៣. តតិយវគ្គោ

១. និគ្រោធត្ថេរគាថាវណ្ណនា

នាហំ ភយស្ស ភាយាមីតិ អាយស្មតោ និគ្រោធត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយំ កិរ ឥតោ អដ្ឋារសេ កប្បសតេ ព្រាហ្មណមហាសាលកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ កាមេសុ អាទីនវំ នេក្ខម្មេ ច អានិសំសំ ទិស្វា ឃរពន្ធនំ បហាយ អរញ្ញាយតនំ បវិសិត្វា អញ្ញតរស្មិំ សាលវនេ បណ្ណសាលំ កត្វា តាបសបព្ពជំ បព្ពជិត្វា វនមូលផលាហារោ វសតិ. តេន សមយេន បិយទស្សី នាម សម្មាសម្ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បជ្ជិត្វា សទេវកស្ស លោកស្ស ធម្មាមតវស្សេន កិលេសសន្តាបំ និព្ពាបេន្តោ ឯកទិវសំ តាបសេ អនុកម្បាយ តំ សាលវនំ បវិសិត្វា និរោធសមាបត្តិំ សមាបន្នោ. តាបសោ វនមូលផលត្ថាយ គច្ឆន្តោ ភគវន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ បុប្ផិតសាលទណ្ឌសាខាយោ គហេត្វា សាលមណ្ឌបំ កត្វា តំ សព្ពត្ថកមេវ សាលបុប្ផេហិ សញ្ឆាទេត្វា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា បីតិសោមនស្សវសេនេវ អាហារត្ថាយបិ អគន្ត្វា នមស្សមានោ អដ្ឋាសិ. សត្ថា និរោធតោ វុដ្ឋាយ តស្ស អនុកម្បាយ ‘‘ភិក្ខុសង្ឃោ អាគច្ឆតូ’’តិ ចិន្តេសិ, ‘‘ភិក្ខុសង្ឃេបិ ចិត្តំ បសាទេស្សតី’’តិ. តាវទេវ ភិក្ខុសង្ឃោ អាគតោ. សោ ភិក្ខុសង្ឃម្បិ ទិស្វា បសន្នមានសោ វន្ទិត្វា អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ អដ្ឋាសិ. សត្ថា សិតស្ស បាតុករណាបទេសេន តស្ស ភាវិនិំ សម្បត្តិំ បកាសេន្តោ ធម្មំ កថេត្វា បក្កាមិ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេន. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុយេវ សំសរន្តោ វិវដ្ដូបនិស្សយំ ពហុំ កុសលំ ឧបចិនិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ ព្រាហ្មណមហាសាលកុលេ និព្ពត្តិ, និគ្រោធោតិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ ជេតវនបដិគ្គហណទិវសេ ពុទ្ធានុភាវទស្សនេន សញ្ជាតប្បសាទោ បព្ពជិត្វា វិបស្សនំ អារភិត្វា នចិរស្សេវ ឆឡភិញ្ញោ អហោសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៤៩.១៩០-២២០) –

‘‘អជ្ឈោគាហេត្វា សាលវនំ, សុកតោ អស្សមោ មម;

សាលបុប្ផេហិ សញ្ឆន្នោ, វសាមិ វិបិនេ តទា.

‘‘បិយទស្សី ច ភគវា, សយម្ភូ អគ្គបុគ្គលោ;

វិវេកកាមោ សម្ពុទ្ធោ, សាលវនមុបាគមិ.

‘‘អស្សមា អភិនិក្ខម្ម, បវនំ អគមាសហំ;

មូលផលំ គវេសន្តោ, អាហិន្ទាមិ វនេ តទា.

‘‘តត្ថទ្ទសាសិំ សម្ពុទ្ធំ, បិយទស្សិំ មហាយសំ;

សុនិសិន្នំ សមាបន្នំ, វិរោចន្តំ មហាវនេ.

‘‘ចតុទណ្ឌេ ឋបេត្វាន, ពុទ្ធស្ស ឧបរី អហំ;

មណ្ឌបំ សុកតំ កត្វា, សាលបុប្ផេហិ ឆាទយិំ.

‘‘សត្តាហំ ធារយិត្វាន, មណ្ឌបំ សាលឆាទិតំ;

តត្ថ ចិត្តំ បសាទេត្វា, ពុទ្ធសេដ្ឋមវន្ទហំ.

‘‘ភគវា តម្ហិ សមយេ, វុដ្ឋហិត្វា សមាធិតោ;

យុគមត្តំ បេក្ខមានោ, និសីទិ បុរិសុត្តមោ.

‘‘សាវកោ វរុណោ នាម, បិយទស្សិស្ស សត្ថុនោ;

វសីសតសហស្សេហិ, ឧបគច្ឆិ វិនាយកំ.

‘‘បិយទស្សី ច ភគវា, លោកជេដ្ឋោ នរាសភោ;

ភិក្ខុសង្ឃេ និសីទិត្វា, សិតំ បាតុករី ជិនោ.

