១. និគ្រោធត្ថេរគាថាវណ្ណនា

នាហំ ភយស្ស ភាយាមីតិ អាយស្មតោ និគ្រោធត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយំ កិរ ឥតោ អដ្ឋារសេ កប្បសតេ ព្រាហ្មណមហាសាលកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ កាមេសុ អាទីនវំ នេក្ខម្មេ ច អានិសំសំ ទិស្វា ឃរពន្ធនំ បហាយ អរញ្ញាយតនំ បវិសិត្វា អញ្ញតរស្មិំ សាលវនេ បណ្ណសាលំ កត្វា តាបសបព្ពជំ បព្ពជិត្វា វនមូលផលាហារោ វសតិ. តេន សមយេន បិយទស្សី នាម សម្មាសម្ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បជ្ជិត្វា សទេវកស្ស លោកស្ស ធម្មាមតវស្សេន កិលេសសន្តាបំ និព្ពាបេន្តោ ឯកទិវសំ តាបសេ អនុកម្បាយ តំ សាលវនំ បវិសិត្វា និរោធសមាបត្តិំ សមាបន្នោ. តាបសោ វនមូលផលត្ថាយ គច្ឆន្តោ ភគវន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ បុប្ផិតសាលទណ្ឌសាខាយោ គហេត្វា សាលមណ្ឌបំ កត្វា តំ សព្ពត្ថកមេវ សាលបុប្ផេហិ សញ្ឆាទេត្វា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា បីតិសោមនស្សវសេនេវ អាហារត្ថាយបិ អគន្ត្វា នមស្សមានោ អដ្ឋាសិ. សត្ថា និរោធតោ វុដ្ឋាយ តស្ស អនុកម្បាយ ‘‘ភិក្ខុសង្ឃោ អាគច្ឆតូ’’តិ ចិន្តេសិ, ‘‘ភិក្ខុសង្ឃេបិ ចិត្តំ បសាទេស្សតី’’តិ. តាវទេវ ភិក្ខុសង្ឃោ អាគតោ. សោ ភិក្ខុសង្ឃម្បិ ទិស្វា បសន្នមានសោ វន្ទិត្វា អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ អដ្ឋាសិ. សត្ថា សិតស្ស បាតុករណាបទេសេន តស្ស ភាវិនិំ សម្បត្តិំ បកាសេន្តោ ធម្មំ កថេត្វា បក្កាមិ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេន. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុយេវ សំសរន្តោ វិវដ្ដូបនិស្សយំ ពហុំ កុសលំ ឧបចិនិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ ព្រាហ្មណមហាសាលកុលេ និព្ពត្តិ, និគ្រោធោតិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ ជេតវនបដិគ្គហណទិវសេ ពុទ្ធានុភាវទស្សនេន សញ្ជាតប្បសាទោ បព្ពជិត្វា វិបស្សនំ អារភិត្វា នចិរស្សេវ ឆឡភិញ្ញោ អហោសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៤៩.១៩០-២២០) –

‘‘អជ្ឈោគាហេត្វា សាលវនំ, សុកតោ អស្សមោ មម;

សាលបុប្ផេហិ សញ្ឆន្នោ, វសាមិ វិបិនេ តទា.

‘‘បិយទស្សី ច ភគវា, សយម្ភូ អគ្គបុគ្គលោ;

វិវេកកាមោ សម្ពុទ្ធោ, សាលវនមុបាគមិ.

‘‘អស្សមា អភិនិក្ខម្ម, បវនំ អគមាសហំ;

មូលផលំ គវេសន្តោ, អាហិន្ទាមិ វនេ តទា.

‘‘តត្ថទ្ទសាសិំ សម្ពុទ្ធំ, បិយទស្សិំ មហាយសំ;

សុនិសិន្នំ សមាបន្នំ, វិរោចន្តំ មហាវនេ.

‘‘ចតុទណ្ឌេ ឋបេត្វាន, ពុទ្ធស្ស ឧបរី អហំ;

មណ្ឌបំ សុកតំ កត្វា, សាលបុប្ផេហិ ឆាទយិំ.

