៦. អភយត្ថេរគាថាវណ្ណនា

សុត្វា សុភាសិតំ វាចន្តិ អាយស្មតោ អភយត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោ កិរ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ សាសនេ បព្ពជិត្វា ធម្មកថិកោ ហុត្វា ធម្មកថនកាលេ បឋមំ ចតូហិ គាថាហិ ភគវន្តំ អភិត្ថវិត្វា បច្ឆា ធម្មំ កថេសិ. តេនស្ស បុញ្ញកម្មពលេន កប្បានំ សតសហស្សំ អបាយបដិសន្ធិ នាម នាហោសិ. តថា ហិ វុត្តំ –

‘‘អភិត្ថវិត្វា បទុមុត្តរំ ជិនំ, បសន្នចិត្តោ អភយោ សយម្ភុំ;

ន គច្ឆិ កប្បានិ អបាយភូមិំ, សតសហស្សានិ ឧឡារសទ្ធោ’’តិ. (អប. ថេរ ២.៥៥.២២១)

ខេត្តសម្បត្តិយាទីហិ តស្ស ច បុព្ពបច្ឆិមសន្និដ្ឋានចេតនានំ អតិវិយ ឧឡារភាវេន សោ អបរិមេយ្យោ បុញ្ញាភិសន្ទោ កុសលាភិសន្ទោ តាទិសោ អហោសិ. ‘‘អចិន្តិយេ បសន្នានំ, វិបាកោ ហោតិ អចិន្តិយោ’’តិ (អប. ថេរ ១.១.៨២) ហិ វុត្តំ. តត្ថ តត្ថ ហិ ភវេ ឧបចិតំ បុញ្ញំ តស្ស ឧបត្ថម្ភកមហោសិ. តថា ហិ សោ វិបស្សិស្ស ភគវតោ កេតកបុប្ផេហិ បូជមកាសិ. ឯវំ ឧឡារេហិ បុញ្ញវិសេសេហិ សុគតីសុ ឯវ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ រញ្ញោ ពិម្ពិសារស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ. អភយោតិស្ស នាមំ អហោសិ. តស្ស ឧប្បត្តិ បរតោ អាវិ ភវិស្សតិ. សោ និគណ្ឋេន នាដបុត្តេន ឧភតោកោដិកំ បញ្ហំ សិក្ខាបេត្វា ‘‘ឥមំ បញ្ហំ បុច្ឆិត្វា សមណស្ស គោតមស្ស វាទំ អារោបេហី’’តិ វិស្សជ្ជិតោ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា តំ បញ្ហំ បុច្ឆិត្វា តស្ស បញ្ហស្ស អនេកំសព្យាករណភាវេ ភគវតា កថិតេ និគណ្ឋានំ បរាជយំ, សត្ថុ ច សម្មាសម្ពុទ្ធភាវំ វិទិត្វា ឧបាសកត្តំ បដិវេទេសិ. តតោ រញ្ញេ ពិម្ពិសារេ កាលង្កតេ សញ្ជាតសំវេគោ សាសនេ បព្ពជិត្វា តាលច្ឆិគ្គឡូបមសុត្តទេសនាយ សោតាបន្នោ ហុត្វា បុន វិបស្សនំ អារភិត្វា អរហត្តំ សច្ឆាកាសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៥២.១៧-២២) –

‘‘វិនតានទិយា តីរេ, វិហាសិ បុរិសុត្តមោ;

អទ្ទសំ វិរជំ ពុទ្ធំ, ឯកគ្គំ សុសមាហិតំ.

‘‘មធុគន្ធស្ស បុប្ផេន, កេតកស្ស អហំ តទា;

បសន្នចិត្តោ សុមនោ, ពុទ្ធសេដ្ឋមបូជយិំ.

‘‘ឯកនវុតេ ឥតោ កប្បេ, យំ បុប្ផមភិបូជយិំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ពុទ្ធបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា អត្តនោ បដិបត្តិកិត្តនេន អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ ‘‘សុត្វា សុភាសិតំ វាច’’ន្តិ គាថំ អភាសិ.

២៦. តត្ថ សុត្វាតិ សោតំ ឱទហិត្វា, សោតទ្វារានុសារេន ឧបធារេត្វា. សុភាសិតន្តិ សុដ្ឋុ ភាសិតំ, សម្មទេវ ភាសិតំ, សម្មាសម្ពុទ្ធភាវតោ មហាការុណិកតាយ ច កិញ្ចិ អវិសំវាទេត្វា យថាធិប្បេតស្ស អត្ថស្ស ឯកន្តតោ សាធនវសេន ភាសិតំ ចតុសច្ចវិភាវនីយធម្មកថំ. ន ហិ សច្ចវិនិមុត្តា ភគវតោ ធម្មទេសនា អត្ថិ. ពុទ្ធស្សាតិ សព្ពញ្ញុពុទ្ធស្ស. អាទិច្ចពន្ធុនោតិ អាទិច្ចវំសេ សម្ភូតត្តា អាទិច្ចោ ពន្ធុ ឯតស្សាតិ អាទិច្ចពន្ធុ, ភគវា. តស្ស អាទិច្ចពន្ធុនោ. អាទិច្ចស្ស វា ពន្ធូតិ អាទិច្ចពន្ធុ, ភគវា. តស្ស ភគវតោ ឱរសបុត្តភាវតោ. តេនាហ ភគវា –

‘‘យោ អន្ធការេ តមសី បភង្ករោ, វេរោចនោ មណ្ឌលី ឧគ្គតេជោ;

មា រាហុ គិលី ចរមន្តលិក្ខេ, បជំ មមំ រាហុ បមុញ្ច សូរិយ’’ន្តិ. (សំ. និ. ១.៩១);

បច្ចព្យធិន្តិ បដិវិជ្ឈិំ. ហី-តិ និបាតមត្តំ. និបុណន្តិ សណ្ហំ បរមសុខុមំ, និរោធសច្ចំ, ចតុសច្ចមេវ វា. ហី-តិ វា ហេតុអត្ថេ និបាតោ. យស្មា បច្ចព្យធិំ និបុណំ ចតុសច្ចំ, តស្មា ន ទានិ កិញ្ចិ បដិវិជ្ឈិតព្ពំ អត្ថីតិ អត្ថោ. យថា កិំ បដិវិជ្ឈីតិ អាហ ‘‘វាលគ្គំ ឧសុនា យថា’’តិ. យថា សត្តធា ភិន្នស្ស វាលស្ស កោដិំ សុសិក្ខិតោ កុសលោ ឥស្សាសោ ឧសុនា កណ្ឌេន អវិរជ្ឈន្តោ វិជ្ឈេយ្យ, ឯវំ បច្ចព្យធិំ និបុណំ អរិយសច្ចន្តិ យោជនា.

អភយត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.