‘‘អនុរុទ្ធោ ឧបដ្ឋាកោ, បិយទស្សិស្ស សត្ថុនោ;

ឯកំសំ ចីវរំ កត្វា, អបុច្ឆិត្ថ មហាមុនិំ.

‘‘កោ នុ ខោ ភគវា ហេតុ, សិតកម្មស្ស សត្ថុនោ;

ការណេ វិជ្ជមានម្ហិ, សត្ថា បាតុករេ សិតំ.

‘‘សត្តាហំ សាលច្ឆទនំ, យោ មេ ធារេសិ មាណវោ;

តស្ស កម្មំ សរិត្វាន, សិតំ បាតុករិំ អហំ.

‘‘អនោកាសំ ន បស្សាមិ, យត្ថ បុញ្ញំ វិបច្ចតិ;

ទេវលោកេ មនុស្សេ វា, ឱកាសោវ ន សម្មតិ.

‘‘ទេវលោកេ វសន្តស្ស, បុញ្ញកម្មសមង្គិនោ;

យាវតា បរិសា តស្ស, សាលច្ឆន្នា ភវិស្សតិ.

‘‘តត្ថ ទិព្ពេហិ នច្ចេហិ, គីតេហិ វាទិតេហិ ច;

រមិស្សតិ សទា សន្តោ, បុញ្ញកម្មសមាហិតោ.

‘‘យាវតា បរិសា តស្ស, គន្ធគន្ធី ភវិស្សតិ;

សាលស្ស បុប្ផវស្សោ ច, បវស្សិស្សតិ តាវទេ.

‘‘តតោ ចុតោយំ មនុជោ, មានុសំ អាគមិស្សតិ;

ឥធាបិ សាលច្ឆទនំ, សព្ពកាលំ ធរិស្សតិ.

‘‘ឥធ នច្ចញ្ច គីតញ្ច, សម្មតាឡសមាហិតំ;

បរិវារេស្សន្តិ មំ និច្ចំ, ពុទ្ធបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘ឧគ្គច្ឆន្តេ ច សូរិយេ, សាលវស្សំ បវស្សតេ;

បុញ្ញកម្មេន សំយុត្តំ, វស្សតេ សព្ពកាលិកំ.

‘‘អដ្ឋារសេ កប្បសតេ, ឱក្កាកកុលសម្ភវោ;

គោតមោ នាម នាមេន, សត្ថា លោកេ ភវិស្សតិ.

‘‘តស្ស ធម្មេ សុទាយាទោ, ឱរសោ ធម្មនិម្មិតោ;

សព្ពាសវេ បរិញ្ញាយ, និព្ពាយិស្សតិនាសវោ.

‘‘ធម្មំ អភិសមេន្តស្ស, សាលច្ឆន្នំ ភវិស្សតិ;

ចិតកេ ឈាយមានស្ស, ឆទនំ តត្ថ ហេស្សតិ.

‘‘វិបាកំ កិត្តយិត្វាន, បិយទស្សី មហាមុនិ;

បរិសាយ ធម្មំ ទេសេសិ, តប្បេន្តោ ធម្មវុដ្ឋិយា.

‘‘តិំសកប្បានិ ទេវេសុ, ទេវរជ្ជមការយិំ;

សដ្ឋិ ច សត្តក្ខត្តុញ្ច, ចក្កវត្តី អហោសហំ.

‘‘ទេវលោកា ឥធាគន្ត្វា, លភាមិ វិបុលំ សុខំ;

ឥធាបិ សាលច្ឆទនំ, មណ្ឌបស្ស ឥទំ ផលំ.

‘‘អយំ បច្ឆិមកោ មយ្ហំ, ចរិមោ វត្តតេ ភវោ;

ឥធាបិ សាលច្ឆទនំ, ហេស្សតិ សព្ពកាលិកំ.

‘‘មហាមុនិំ តោសយិត្វា, គោតមំ សក្យបុង្គវំ;

បត្តោម្ហិ អចលំ ឋានំ, ហិត្វា ជយបរាជយំ.

‘‘អដ្ឋារសេ កប្បសតេ, យំ ពុទ្ធមភិបូជយិំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ពុទ្ធបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ, ភវា សព្ពេ សមូហតា;

នាគោវ ពន្ធនំ ឆេត្វា, វិហរាមិ អនាសវោ.

‘‘ស្វាគតំ វត មេ អាសិ, ពុទ្ធសេដ្ឋស្ស សន្តិកេ;

តិស្សោ វិជ្ជា អនុប្បត្តា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសនំ.

‘‘បដិសម្ភិទា ចតស្សោ, វិមោក្ខាបិ ច អដ្ឋិមេ;

ឆឡភិញ្ញា សច្ឆិកតា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

ឯវំ បន ឆឡភិញ្ញោ ហុត្វា ផលសុខេន វីតិនាមេន្តោ សាសនស្ស និយ្យានិកភាវវិភាវនត្ថំ អញ្ញាព្យាករណវសេន ‘‘នាហំ ភយស្ស ភាយាមី’’តិ គាថំ អភាសិ.

