១. គហ្វរតីរិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ផុដ្ឋោ ឌំសេហីតិ អាយស្មតោ គហ្វរតីរិយត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោ កិរ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ ឥតោ ឯកតិំសេ កប្បេ សិខិស្ស ភគវតោ កាលេ មិគលុទ្ទោ ហុត្វា អរញ្ញេ វិចរន្តោ អទ្ទស សិខិំ ភគវន្តំ អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ ទេវនាគយក្ខានំ ធម្មំ ទេសេន្តំ, ទិស្វា បន បសន្នមានសោ ‘‘ធម្មោ ឯស វុច្ចតី’’តិ សរេ និមិត្តំ អគ្គហេសិ. សោ តេន ចិត្តប្បសាទេន ទេវលោកេ ឧប្បន្នោ បុន អបរាបរំ សុគតីសុយេវ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា ‘‘អគ្គិទត្តោ’’តិ លទ្ធនាមោ វយប្បត្តោ ភគវតោ យមកបាដិហារិយំ ទិស្វា សញ្ជាតប្បសាទោ សាសនេ បព្ពជិត្វា កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា គហ្វរតីរេ នាម អរញ្ញដ្ឋានេ វសតិ. តេនស្ស គហ្វរតីរយោតិ សមញ្ញា អហោសិ. សោ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៥២.៤៤-៥០) –

‘‘មិគលុទ្ទោ បុរេ អាសិ, អរញ្ញេ វិបិនេ អហំ;

អទ្ទសំ វិរជំ ពុទ្ធំ, ទេវសង្ឃបុរក្ខតំ.

‘‘ចតុសច្ចំ បកាសេន្តំ, ទេសេន្តំ, អមតំ បទំ;

អស្សោសិំ មធុរំ ធម្មំ, សិខិនោ លោកពន្ធុនោ.

‘‘ឃោសេ ចិត្តំ បសាទេសិំ, អសមប្បដិបុគ្គលេ;

តត្ថ ចិត្តំ បសាទេត្វា, ឧត្តរិំ ទុត្តរំ ភវំ.

‘‘ឯកតិំសេ ឥតោ កប្បេ, យំ សញ្ញមលភិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ឃោសសញ្ញាយិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា សាវត្ថិយំ អគមាសិ. តស្ស អាគតភាវំ សុត្វា ញាតកា ឧបគន្ត្វា មហាទានំ បវត្តេសុំ. សោ កតិបយទិវសេ វសិត្វា អរញ្ញមេវ គន្តុកាមោ អហោសិ. តំ ញាតកា, ‘‘ភន្តេ, អរញ្ញំ នាម ឌំសមកសាទិវសេន ពហុបរិស្សយំ, ឥធេវ វសថា’’តិ អាហំសុ. តំ សុត្វា ថេរោ ‘‘អរញ្ញវាសោយេវ មយ្ហំ រុច្ចតី’’តិ វិវេកាភិរតិកិត្តនមុខេន អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ ‘‘ផុដ្ឋោ ឌំសេហី’’តិ គាថំ អភាសិ.

៣១. តត្ថ ផុដ្ឋោ ឌំសេហិ មកសេហីតិ ឌំសនសីលតាយ ‘‘ឌំសា’’តិ លទ្ធនាមាហិ អន្ធកមក្ខិកាហិ, មកសនញ្ញិតេហិ ច សូចិមុខបាណេហិ ផុស្សិតោ ទដ្ឋោតិ អត្ថោ. អរញ្ញស្មិន្តិ ‘‘បញ្ចធនុសតិកំ បច្ឆិម’’ន្តិ (បារា. ៦៥៤) វុត្តអរញ្ញលក្ខណយោគតោ អរញ្ញេ. ព្រហាវនេតិ មហារុក្ខគច្ឆគហនតាយ មហាវនេ អរញ្ញានិយំ. នាគោ សង្គាមសីសេវាតិ សង្គាមាវចរោ ហត្ថិនាគោ វិយ សង្គាមមុទ្ធនិ បរសេនាសម្បហារំ. ‘‘អរញ្ញវាសោ នាម ពុទ្ធាទីហិ វណ្ណិតោ ថោមិតោ’’តិ ឧស្សាហជាតោ សតោ សតិមា ហុត្វា តត្រ តស្មិំ អរញ្ញេ, តស្មិំ វា ឌំសាទិសម្ផស្សេ ឧបដ្ឋិតេ អធិវាសយេ អធិវាសេយ្យ សហេយ្យ, ‘‘ឌំសាទយោ មំ អាពាធេន្តី’’តិ អរញ្ញវាសំ ន ជហេយ្យាតិ អត្ថោ.

គហ្វរតីរិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.