១០. ឧត្តិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា

អាពាធេ មេ សមុប្បន្នេតិ អាយស្មតោ ឧត្តិយត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោ កិរ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ វិវដ្ដូបនិស្សយំ បុញ្ញំ ឧបចិនន្តោ ឥតោ ចតុនវុតេ កប្បេ សិទ្ធត្ថស្ស ភគវតោ កាលេ ចន្ទភាគាយ នទិយា មហារូបោ សុសុមារោ ហុត្វា និព្ពត្តោ. សោ បារំ គន្តុំ នទិយា តីរំ ឧបគតំ ភគវន្តំ ទិស្វា បសន្នចិត្តោ បារំ នេតុកាមោ តីរសមីបេ និបជ្ជិ. ភគវា តស្ស អនុកម្បាយ បិដ្ឋិយំ បាទេ ឋបេសិ. សោ ហដ្ឋោ ឧទគ្គោ បីតិវេគេន ទិគុណុស្សាហោ ហុត្វា សោតំ ឆិន្ទន្តោ សីឃេន ជវេន ភគវន្តំ បរតីរំ នេសិ. ភគវា តស្ស ចិត្តប្បសាទំ ឱលោកេត្វា ‘‘អយំ ឥតោ ចុតោ ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា តតោ បដ្ឋាយ សុគតីសុយេវ សំសរន្តោ ឥតោ ចតុនវុតេ កប្បេ អមតំ បាបុណិស្សតី’’តិ ព្យាករិត្វា បក្កាមិ.

សោ តថា សុគតីសុយេវ បរិព្ភមន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ អញ្ញតរស្ស ព្រាហ្មណស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ ឧត្តិយោ នាម នាមេន. សោ វយប្បត្តោ ‘‘អមតំ បរិយេសិស្សាមី’’តិ បរិព្ពាជកោ ហុត្វា វិចរន្តោ ឯកទិវសំ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា ធម្មំ សុត្វា សាសនេ បព្ពជិត្វាបិ សីលាទីនំ អវិសោធិតត្តា វិសេសំ និព្ពត្តេតុំ អសក្កោន្តោ អញ្ញេ ភិក្ខូ វិសេសំ និព្ពត្តេត្វា អញ្ញំ ព្យាករោន្តេ ទិស្វា សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា សង្ខេបេនេវ ឱវាទំ យាចិ. សត្ថាបិ តស្ស ‘‘តស្មាតិហ ត្វំ, ឧត្តិយ, អាទិមេវ វិសោធេហី’’តិអាទិនា (សំ. និ. ៥.៣៦៩) សង្ខេបេនេវ ឱវាទំ អទាសិ. សោ តស្ស ឱវាទេ ឋត្វា វិបស្សនំ អារភិ. តស្ស អារទ្ធវិបស្សនស្ស អាពាធោ ឧប្បជ្ជិ. ឧប្បន្នេ បន អាពាធេ សញ្ជាតសំវេគោ វីរិយារម្ភវត្ថុំ កត្វា វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.៣.១៦៩-១៧៩) –

‘‘ចន្ទភាគានទីតីរេ, សុសុមារោ អហំ តទា;

សគោចរបសុតោហំ, នទិតិត្ថំ អគច្ឆហំ.

‘‘សិទ្ធត្ថោ តម្ហិ សមយេ, សយម្ភូ អគ្គបុគ្គលោ;

នទិំ តរិតុកាមោ សោ, នទិតិត្ថំ ឧបាគមិ.

‘‘ឧបគតេ ច សម្ពុទ្ធេ, អហម្បិ តត្ថុបាគមិំ;

ឧបគន្ត្វាន សម្ពុទ្ធំ, ឥមំ វាចំ ឧទីរយិំ.

‘‘អភិរូហ មហាវីរ, តារេស្សាមិ អហំ តុវំ;

បេត្តិកំ វិសយំ មយ្ហំ, អនុកម្ប មហាមុនិ.

‘‘មម ឧគ្គជ្ជនំ សុត្វា, អភិរូហិ មហាមុនិ;

ហដ្ឋោ ហដ្ឋេន ចិត្តេន, តារេសិំ លោកនាយកំ.

‘‘នទិយា បារិមេ តីរេ, សិទ្ធត្ថោ លោកនាយកោ;

អស្សាសេសិ មមំ តត្ថ, អមតំ បាបុណិស្សតិ.

‘‘តម្ហា កាយា ចវិត្វាន, ទេវលោកំ អគច្ឆហំ;

ទិព្ពសុខំ អនុភវិំ, អច្ឆរាហិ បុរក្ខតោ.

‘‘សត្តក្ខត្តុញ្ច ទេវិន្ទោ, ទេវរជ្ជមកាសហំ;

តីណិក្ខត្តុំ ចក្កវត្តី, មហិយា ឥស្សរោ អហុំ.

‘‘វិវេកមនុយុត្តោហំ, និបកោ ច សុសំវុតោ;

ធារេមិ អន្តិមំ ទេហំ, សម្មាសម្ពុទ្ធសាសនេ.

‘‘ចតុន្នវុតិតោ កប្បេ, តារេសិំ យំ នរាសភំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, តរណាយ ឥទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា អត្តនោ សម្មា បដិបត្តិយា បរិបុណ្ណាការវិភាវនមុខេន អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ ‘‘អាពាធេ មេ សមុប្បន្នេ’’តិ គាថំ អភាសិ.

៣០. តត្ថ អាពាធេ មេ សមុប្បន្នេតិ សរីរស្ស អាពាធនតោ ‘‘អាពាធោ’’តិ លទ្ធនាមេ វិសភាគធាតុក្ខោភហេតុកេ រោគេ មយ្ហំ សញ្ជាតេ. សតិ មេ ឧទបជ្ជថាតិ ‘‘ឧប្បន្នោ ខោ មេ អាពាធោ, ឋានំ ខោ បនេតំ វិជ្ជតិ, យទិទំ អាពាធោ វឌ្ឍេយ្យ. យាវ បនាយំ អាពាធោ ន វឌ្ឍតិ, ហន្ទាហំ វីរិយំ អារភាមិ ‘អប្បត្តស្ស បត្តិយា អនធិគតស្ស អធិគមាយ អសច្ឆិកតស្ស សច្ឆិកិរិយាយា’’’តិ វីរិយារម្ភវត្ថុភូតា សតិ តស្សេវ អាពាធស្ស វសេន ទុក្ខាយ វេទនាយ បីឡិយមានស្ស មយ្ហំ ឧទបាទិ. តេនាហ ‘‘អាពោធោ មេ សមុប្បន្នោ, កាលោ មេ នប្បមជ្ជិតុ’’ន្តិ. ឯវំ ឧប្បន្នញ្ហិ សតិំ អង្កុសំ កត្វា អយំ ថេរោ អរហត្តំ បត្តោតិ.

ឧត្តិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

តតិយវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.