២១. តត្ថ ភាយន្តិ ឯតស្មាតិ ភយំ, ជាតិជរាទិ. ភយស្សាតិ និស្សក្កេ សាមិវចនំ, ភយតោ ភាយិតព្ពនិមិត្តំ ជាតិជរាមរណាទិនា ហេតុនា នាហំ ភាយាមីតិ អត្ថោ. តត្ថ ការណមាហ ‘‘សត្ថា នោ អមតស្ស កោវិទោ’’តិ. អម្ហាកំ សត្ថា អមតេ កុសលោ វេនេយ្យានំ អមតទានេ ឆេកោ. យត្ថ ភយំ នាវតិដ្ឋតីតិ យស្មិំ និព្ពានេ យថាវុត្តំ ភយំ ន តិដ្ឋតិ ឱកាសំ ន លភតិ. តេនាតិ តតោ និព្ពានតោ. វជន្តីតិ អភយដ្ឋានមេវ គច្ឆន្តិ. និព្ពានញ្ហិ អភយដ្ឋានំ នាម. កេន បន វជន្តីតិ អាហ ‘‘មគ្គេន វជន្តិ ភិក្ខវោ’’តិ, អដ្ឋង្គិកេន អរិយមគ្គេន សត្ថុ ឱវាទករណា ភិក្ខូ សំសារេ ភយស្ស ឥក្ខនកាតិ អត្ថោ. យត្ថាតិ វា យំ និមិត្តំ យស្ស អរិយមគ្គស្ស អធិគមហេតុ អត្តានុវាទាទិកំ បញ្ចវីសតិវិធម្បិ ភយំ នាវតិដ្ឋតិ បតិដ្ឋំ ន លភតិ, តេន អរិយេន មគ្គេន វជន្តិ អភយដ្ឋានំ សត្ថុ សាសនេ ភិក្ខូ, តេន មគ្គេន អហម្បិ គតោ, តស្មា នាហំ ភយស្ស ភាយាមីតិ ថេរោ អញ្ញំ ព្យាកាសិ.

និគ្រោធត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ចិត្តកត្ថេរគាថាវណ្ណនា

នីលាសុគីវាតិ អាយស្មតោ ចិត្តកត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោ កិរ បទុមុត្តរពុទ្ធកាលតោ បដ្ឋាយ វិវដ្ដូបនិស្សយំ កុសលំ អាចិនន្តោ ឥតោ ឯកនវុតេ កប្បេ មនុស្សយោនិយំ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុត្តំ បត្តោ វិបស្សិំ ភគវន្តំ បស្សិត្វា បសន្នមានសោ បុប្ផេហិ បូជំ កត្វា វន្ទិត្វា ‘‘សន្តធម្មេន នាម ឯត្ថ ភវិតព្ព’’ន្តិ សត្ថរិ និព្ពានេ ច អធិមុច្ចិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន តតោ ចុតោ តាវតិំសភវនេ និព្ពត្តោ អបរាបរំ បុញ្ញានិ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ រាជគហេ វិភវសម្បន្នស្ស ព្រាហ្មណស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ ចិត្តកោ នាម នាមេន. សោ ភគវតិ រាជគហំ គន្ត្វា វេឡុវនេ វិហរន្តេ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា ចរិយានុកូលំ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា អរញ្ញាយតនំ បវិសិត្វា ភាវនានុយុត្តោ ឈានំ និព្ពត្តេត្វា ឈានបាទកំ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា នចិរេនេវ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៥០.១-៧) –

‘‘កណិការំវ ជោតន្តំ, និសិន្នំ បព្ពតន្តរេ;

អទ្ទសំ វិរជំ ពុទ្ធំ, វិបស្សិំ លោកនាយកំ.

‘‘តីណិ កិង្កណិបុប្ផានិ, បគ្គយ្ហ អភិរោបយិំ;

សម្ពុទ្ធំ អភិបូជេត្វា, គច្ឆាមិ ទក្ខិណាមុខោ.

‘‘តេន កម្មេន សុកតេន, ចេតនាបណិធីហិ ច;

ជហិត្វា មានុសំ ទេហំ, តាវតិំសំ អគច្ឆហំ.

‘‘ឯកនវុតេ ឥតោ កប្បេ, យំ ពុទ្ធមភិបូជយិំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ពុទ្ធបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា សត្ថារំ វន្ទិតុំ រាជគហំ ឧបគតោ តត្ថ ភិក្ខូហិ ‘‘កិំ, អាវុសោ, អរញ្ញេ អប្បមត្តោ វិហាសី’’តិ បុដ្ឋោ អត្តនោ អប្បមាទវិហារនិវេទនេន អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ ‘‘នីលាសុគីវា’’តិ គាថំ អភាសិ.