‘‘សត្តាហំ ធារយិត្វាន, មណ្ឌបំ សាលឆាទិតំ;

តត្ថ ចិត្តំ បសាទេត្វា, ពុទ្ធសេដ្ឋមវន្ទហំ.

‘‘ភគវា តម្ហិ សមយេ, វុដ្ឋហិត្វា សមាធិតោ;

យុគមត្តំ បេក្ខមានោ, និសីទិ បុរិសុត្តមោ.

‘‘សាវកោ វរុណោ នាម, បិយទស្សិស្ស សត្ថុនោ;

វសីសតសហស្សេហិ, ឧបគច្ឆិ វិនាយកំ.

‘‘បិយទស្សី ច ភគវា, លោកជេដ្ឋោ នរាសភោ;

ភិក្ខុសង្ឃេ និសីទិត្វា, សិតំ បាតុករី ជិនោ.

‘‘អនុរុទ្ធោ ឧបដ្ឋាកោ, បិយទស្សិស្ស សត្ថុនោ;

ឯកំសំ ចីវរំ កត្វា, អបុច្ឆិត្ថ មហាមុនិំ.

‘‘កោ នុ ខោ ភគវា ហេតុ, សិតកម្មស្ស សត្ថុនោ;

ការណេ វិជ្ជមានម្ហិ, សត្ថា បាតុករេ សិតំ.

‘‘សត្តាហំ សាលច្ឆទនំ, យោ មេ ធារេសិ មាណវោ;

តស្ស កម្មំ សរិត្វាន, សិតំ បាតុករិំ អហំ.

‘‘អនោកាសំ ន បស្សាមិ, យត្ថ បុញ្ញំ វិបច្ចតិ;

ទេវលោកេ មនុស្សេ វា, ឱកាសោវ ន សម្មតិ.

‘‘ទេវលោកេ វសន្តស្ស, បុញ្ញកម្មសមង្គិនោ;

យាវតា បរិសា តស្ស, សាលច្ឆន្នា ភវិស្សតិ.

‘‘តត្ថ ទិព្ពេហិ នច្ចេហិ, គីតេហិ វាទិតេហិ ច;

រមិស្សតិ សទា សន្តោ, បុញ្ញកម្មសមាហិតោ.

‘‘យាវតា បរិសា តស្ស, គន្ធគន្ធី ភវិស្សតិ;

សាលស្ស បុប្ផវស្សោ ច, បវស្សិស្សតិ តាវទេ.

‘‘តតោ ចុតោយំ មនុជោ, មានុសំ អាគមិស្សតិ;

ឥធាបិ សាលច្ឆទនំ, សព្ពកាលំ ធរិស្សតិ.

‘‘ឥធ នច្ចញ្ច គីតញ្ច, សម្មតាឡសមាហិតំ;

បរិវារេស្សន្តិ មំ និច្ចំ, ពុទ្ធបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘ឧគ្គច្ឆន្តេ ច សូរិយេ, សាលវស្សំ បវស្សតេ;

បុញ្ញកម្មេន សំយុត្តំ, វស្សតេ សព្ពកាលិកំ.

‘‘អដ្ឋារសេ កប្បសតេ, ឱក្កាកកុលសម្ភវោ;

គោតមោ នាម នាមេន, សត្ថា លោកេ ភវិស្សតិ.

‘‘តស្ស ធម្មេ សុទាយាទោ, ឱរសោ ធម្មនិម្មិតោ;

សព្ពាសវេ បរិញ្ញាយ, និព្ពាយិស្សតិនាសវោ.

‘‘ធម្មំ អភិសមេន្តស្ស, សាលច្ឆន្នំ ភវិស្សតិ;

ចិតកេ ឈាយមានស្ស, ឆទនំ តត្ថ ហេស្សតិ.

‘‘វិបាកំ កិត្តយិត្វាន, បិយទស្សី មហាមុនិ;

បរិសាយ ធម្មំ ទេសេសិ, តប្បេន្តោ ធម្មវុដ្ឋិយា.

