៦. កុមាបុត្តត្ថេរគាថាវណ្ណនា

សាធុ សុតន្តិ អាយស្មតោ កុមាបុត្តត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បតិ? សោ កិរ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ ឥតោ ឯកនវុតេ កប្បេ អជិនចម្មវសនោ តាបសោ ហុត្វា ពន្ធុមតីនគរេ រាជុយ្យានេ វសន្តោ វិបស្សិំ ភគវន្តំ បស្សិត្វា បសន្នមានសោ បាទព្ភញ្ជនតេលំ អទាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវលោកេ និព្ពត្តោ. តតោ បដ្ឋាយ សុគតីសុយេវ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ អវន្តិរដ្ឋេ វេឡុកណ្ដកនគរេ គហបតិកុលេ និព្ពត្តោ. ‘‘នន្ទោ’’តិស្ស នាមំ អកំសុ. មាតា បនស្ស កុមា នាម, តេន កុមាបុត្តោតិ បញ្ញាយិត្ថ. សោ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា លទ្ធប្បសាទោ បព្ពជិត្វា កតបុព្ពកិច្ចោ បរិយន្តបព្ពតបស្សេ សមណធម្មំ ករោន្តោ វិសេសំ និព្ពត្តេតុំ អសក្កោន្តោ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា ធម្មំ សុត្វា កម្មដ្ឋានំ សោធេត្វា សប្បាយដ្ឋានេ វសន្តោ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ សច្ឆាកាសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៥៣.២៤-៣០) –

‘‘នគរេ ពន្ធុមតិយា, រាជុយ្យានេ វសាមហំ;

ចម្មវាសី តទា អាសិំ, កមណ្ឌលុធរោ អហំ.

‘‘អទ្ទសំ វិមលំ ពុទ្ធំ, សយម្ភុំ អបរាជិតំ;

បធានំ បហិតត្តំ តំ, ឈាយិំ ឈានរតំ វសិំ.

‘‘សព្ពកាមសមិទ្ធញ្ច, ឱឃតិណ្ណមនាសវំ;

ទិស្វា បសន្នសុមនោ, អព្ភញ្ជនមទាសហំ.

‘‘ឯកនវុតិតោ កប្បេ, អព្ភញ្ជនមទាសហំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, អព្ភញ្ជនស្សិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា អរញ្ញេ កាយទឡ្ហិពហុលេ ភិក្ខូ, ទិស្វា តេ ឱវទន្តោ សាសនស្ស និយ្យានិកភាវំ បកាសេន្តោ ‘‘សាធុ សុតំ សាធុ ចរិតក’’ន្តិ គាថំ អភាសិ.

៣៦. តត្ថ សាធូតិ សុន្ទរំ. សុតន្តិ សវនំ. តញ្ច ខោ វិវដ្ដូបនិស្សិតំ វិសេសតោ អប្បិច្ឆតាទិបដិសំយុត្តំ ទសកថាវត្ថុសវនំ ឥធាធិប្បេតំ. សាធុ ចរិតកន្តិ តទេវ អប្បិច្ឆតាទិចរិតំ ចិណ្ណំ, សាធុចរិតមេវ ហិ ‘‘ចរិតក’’ន្តិ វុត្តំ. បទទ្វយេនាបិ ពាហុសច្ចំ តទនុរូបំ បដិបត្តិញ្ច ‘‘សុន្ទរ’’ន្តិ ទស្សេតិ. សទាតិ សព្ពកាលេ នវកមជ្ឈិមថេរកាលេ, សព្ពេសុ វា ឥរិយាបថក្ខណេសុ. អនិកេតវិហារោតិ កិលេសានំ និវាសនដ្ឋានដ្ឋេន បញ្ចកាមគុណា និកេតា នាម, លោកិយា វា ឆឡារម្មណធម្មា. យថាហ – ‘‘រូបនិមិត្តនិកេតវិសារវិនិពន្ធា ខោ, គហបតិ, ‘និកេតសារី’តិ វុច្ចតី’’តិអាទិ (សំ. និ. ៣.៣). តេសំ និកេតានំ បហានត្ថាយ បដិបទា អនិកេតវិហារោ. អត្ថបុច្ឆនន្តិ តំ អាជានិតុកាមស្ស កល្យាណមិត្តំ ឧបសង្កមិត្វា ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកបរមត្ថបភេទស្ស បុច្ឆនំ, កុសលាទិភេទស្ស វា អត្ថស្ស សភាវធម្មស្ស ‘‘កិំ, ភន្តេ, កុសលំ, កិំ អកុសលំ, កិំ សាវជ្ជំ, កិំ អនវជ្ជ’’ន្តិអាទិនា (ម. និ. ៣.២៩៦) បុច្ឆនំ អត្ថបុច្ឆនំ. បទក្ខិណកម្មន្តិ តំ បន បុច្ឆិត្វា បទក្ខិណគ្គាហិភាវេន តស្ស ឱវាទេ អធិដ្ឋានំ សម្មាបដិបត្តិ. ឥធាបិ ‘‘សាធូ’’តិ បទំ អានេត្វា យោជេតព្ពំ. ឯតំ សាមញ្ញន្តិ ‘‘សាធុ សុត’’ន្តិអាទិនា វុត្តំ យំ សុតំ, យញ្ច ចរិតំ, យោ ច អនិកេតវិហារោ, យញ្ច អត្ថបុច្ឆនំ, យញ្ច បទក្ខិណកម្មំ, ឯតំ សាមញ្ញំ ឯសោ សមណភាវោ. យស្មា ឥមាយ ឯវ បដិបទាយ សមណភាវោ, ន អញ្ញថា, តស្មា ‘‘សាមញ្ញ’’ន្តិ និប្បរិយាយតោ មគ្គផលស្ស អធិវចនំ. តស្ស វា បន អយំ អបណ្ណកបដិបទា, តំ បនេតំ សាមញ្ញំ យាទិសស្ស សម្ភវាតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘អកិញ្ចនស្សា’’តិ វុត្តំ. អបរិគ្គាហកស្ស, ខេត្តវត្ថុហិរញ្ញសុវណ្ណទាសិទាសាទិបរិគ្គហបដិគ្គហណរហិតស្សាតិ អត្ថោ.

កុមាបុត្តត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.