២២. តត្ថ នីលាសុគីវាតិ នីលសុគីវា, គាថាសុខត្ថញ្ហេត្ថ ទីឃោ កតោ, រាជិវន្តតាយ សុន្ទរាយ គីវាយ សមន្នាគតោតិ អត្ថោ. តេ យេភុយ្យេន ច នីលវណ្ណតាយ នីលា. សោភនកណ្ឋតាយ សុគីវា. សិខិនោតិ មត្ថកេ ជាតាយ សិខាយ សស្សិរិកភាវេន សិខិនោ. មោរាតិ មយូរា. ការម្ភិយន្តិ ការម្ពរុក្ខេ. ការម្ភិយន្តិ វា តស្ស វនស្ស នាមំ. តស្មា ការម្ភិយន្តិ ការម្ភនាមកេ វនេតិ អត្ថោ. អភិនទន្តីតិ បាវុស្សកាលេ មេឃគជ្ជិតំ សុត្វា កេកាសទ្ទំ ករោន្តា ឧតុសម្បទាសិទ្ធេន សរេន ហំសាទិកេ អភិភវន្តា វិយ នទន្តិ. តេតិ តេ មោរា. សីតវាតកីឡិតាតិ សីតេន មេឃវាតេន សញ្ជាតកីឡិតា មធុរវស្សិតំ វស្សន្តា. សុត្តន្តិ ភត្តសម្មទវិនោទនត្ថំ សយិតំ, កាយកិលមថបដិបស្សម្ភនាយ វា អនុញ្ញាតវេលាយំ សុបន្តំ. ឈាយន្តិ សមថវិបស្សនាឈានេហិ ឈាយនសីលំ ភាវនានុយុត្តំ. និពោធេន្តីតិ បពោធេន្តិ. ‘‘ឥមេបិ នាម និទ្ទំ អនុបគន្ត្វា ជាគរន្តា អត្តនា កត្តព្ពំ ករោន្តិ, កិមង្គំ បនាហ’’ន្តិ ឯវំ សម្បជញ្ញុប្បាទនេន សយនតោ វុដ្ឋាបេន្តីតិ អធិប្បាយោ.

ចិត្តកត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. គោសាលត្ថេរគាថាវណ្ណនា

អហំ ខោ វេឡុគុម្ពស្មិន្តិ អាយស្មតោ គោសាលត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោបិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ វិវដ្ដូបនិស្សយំ កុសលំ អាចិនន្តោ ឥតោ ឯកនវុតេ កប្បេ អញ្ញតរស្មិំ បព្ពតេ រុក្ខសាខាយំ ឱលម្ពមានំ បច្ចេកពុទ្ធស្ស បំសុកូលចីវរំ ទិស្វា ‘‘អរហទ្ធជោ វតាយ’’ន្តិ បសន្នចិត្តោ បុប្ផេហិ បូជេហិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន តាវតិំសភវនេ និព្ពត្តោ. តតោ បដ្ឋាយ ទេវមនុស្សេសុយេវ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ មគធរដ្ឋេ ឥព្ភកុលេ និព្ពត្តោ គោសាលោ នាម នាមេន. សោណេន បន កោដិកណ្ណេន កតបរិចយត្តា តស្ស បព្ពជិតភាវំ សុត្វា ‘‘សោបិ នាម មហាវិភវោ បព្ពជិស្សតិ, កិមង្គំ បនាហ’’ន្តិ សញ្ជាតសំវេគោ ភគវតោ សន្តិកេ បព្ពជិត្វា ចរិយានុកូលំ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា សប្បាយំ វសនដ្ឋានំ គវេសន្តោ អត្តនោ ជាតគាមស្ស អវិទូរេ ឯកស្មិំ សានុបព្ពតេ វិហាសិ. តស្ស មាតា ទិវសេ ទិវសេ ភិក្ខំ ទេតិ. អថេកទិវសំ គាមំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋស្ស មាតា មធុសក្ខរាភិសង្ខតំ បាយាសំ អទាសិ. សោ តំ គហេត្វា តស្ស បព្ពតស្ស ឆាយាយំ អញ្ញតរស្ស វេឡុគុម្ពស្ស មូលេ និសីទិត្វា បរិភុញ្ជិត្វា ធោវិតបត្តបាណី វិបស្សនំ អារភិ. ភោជនសប្បាយលាភេន កាយចិត្តានំ កល្លតាយ សមាហិតោ ឧទយព្ពយញាណាទិកេ តិក្ខេ សូរេ វហន្តេ អប្បកសិរេនេវ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា មគ្គបដិបាដិយា ភាវនំ មត្ថកំ បាបេន្តោ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ សច្ឆាកាសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៥០.៨-១៤) –

‘‘ហិមវន្តស្ស អវិទូរេ, ឧទង្គណោ នាម បព្ពតោ;

តត្ថទ្ទសំ បំសុកូលំ, ទុមគ្គម្ហិ វិលម្ពិតំ.

‘‘តីណិ កិង្កណិបុប្ផានិ, ឱចិនិត្វានហំ តទា;

ហេដ្ឋា បហដ្ឋេន ចិត្តេន, បំសុកូលំ អបូជយិំ.