‘‘តិំសកប្បានិ ទេវេសុ, ទេវរជ្ជមការយិំ;

សដ្ឋិ ច សត្តក្ខត្តុញ្ច, ចក្កវត្តី អហោសហំ.

‘‘ទេវលោកា ឥធាគន្ត្វា, លភាមិ វិបុលំ សុខំ;

ឥធាបិ សាលច្ឆទនំ, មណ្ឌបស្ស ឥទំ ផលំ.

‘‘អយំ បច្ឆិមកោ មយ្ហំ, ចរិមោ វត្តតេ ភវោ;

ឥធាបិ សាលច្ឆទនំ, ហេស្សតិ សព្ពកាលិកំ.

‘‘មហាមុនិំ តោសយិត្វា, គោតមំ សក្យបុង្គវំ;

បត្តោម្ហិ អចលំ ឋានំ, ហិត្វា ជយបរាជយំ.

‘‘អដ្ឋារសេ កប្បសតេ, យំ ពុទ្ធមភិបូជយិំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ពុទ្ធបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ, ភវា សព្ពេ សមូហតា;

នាគោវ ពន្ធនំ ឆេត្វា, វិហរាមិ អនាសវោ.

‘‘ស្វាគតំ វត មេ អាសិ, ពុទ្ធសេដ្ឋស្ស សន្តិកេ;

តិស្សោ វិជ្ជា អនុប្បត្តា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសនំ.

‘‘បដិសម្ភិទា ចតស្សោ, វិមោក្ខាបិ ច អដ្ឋិមេ;

ឆឡភិញ្ញា សច្ឆិកតា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

ឯវំ បន ឆឡភិញ្ញោ ហុត្វា ផលសុខេន វីតិនាមេន្តោ សាសនស្ស និយ្យានិកភាវវិភាវនត្ថំ អញ្ញាព្យាករណវសេន ‘‘នាហំ ភយស្ស ភាយាមី’’តិ គាថំ អភាសិ.

២១. តត្ថ ភាយន្តិ ឯតស្មាតិ ភយំ, ជាតិជរាទិ. ភយស្សាតិ និស្សក្កេ សាមិវចនំ, ភយតោ ភាយិតព្ពនិមិត្តំ ជាតិជរាមរណាទិនា ហេតុនា នាហំ ភាយាមីតិ អត្ថោ. តត្ថ ការណមាហ ‘‘សត្ថា នោ អមតស្ស កោវិទោ’’តិ. អម្ហាកំ សត្ថា អមតេ កុសលោ វេនេយ្យានំ អមតទានេ ឆេកោ. យត្ថ ភយំ នាវតិដ្ឋតីតិ យស្មិំ និព្ពានេ យថាវុត្តំ ភយំ ន តិដ្ឋតិ ឱកាសំ ន លភតិ. តេនាតិ តតោ និព្ពានតោ. វជន្តីតិ អភយដ្ឋានមេវ គច្ឆន្តិ. និព្ពានញ្ហិ អភយដ្ឋានំ នាម. កេន បន វជន្តីតិ អាហ ‘‘មគ្គេន វជន្តិ ភិក្ខវោ’’តិ, អដ្ឋង្គិកេន អរិយមគ្គេន សត្ថុ ឱវាទករណា ភិក្ខូ សំសារេ ភយស្ស ឥក្ខនកាតិ អត្ថោ. យត្ថាតិ វា យំ និមិត្តំ យស្ស អរិយមគ្គស្ស អធិគមហេតុ អត្តានុវាទាទិកំ បញ្ចវីសតិវិធម្បិ ភយំ នាវតិដ្ឋតិ បតិដ្ឋំ ន លភតិ, តេន អរិយេន មគ្គេន វជន្តិ អភយដ្ឋានំ សត្ថុ សាសនេ ភិក្ខូ, តេន មគ្គេន អហម្បិ គតោ, តស្មា នាហំ ភយស្ស ភាយាមីតិ ថេរោ អញ្ញំ ព្យាកាសិ.

និគ្រោធត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.