៣. សោបាកត្ថេរគាថាវណ្ណនា

យថាបិ ឯកបុត្តស្មិន្តិ អាយស្មតោ សោបាកត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោ កិរ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ ហុត្វា តត្ថ តត្ថ វិវដ្ដូបនិស្សយំ កុសលំ ឧបចិនន្តោ កកុសន្ធស្ស ភគវតោ កាលេ អញ្ញតរស្ស កុដុម្ពិកស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តោ ឯកទិវសំ សត្ថារំ ទិស្វា បសន្នចិត្តោ ពីជបូរផលានិ សត្ថុ ឧបនេសិ. បដិគ្គហេសិ ភគវា អនុកម្បំ ឧបាទាយ. សោ ភិក្ខុសង្ឃេ ច អភិប្បសន្នោ សលាកភត្តំ បដ្ឋបេត្វា សង្ឃុទ្ទេសវសេន តិណ្ណំ ភិក្ខូនំ យាវតាយុកំ ខីរភត្តំ អទាសិ. សោ តេហិ បុញ្ញកម្មេហិ អបរាបរំ ទេវមនុស្សេសុ សម្បត្តិំ អនុភវន្តោ ឯកទា មនុស្សយោនិយំ និព្ពត្តោ ឯកស្ស បច្ចេកពុទ្ធស្ស ខីរភត្តំ អទាសិ. ឯវំ តត្ថ តត្ថ បុញ្ញានិ កត្វា សុគតីសុ ឯវ បរិព្ភមន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ បុរិមកម្មនិស្សន្ទេន សាវត្ថិយំ អញ្ញតរាយ ទុគ្គតិត្ថិយា កុច្ឆិម្ហិ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. តស្ស មាតា ទស មាសេ កុច្ឆិនា បរិហរិត្វា បរិបក្កេ គព្ភេ វិជាយនកាលេ វិជាយិតុំ អសក្កោន្តី មុច្ឆំ អាបជ្ជិត្វា ពហុវេលំ មតា វិយ និបជ្ជិ. តំ ញាតកា ‘‘មតា’’តិ សញ្ញាយ សុសានំ នេត្វា ចិតកំ អារោបេត្វា ទេវតានុភាវេន វាតវុដ្ឋិយា ឧដ្ឋិតាយ អគ្គិំ អទត្វា បក្កមិំសុ. ទារកោ បច្ឆិមភាវិកត្តា ទេវតានុភាវេន មាតុកុច្ឆិតោ អរោគោ និក្ខមិ. មាតា បន កាលមកាសិ. ទេវតា តំ គហេត្វា មនុស្សរូបេន សុសានគោបកស្ស គេហេ ឋបេត្វា កតិបយកាលំ បតិរូបេន អាហារេន បោសេសិ. តតោ បរំ សុសានគោបកោ ច នំ អត្តនោ បុត្តំ កត្វា វឌ្ឍេតិ. សោ តថា វឌ្ឍេន្តោ តស្ស បុត្តេន សុបិយេន នាម ទារកេន សទ្ធិំ កីឡន្តោ វិចរតិ. តស្ស សុសានេ ជាតសំវឌ្ឍភាវតោ សោបាកោតិ សមញ្ញា អហោសិ.

អថេកទិវសំ សត្តវស្សិកំ តំ ភគវា បច្ចូសវេលាយ ញាណជាលំ បត្ថរិត្វា វេនេយ្យពន្ធវេ ឱលោកេត្វា ញាណជលន្តោគធំ ទិស្វា សុសានដ្ឋានំ អគមាសិ. ទារកោ បុព្ពហេតុនា ចោទិយមានោ បសន្នមានសោ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា អដ្ឋាសិ. សត្ថា តស្ស ធម្មំ កថេសិ. សោ ធម្មំ សុត្វា បព្ពជ្ជំ យាចិត្វា ‘‘បិតរា អនុញ្ញាតោសី’’តិ វុត្តោ បិតរំ សត្ថុ សន្តិកំ នេសិ. តស្ស បិតា សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ‘‘ភន្តេ, ឥមំ ទារកំ បព្ពាជេថា’’តិ អនុជានិ. សត្ថា តំ បព្ពាជេត្វា មេត្តាភាវនាយ និយោជេសិ. សោ មេត្តាកម្មដ្ឋានំ គហេត្វា សុសានេ វិហរន្តោ ច ចិរស្សេវ មេត្តាឈានំ និព្ពត្តេត្វា ឈានំ បាទកំ កត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ សច្ឆាកាសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៤៥.១-៧) –