‘‘តេន កម្មេន សុកតេន, ចេតនាបណិធីហិ ច;

ជហិត្វា មានុសំ ទេហំ, តាវតិំសំ អគច្ឆហំ.

‘‘ឯកនវុតេ ឥតោ កប្បេ, យំ កម្មមករិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, បូជិត្វា អរហទ្ធជំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន អធិគន្ត្វា ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារត្ថំ បព្ពតសានុមេវ គន្តុកាមោ អត្តនោ បដិបត្តិំ បវេទេន្តោ ‘‘អហំ ខោ វេឡុគុម្ពស្មិ’’ន្តិ គាថំ អភាសិ.

២៣. តត្ថ វេឡុគុម្ពស្មិន្តិ វេឡុគច្ឆស្ស សមីបេ, តស្ស ឆាយាយំ. ភុត្វាន មធុបាយសន្តិ មធុបសិត្តបាយាសំ ភុញ្ជិត្វា. បទក្ខិណន្តិ បទក្ខិណគ្គាហេន, សត្ថុ ឱវាទស្ស សម្មា សម្បដិច្ឆនេនាតិ អត្ថោ. សម្មសន្តោ ខន្ធានំ ឧទយព្ពយន្តិ បញ្ចន្នំ ឧបាទានក្ខន្ធានំ ឧទយព្ពយញ្ច វិបស្សន្តោ, យទិបិ ឥទានិ កតកិច្ចោ, ផលសមាបត្តិំ បន សមាបជ្ជិតុំ វិបស្សនំ បដ្ឋបេន្តោតិ អធិប្បាយោ. សានុំ បដិគមិស្សាមីតិ បុព្ពេ មយា វុត្ថបព្ពតសានុមេវ ឧទ្ទិស្ស គច្ឆិស្សាមិ. វិវេកមនុព្រូហយន្តិ បដិបស្សទ្ធិវិវេកំ ផលសមាបត្តិកាយវិវេកញ្ច បរិព្រូហយន្តោ, តស្ស វា បរិព្រូហនហេតុ គមិស្សាមីតិ. ឯវំ បន វត្វា ថេរោ តត្ថេវ គតោ, អយមេវ ច ឥមស្ស ថេរស្ស អញ្ញាព្យាករណគាថា អហោសិ.

គោសាលត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. សុគន្ធត្ថេរគាថាវណ្ណនា

អនុវស្សិកោ បព្ពជិតោតិ អាយស្មតោ សុគន្ធត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោ កិរ ឥតោ ទ្វានវុតេ កប្បេ តិស្សស្ស នាម សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស កាលេ មនុស្សយោនិយំ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ មិគព្យធនេន អរញ្ញេ វិចរតិ. សត្ថា តស្ស អនុកម្បាយ បទវឡញ្ជំ ទស្សេត្វា គតោ. សោ សត្ថុ បទចេតិយានិ ទិស្វា បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការតាយ ‘‘សទេវកេ លោកេ អគ្គបុគ្គលស្ស ឥមានិ បទានី’’តិ បីតិសោមនស្សជាតោ កោរណ្ឌកបុប្ផានិ គហេត្វា បូជំ កត្វា ចិត្តំ បសាទេសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា តតោ ចុតោ អបរាបរំ បុញ្ញានិ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ កស្សបស្ស ភគវតោ កាលេ កុដុម្ពិកោ ហុត្វា សត្ថុ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច មហាទានំ បវត្តេត្វា គន្ធកុដិំ មហគ្ឃគោសិតចន្ទនំ បិសិត្វា តេន បរិភណ្ឌំ កត្វា បត្ថនំ បដ្ឋបេសិ – ‘‘និព្ពត្តនិព្ពត្តដ្ឋានេ មយ្ហំ សរីរំ ឯវំសុគន្ធំ ហោតូ’’តិ. ឯវំ អញ្ញានិបិ តត្ថ តត្ថ ភវេ ពហូនិ បុញ្ញកម្មានិ កត្វា សុគតីសុ ឯវ បរិវត្តមានោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ វិភវសម្បន្នស្ស ព្រាហ្មណស្ស គេហេ និព្ពត្តិ. និព្ពត្តស្ស ច តស្ស មាតុកុច្ឆិគតកាលតោ បដ្ឋាយ មាតុ សរីរំ សកលម្បិ គេហំ សុរភិគន្ធំ វាយតិ. ជាតទិវសេ បន វិសេសតោ បរមសុគន្ធំ សាមន្តគេហេសុបិ វាយតេវ. តស្ស មាតាបិតរោ ‘‘អម្ហាកំ បុត្តោ អត្តនាវ អត្តនោ នាមំ គហេត្វា អាគតោ’’តិ សុគន្ធោត្វេវ នាមំ អកំសុ. សោ អនុបុព្ពេន វយប្បត្តោ មហាសេលត្ថេរំ ទិស្វា តស្ស សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា បព្ពជិត្វា វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ សត្តាហព្ភន្តរេ ឯវ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៥០.១៥-២៤) –

‘‘វនកម្មិកោ បុរេ អាសិំ, បិតុមាតុមតេនហំ;

បសុមារេន ជីវាមិ, កុសលំ មេ ន វិជ្ជតិ.

