៩. ហារិតត្ថេរគាថាវណ្ណនា

សមុន្នមយមត្តានន្តិ អាយស្មតោ ហារិតត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោ កិរ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ ហុត្វា តត្ថ តត្ថ វិវដ្ដូបនិស្សយំ បុញ្ញសម្ភារំ ឧបចិនន្តោ ឥតោ ឯកតិំសេ កប្បេ សុទស្សនំ នាម បច្ចេកសម្ពុទ្ធំ ទិស្វា បសន្នមានសោ កុដជបុប្ផេហិ បូជំ កត្វា តេន បុញ្ញកម្មេន សុគតីសុយេវ បរិវត្តេន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិនគរេ ព្រាហ្មណមហាសាលកុលេ និព្ពត្តិ. ហារិតោតិស្ស នាមំ អហោសិ. តស្ស វយប្បត្តស្ស មាតាបិតរោ កុលរូបាទីហិ អនុច្ឆវិកំ កុមារិកំ ព្រាហ្មណធីតរំ អានេសុំ. សោ តាយ សទ្ធិំ ភោគសុខំ អនុភវន្តោ ឯកទិវសំ អត្តនោ តស្សា ច រូបសម្បត្តិំ ឱលោកេត្វា ធម្មតាយ ចោទិយមានោ ‘‘ឦទិសំ នាម រូបំ នចិរស្សេវ ជរាយ មច្ចុនា ច អភិប្បមទ្ទីយតី’’តិ សំវេគំ បដិលភិ. កតិបយទិវសាតិក្កមេនេវ ចស្ស ភរិយំ កណ្ហសប្បោ ឌំសិត្វា មារេសិ. សោ តេន ភិយ្យោសោមត្តាយ សញ្ជាតសំវេគោ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា ធម្មំ សុត្វា ឃរពន្ធនេ ឆិន្ទិត្វា បព្ពជិ. តស្ស ច ចរិយានុកូលំ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា វិហរន្តស្ស កម្មដ្ឋានំ ន សម្បជ្ជតិ, ចិត្តំ ឧជុគតំ ន ហោតិ. សោ គាមំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋោ អញ្ញតរំ ឧសុការំ ឧសុទណ្ឌំ យន្តេ បក្ខិបិត្វា ឧជុំ ករោន្តំ ទិស្វា ‘‘ឥមេ អចេតនម្បិ នាម ឧជុំ ករោន្តិ, កស្មា អហំ ចិត្តំ ឧជុំ ន ករិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា តតោវ បដិនិវត្តិត្វា ទិវាដ្ឋានេ និសិន្នោ វិបស្សនំ អារភិ. អថស្ស ភគវា ឧបរិ អាកាសេ និសីទិត្វា ឱវាទំ ទេន្តោ ‘‘សមុន្នមយមត្តាន’’ន្តិ គាថំ អភាសិ. អយមេវ ថេរោ អត្តានំ បរំ វិយ ឱវទន្តោ អភាសីតិ ច វទន្តិ.

២៩. តត្ថ សមុន្នមយន្តិ សម្មា ឧន្នមេន្តោ, សមាបត្តិវសេន កោសជ្ជបក្ខេ បតិតុំ អទត្វា តតោ ឧទ្ធរន្តោ វីរិយសមតំ យោជេន្តោតិ អត្ថោ. អត្តានន្តិ ចិត្តំ, អថ វា សមុន្នមយាតិ កោសជ្ជបក្ខតោ សមុន្នមេហិ. ម-ការោ បទសន្ធិករោ. ហីនវីរិយតាយ តវ ចិត្តំ កម្មដ្ឋានវីថិំ នប្បដិបជ្ជតិ ចេ, តំ វីរិយារម្ភវសេន សម្មា ឧន្នមេហិ, អនោនតំ អនបនតំ ករោហីតិ អធិប្បាយោ. ឯវំ បន ករោន្តោ ឧសុការោវ តេជនំ. ចិត្តំ ឧជុំ ករិត្វាន, អវិជ្ជំ ភិន្ទ ហារិតាតិ. យថា នាម ឧសុការោ កណ្ឌំ ឦសកម្បិ ឱនតំ អបនតញ្ច វិជ្ឈន្តោ លក្ខំ ភិន្ទនត្ថំ ឧជុំ ករោតិ, ឯវំ កោសជ្ជបាតតោ អរក្ខណេន ឱនតំ ឧទ្ធច្ចបាតតោ អរក្ខណេន អបនតំ វិជ្ឈន្តោ អប្បនាបត្តិយា ចិត្តំ ឧជុំ ករិត្វាន សមាហិតចិត្តោ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា សីឃំ អគ្គមគ្គញាណេន អវិជ្ជំ ភិន្ទ បទាលេហីតិ. តំ សុត្វា ថេរោ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា នចិរេនេវ អរហា អហោសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.៣៥.៣៩-៤៣) –

‘‘ហិមវន្តស្សាវិទូរេ, វសលោ នាម បព្ពតោ;

ពុទ្ធោ សុទស្សនោ នាម, វសតេ បព្ពតន្តរេ.

‘‘បុប្ផំ ហេមវន្តំ គយ្ហ, វេហាសំ អគមាសហំ;

តត្ថទ្ទសាសិំ សម្ពុទ្ធំ, ឱឃតិណ្ណមនាសវំ.

‘‘បុប្ផំ កុដជមាទាយ, សីសេ កត្វានហំ តទា;

ពុទ្ធស្ស អភិរោបេសិំ, សយម្ភុស្ស មហេសិនោ.

‘‘ឯកតិំសេ ឥតោ កប្បេ, យំ បុប្ផមភិបូជយិំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, បុប្ផបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា អញ្ញំ ព្យាករោន្តោបិ តមេវ គាថំ អភាសិ.

ហារិតត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.