដ្ឋន្តិ អត្ថោ. យន្តីតិ គច្ឆន្តិ. វិចរន្តាតិ ‘‘អសុកោ ជនបទោ សុភិក្ខោ សុលភបិណ្ឌោ, អសុកោ ខេមោ អរោគោ’’តិអាទិវិតក្កវសេន ជនបទចារិកំ ចរន្តា. អសញ្ញតាតិ តស្សេវ ជនបទវិតក្កស្ស អប្បហីនតាយ ចិត្តេន អសំយតា. សមាធិញ្ច វិរាធេន្តីតិ សព្ពស្សបិ ឧត្តរិមនុស្សធម្មស្ស មូលភូតំ ឧបចារប្បនាភេទំ សមាធិញ្ច នាម វិរាធេន្តិ. ច-សទ្ទោ សម្ភាវនេ. ទេសន្តរចរណេន ឈាយិតុំ ឱកាសាភាវេន អនធិគតំ សមាធិំ នាធិគច្ឆន្តា, អធិគតញ្ច វសីភាវានាបាទនេន ជីរន្តា វីរាធេន្តិ នាម. កិំសុ រដ្ឋចរិយា ករិស្សតីតិ សូតិ និបាតមត្តំ. ‘‘ឯវំភូតានំ រដ្ឋចរិយា ជនបទចារិកា កិំ ករិស្សតិ, កិំ នាម អត្ថំ សាធេស្សតិ, និរត្ថកាវា’’តិ គរហន្តោ វទតិ. តស្មាតិ យស្មា ឦទិសី ទេសន្តរចរិយា ភិក្ខុស្ស ន អត្ថាវហា, អបិ ច ខោ អនត្ថាវហា សម្បត្តីនំ វិរាធនតោ, តស្មា. វិនេយ្យ សារម្ភន្តិ វសនបទេសេ អរតិវសេន ឧប្បន្នំ សារម្ភំ ចិត្តសំកិលេសំ តទនុរូបេន បដិសង្ខានេន វិនេត្វា វូបសមេត្វា. ឈាយេយ្យាតិ អារម្មណូបនិជ្ឈានេន លក្ខណូបនិជ្ឈានេន ចាតិ ទុវិធេនបិ ឈានេន ឈាយេយ្យ. អបុរក្ខតោតិ មិច្ឆាវិតក្កេហិ តណ្ហាទីហិ វា ន បុរក្ខតោតិ តេសំ វសំ អនុបគច្ឆន្តោ កម្មដ្ឋានមេវ មនសិ ករេយ្យាតិ អត្ថោ. ឯវំ បន វត្វា ថេរោ តមេវ សំវេគំ អង្កុសំ កត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៥៣.៣៦-៤១) –

‘‘កាននំ វនមោគ្គយ្ហ, វេឡុំ ឆេត្វានហំ តទា;

អាលម្ពនំ ករិត្វាន, សង្ឃស្ស អទទិំ ពហុំ.

‘‘តេន ចិត្តប្បសាទេន, សុព្ពតេ អភិវាទិយ;

អាលម្ពទណ្ឌំ ទត្វាន, បក្កាមិំ ឧត្តរាមុខោ.

‘‘ចតុន្នវុតិតោ កប្បេ, យំ ទណ្ឌមទទិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ទណ្ឌទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

យំ បនត្ថំ អង្កុសំ កត្វា អយំ ថេរោ អរហត្តំ បត្តោ, តមេវត្ថំ ហទយេ ឋបេត្វា អរហត្តំ បត្តោបិ ‘‘នានាជនបទំ យន្តិ’’តិ ឥទមេវ គាថំ អភាសិ. តស្មា តទេវស្ស អញ្ញាព្យាករណំ អហោសីតិ.

កុមាបុត្តសហាយត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.