‘‘មម អាសយសាមន្តា, តិស្សោ លោកគ្គនាយកោ;

បទានិ តីណិ ទស្សេសិ, អនុកម្បាយ ចក្ខុមា.

‘‘អក្កន្តេ ច បទេ ទិស្វា, តិស្សនាមស្ស សត្ថុនោ;

ហដ្ឋោ ហដ្ឋេន ចិត្តេន, បទេ ចិត្តំ បសាទយិំ.

‘‘កោរណ្ឌំ បុប្ផិតំ ទិស្វា, បាទបំ ធរណីរុហំ;

សកោសកំ គហេត្វាន, បទសេដ្ឋំ អបូជយិំ.

‘‘តេន កម្មេន សុកតេន, ចេតនាបណិធីហិ ច;

ជហិត្វា មានុសំ ទេហំ, តាវតិំសមគច្ឆហំ.

‘‘យំ យំ យោនុបបជ្ជាមិ, ទេវត្តំ អថ មានុសំ;

កោរណ្ឌកឆវី ហោមិ, សុប្បភាសោ ភវាមហំ.

‘‘ទ្វេនវុតេ ឥតោ កប្បេ, យំ កម្មមករិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, បទបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ ‘‘អនុវស្សិកោ បព្ពជិតោ’’តិ ឥមំ គាថំ អភាសិ.

២៤. តត្ថ អនុវស្សិកោតិ អនុគតោ ឧបគតោ វស្សំ អនុវស្សោ, អនុវស្សោវ អនុវស្សិកោ. បព្ពជិតោតិ បព្ពជ្ជំ ឧបគតោ, បព្ពជិតោ ហុត្វា ឧបគតវស្សមត្តោ ឯកវស្សិកោតិ អត្ថោ. អថ វា អនុគតំ បច្ឆាគតំ អបគតំ វស្សំ អនុវស្សំ, តំ អស្ស អត្ថីតិ អនុវស្សិកោ. យស្ស បព្ពជិតស្ស វស្សំ អបរិបុណ្ណតាយ ន គណនូបគតំ, សោ ឯវំ វុត្តោ, តស្មា អវស្សិកោតិ វុត្តំ ហោតិ. បស្ស ធម្មសុធម្មតន្តិ តវ សត្ថុ ធម្មស្ស សុធម្មភាវំ ស្វាក្ខាតតំ ឯកន្តនិយ្យានិកតំ បស្ស, យត្ថ អនុវស្សិកោ តុវំ បព្ពជិតោ. បុព្ពេនិវាសញាណំ ទិព្ពចក្ខុញាណំ អាសវក្ខយញាណន្តិ តិស្សោ វិជ្ជា តយា អនុប្បត្តា សច្ឆិកតា, តតោ ឯវ កតំ ពុទ្ធស្ស សាសនំ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សាសនំ អនុសិដ្ឋិ ឱវាទោ អនុសិក្ខិតោតិ កតកិច្ចតំ និស្សាយ បីតិសោមនស្សជាតោ ថេរោ អត្តានំ បរំ វិយ កត្វា វទតីតិ.

សុគន្ធត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. នន្ទិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ឱភាសជាតន្តិ អាយស្មតោ នន្ទិយត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោ កិរ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ សត្ថរិ បរិនិព្ពុតេ ចេតិយេ ចន្ទនសារេន វេទិកំ ការេត្វា ឧឡារំ បូជាសក្ការំ បវត្តេសិ. តតោ បដ្ឋាយ អជ្ឈាសយសម្បន្នោ ហុត្វា តត្ថ តត្ថ វិវដ្ដូបនិស្សយំ ពហុំ បុញ្ញកម្មំ អាចិនិត្វា ទេវេសុ ច មនុស្សេសុ ច សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ កបិលវត្ថុស្មិំ សក្យរាជកុលេ និព្ពត្តិ. តស្ស មាតាបិតរោ នន្ទិំ ជនេន្តោ ជាតោតិ នន្ទិយោតិ នាមំ អកំសុ. សោ វយប្បត្តោ អនុរុទ្ធាទីសុ សត្ថុ សន្តិកេ បព្ពជន្តេសុ សយម្បិ បព្ពជិត្វា វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ កតាធិការតាយ នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១៥.១៥-២០) –

‘‘បទុមុត្តរោ នាម ជិនោ, លោកជេដ្ឋោ នរាសភោ;

ជលិត្វា អគ្គិខន្ធោវ, សម្ពុទ្ធោ បរិនិព្ពុតោ.

‘‘និព្ពុតេ ច មហាវីរេ, ថូបោ វិត្ថារិកោ អហុ;

ទូរតោវ ឧបដ្ឋេន្តិ, ធាតុគេហវរុត្តមេ.

‘‘បសន្នចិត្តោ សុមនោ, អកំ ចន្ទនវេទិកំ;

ទិស្សតិ ថូបខន្ធោ ច, ថូបានុច្ឆវិកោ តទា.