‘‘កកុសន្ធោ មហាវីរោ, សព្ពធម្មាន បារគូ;

គណម្ហា វូបកដ្ឋោ សោ, អគមាសិ វនន្តរំ.

‘‘ពីជមិញ្ជំ គហេត្វាន, លតាយ អាវុណិំ អហំ;

ភគវា តម្ហិ សមយេ, ឈាយតេ បព្ពតន្តរេ.

‘‘ទិស្វានហំ ទេវទេវំ, វិប្បសន្នេន ចេតសា;

ទក្ខិណេយ្យស្ស វីរស្ស, ពីជមិញ្ជមទាសហំ.

‘‘ឥមស្មិំយេវ កប្បម្ហិ, យំ មិញ្ជមទទិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ពីជមិញ្ជស្សិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហា ហុត្វា បន អញ្ញេសំ សោសានិកភិក្ខូនំ មេត្តាភាវនាវិធិំ ទស្សេន្តោ ‘‘យថាបិ ឯកបុត្តស្មិ’’ន្តិ គាថំ អភាសិ.

៣៣. តត្ថ យថាតិ ឱបម្មត្ថេ និបាតោ. ឯកបុត្តស្មិន្តិ បុនាតិ ច កុលវំសំ តាយតិ ចាតិ បុត្តោ, អត្រជាទិភេទោ បុត្តោ. ឯកោ បុត្តោ ឯកបុត្តោ, តស្មិំ ឯកបុត្តស្មិំ. វិសយេ ចេតំ ភុម្មវចនំ. បិយស្មិន្តិ បិយាយិតព្ពតាយ ចេវ ឯកបុត្តតាយ ច រូបសីលាចារាទីហិ ច បេមករណដ្ឋានភូតេ. កុសលីតិ កុសលំ វុច្ចតិ ខេមំ សោត្ថិភាវោ, តំ លភិតព្ពំ ឯតស្ស អត្ថីតិ កុសលី, សត្តានំ ហិតេសី មេត្តជ្ឈាសយោ. សព្ពេសុ បាណេសូតិ សព្ពេសុ សត្តេសុ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពាសុ ទិសាសុ សព្ពេសុ វា ភវាទីសុ, សព្ពាសុ វា អវត្ថាសុ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា ឯកបុត្តកេ បិយេ មនាបេ មាតាបិតា កុសលី ឯកន្តហិតេសី ភវេយ្យ, ឯវំ បុរត្ថិមាទិភេទាសុ សព្ពាសុ ទិសាសុ, កាមភវាទិភេទេសុ សព្ពេសុ ភវេសុ ទហរាទិភេទាសុ សព្ពាសុ អវត្ថាសុ ច ឋិតេសុ សព្ពេសុ សត្តេសុ ឯកន្តហិតេសិតាយ កុសលី ភវេយ្យ, ‘‘មិត្តោ ឧទាសីនោ បញ្ចត្ថិកោ’’តិ សីមំ អកត្វា សីមាសម្ភេទវសេន សព្ពត្ថ ឯករសំ មេត្តំ ភាវេយ្យាតិ. ឥមំ បន គាថំ វត្វា ‘‘សចេ តុម្ហេ អាយស្មន្តោ ឯវំ មេត្តាភាវនំ អនុយុញ្ជេយ្យាថ, យេ តេ ភគវតា ‘សុខំ សុបតី’តិអាទិនា (អ. និ. ១១.១៥) ឯកាទស មេត្តានិសំសា វុត្តា, ឯកំសេន តេសំ ភាគិនោ ភវថា’’តិ ឱវាទមទាសិ.

សោបាកត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.