‘‘ភវេ និព្ពត្តមានម្ហិ, ទេវត្តេ អថ មានុសេ.

ឱមត្តំ មេ ន បស្សាមិ, បុព្ពកម្មស្សិទំ ផលំ.

‘‘បញ្ចទសកប្បសតេ, ឥតោ អដ្ឋ ជនា អហុំ;

សព្ពេ សមត្តនាមា តេ ចក្កវត្តី មហព្ពលា.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា អនុរុទ្ធត្ថេរាទីហិ សទ្ធិំ បាចីនវំសមិគទាយេ វិហរន្តេ ឥមស្មិំ ថេរេ ឯកទិវសំ មារោ បាបិមា ភិំសាបេតុកាមោ តស្ស ភេរវរូបំ ទស្សេតិ. ថេរោ តំ ‘‘មារោ អយ’’ន្តិ ញត្វា ‘‘បាបិម, យេ មារធេយ្យំ វីតិវត្តា, តេសំ តវ កិរិយា កិំ ករិស្សតិ, តតោនិទានំ បន ត្វំ ឯវ វិឃាតំ អនត្ថំ បាបុណិស្សសី’’តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឱភាសជាតំ ផលគ’’ន្តិ គាថំ អភាសិ.

២៥. តត្ថ ឱភាសជាតន្តិ ញាណោភាសេន ជាតោភាសំ អគ្គមគ្គញាណស្ស អធិគតត្តា. តេន អនវសេសតោ កិលេសន្ធការស្ស វិហតវិទ្ធំសិតភាវតោ អតិវិយ បភស្សរន្តិ អត្ថោ. ផលគន្តិ ផលំ គតំ ឧបគតំ, អគ្គផលញាណសហិតន្តិ អធិប្បាយោ. ចិត្តន្តិ ខីណាសវស្ស ចិត្តំ សាមញ្ញេន វទតិ. តេនាហ ‘‘អភិណ្ហសោ’’តិ. តញ្ហិ និរោធនិន្នតាយ ខីណាសវានំ និច្ចកប្បំ អរហត្តផលសមាបត្តិសមាបជ្ជនតោ ‘‘ផលេន សហិត’’ន្តិ វត្តព្ពតំ អរហតិ. តាទិសន្តិ តថារូបំ, អរហន្តន្តិ អត្ថោ. អាសជ្ជាតិ វិសោធេត្វា បរិភុយ្យ. កណ្ហាតិ មារំ អាលបតិ, សោ ហិ កណ្ហកម្មត្តា កណ្ហាភិជាតិតាយ ច ‘‘កណ្ហោ’’តិ វុច្ចតិ. ទុក្ខំ និគច្ឆសីតិ ឥធ កុច្ឆិអនុប្បវេសាទិនា និរត្ថកំ កាយបរិស្សមំ ទុក្ខំ, សម្បរាយេ ច អប្បតិការំ អបាយទុក្ខំ ឧបគមិស្សសិ បាបុណិស្សសិ. តំ សុត្វា មារោ ‘‘ជានាតិ មំ សមណោ’’តិ តត្ថេវន្តរធាយីតិ.

នន្ទិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. អភយត្ថេរគាថាវណ្ណនា

សុត្វា សុភាសិតំ វាចន្តិ អាយស្មតោ អភយត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោ កិរ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ សាសនេ បព្ពជិត្វា ធម្មកថិកោ ហុត្វា ធម្មកថនកាលេ បឋមំ ចតូហិ គាថាហិ ភគវន្តំ អភិត្ថវិត្វា បច្ឆា ធម្មំ កថេសិ. តេនស្ស បុញ្ញកម្មពលេន កប្បានំ សតសហស្សំ អបាយបដិសន្ធិ នាម នាហោសិ. តថា ហិ វុត្តំ –

‘‘អភិត្ថវិត្វា បទុមុត្តរំ ជិនំ, បសន្នចិត្តោ អភយោ សយម្ភុំ;

ន គច្ឆិ កប្បានិ អបាយភូមិំ, សតសហស្សានិ ឧឡារសទ្ធោ’’តិ. (អប. ថេរ ២.៥៥.២២១)

ខេត្តសម្បត្តិយាទីហិ តស្ស ច បុព្ពបច្ឆិមសន្និដ្ឋានចេតនានំ អតិវិយ ឧឡារភាវេន សោ អបរិមេយ្យោ បុញ្ញាភិសន្ទោ កុសលាភិសន្ទោ តាទិសោ អហោសិ. ‘‘អចិន្តិយេ បសន្នានំ, វិបាកោ ហោតិ អចិន្តិយោ’’តិ (អប. ថេរ ១.១.៨២) ហិ វុត្តំ. តត្ថ តត្ថ ហិ ភវេ ឧបចិតំ បុញ្ញំ តស្ស ឧបត្ថម្ភកមហោសិ. តថា ហិ សោ វិបស្សិស្ស ភគវតោ កេតកបុប្ផេហិ បូជមកាសិ. ឯវំ ឧឡារេហិ បុញ្ញវិសេសេហិ សុគតីសុ ឯវ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ រញ្ញោ ពិម្ពិសារស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ. អភយោតិស្ស នាមំ អហោសិ. តស្ស ឧប្បត្តិ បរតោ អាវិ ភវិស្សតិ. សោ និគណ្ឋេន នាដបុត្តេន ឧភតោកោដិកំ បញ្ហំ សិក្ខាបេត្វា ‘‘ឥមំ បញ្ហំ បុច្ឆិត្វា សមណស្ស គោតមស្ស វាទំ អារោបេហី’’តិ វិស្សជ្ជិតោ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា តំ បញ្ហំ បុច្ឆិត្វា តស្ស បញ្ហស្ស អនេកំសព្យាករណភាវេ ភគវតា កថិតេ និគណ្ឋានំ បរាជយំ, សត្ថុ ច សម្មាសម្ពុទ្ធភាវំ វិទិត្វា ឧបាសកត្តំ បដិវេទេសិ. តតោ រញ្ញេ ពិម្ពិសារេ កាលង្កតេ សញ្ជាតសំវេគោ សាសនេ បព្ពជិត្វា តាលច្ឆិគ្គឡូបមសុត្តទេសនាយ សោតាបន្នោ ហុត្វា បុន វិបស្សនំ អារភិត្វា អរហត្តំ សច្ឆាកាសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៥២.១៧-២២) –

‘‘វិនតានទិយា តីរេ, វិហាសិ បុរិសុត្តមោ;

អទ្ទសំ វិរជំ ពុទ្ធំ, ឯកគ្គំ សុសមាហិតំ.

‘‘មធុគន្ធស្ស បុប្ផេន, កេតកស្ស អហំ តទា;

បសន្នចិត្តោ សុមនោ, ពុទ្ធសេដ្ឋមបូជយិំ.

‘‘ឯកនវុតេ ឥតោ កប្បេ, យំ បុប្ផមភិបូជយិំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ពុទ្ធបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា អត្តនោ បដិបត្តិកិត្តនេន អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ ‘‘សុត្វា សុភាសិតំ វាច’’ន្តិ គាថំ អភាសិ.

២៦. តត្ថ សុត្វាតិ សោតំ ឱទហិត្វា, សោតទ្វារានុសារេន ឧបធារេត្វា. សុភាសិតន្តិ សុដ្ឋុ ភាសិតំ, សម្មទេវ ភាសិតំ, សម្មាសម្ពុទ្ធភាវតោ មហាការុណិកតាយ ច កិញ្ចិ អវិសំវាទេត្វា យថាធិប្បេតស្ស អត្ថស្ស ឯកន្តតោ សាធនវសេន ភាសិតំ ចតុសច្ចវិភាវនីយធម្មកថំ. ន ហិ សច្ចវិនិមុត្តា ភគវតោ ធម្មទេសនា អត្ថិ. ពុទ្ធស្សាតិ សព្ពញ្ញុពុទ្ធស្ស. អាទិច្ចពន្ធុនោតិ អាទិច្ចវំសេ សម្ភូតត្តា អាទិច្ចោ ពន្ធុ ឯតស្សាតិ អាទិច្ចពន្ធុ, ភគវា. តស្ស អាទិច្ចពន្ធុនោ. អាទិច្ចស្ស វា ពន្ធូតិ អាទិច្ចពន្ធុ, ភគវា. តស្ស ភគវតោ ឱរសបុត្តភាវតោ. តេនាហ ភគវា –

‘‘យោ អន្ធការេ តមសី បភង្ករោ, វេរោចនោ មណ្ឌលី ឧគ្គតេជោ;

មា រាហុ គិលី ចរមន្តលិក្ខេ, បជំ មមំ រាហុ បមុញ្ច សូរិយ’’ន្តិ. (សំ. និ. ១.៩១);

បច្ចព្យធិន្តិ បដិវិជ្ឈិំ. ហី-តិ និបាតមត្តំ. និបុណន្តិ សណ្ហំ បរមសុខុមំ, និរោធសច្ចំ, ចតុសច្ចមេវ វា. ហី-តិ វា ហេតុអត្ថេ និបាតោ. យស្មា បច្ចព្យធិំ និបុណំ ចតុសច្ចំ, តស្មា ន ទានិ កិញ្ចិ បដិវិជ្ឈិតព្ពំ អត្ថីតិ អត្ថោ. យថា កិំ បដិវិជ្ឈីតិ អាហ ‘‘វាលគ្គំ ឧសុនា យថា’’តិ. យថា សត្តធា ភិន្នស្ស វាលស្ស កោដិំ សុសិក្ខិតោ កុសលោ ឥស្សាសោ ឧសុនា កណ្ឌេន អវិរជ្ឈន្តោ វិជ្ឈេយ្យ, ឯវំ បច្ចព្យធិំ និបុណំ អរិយសច្ចន្តិ យោជនា.

អភយត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.