៩. កុលត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ឧទកញ្ហិ នយន្តីតិ អាយស្មតោ កុលត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយំ កិរ ថេរោ បុព្ពេបិ វិវដ្ដូបនិស្សយំ ពហុំ កុសលំ ឧបចិនិត្វា អធិការសម្បន្នោ វិបស្សិំ ភគវន្តំ អាកាសេ គច្ឆន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ នាឡិកេរផលំ ទាតុកាមោ អដ្ឋាសិ. សត្ថា តស្ស ចិត្តំ ញត្វា ឱតរិត្វា បដិគ្គណ្ហិ. សោ អតិវិយ បសន្នចិត្តោ ហុត្វា តេនេវ សទ្ធាបដិលាភេន សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា បព្ពជ្ជំ យាចិ, សត្ថា អញ្ញតរំ ភិក្ខុំ អាណាបេសិ – ‘‘ឥមំ បុរិសំ បព្ពាជេហី’’តិ. សោ បព្ពជិត្វា លទ្ធូបសម្បទោ សមណធម្មំ កត្វា តតោ ចុតោ ឆបិ ពុទ្ធន្តរានិ ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិ. កុលោតិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ វយប្បត្តោ សាសនេ លទ្ធប្បសាទោ ភគវតោ សន្តិកេ បព្ពជិត្វា វិក្ខេបពហុលតាយ វិសេសំ និព្ពត្តេតុំ នាសក្ខិ. អថេកទិវសំ គាមំ បិណ្ឌាយ បវិសន្តោ អន្តរាមគ្គេ ភូមិំ ខណិត្វា ឧទកវាហកំ កត្វា ឥច្ឆិតិច្ឆិតដ្ឋានេ ឧទកំ នេន្តេ បុរិសេ ទិស្វា តំ សល្លក្ខេត្វា គាមំ បវិដ្ឋោ អញ្ញតរំ ឧសុការំ ឧសុទណ្ឌកំ ឧសុយន្តេ បក្ខិបិត្វា អក្ខិកោដិយា ឱលោកេត្វា ឧជុំ ករោន្តំ ទិស្វា តម្បិ សល្លក្ខេត្វា គច្ឆន្តោ បុរតោ គន្ត្វា អរនេមិនាភិអាទិកេ រថចក្កាវយវេ តច្ឆន្តេ តច្ឆកេ ទិស្វា តម្បិ សល្លក្ខេត្វា វិហារំ បវិសិត្វា កតភត្តកិច្ចោ បត្តចីវរំ បដិសាមេត្វា ទិវាវិហារេ និសិន្នោ អត្តនា ទិដ្ឋនិមិត្តានិ ឧបមាភាវេន គហេត្វា អត្តនោ ចិត្តទមនេ ឧបនេន្តោ ‘‘អចេតនំ ឧទកម្បិ មនុស្សា ឥច្ឆិកិច្ឆិតដ្ឋានំ នយន្តិ តថា អចេតនំ វង្កម្បិ សរទណ្ឌំ ឧបាយេន នមេន្តោ ឧជុំ ករោន្តិ, តថា អចេតនំ កដ្ឋកឡិង្គរាទិំ តច្ឆកា នេមិអាទិវសេន វង្កំ ឧជុញ្ច ករោន្តិ. អថ កស្មា អហំ សកចិត្តំ ឧជុំ ន ករិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា ឃដេន្តោ វាយមន្តោ នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៥១.៩១-៩៩) –

‘‘នគរេ ពន្ធុមតិយា, អារាមិកោ អហំ តទា;

អទ្ទសំ វិរជំ ពុទ្ធំ, គច្ឆន្តំ អនិលញ្ជសេ.

‘‘នាឡិកេរផលំ គយ្ហ, ពុទ្ធសេដ្ឋស្សទាសហំ;

អាកាសេ ឋិតកោ សន្តោ, បដិគ្គណ្ហិ មហាយសោ.

‘‘វិត្តិសញ្ជននោ មយ្ហំ, ទិដ្ឋធម្មសុខាវហោ;

ផលំ ពុទ្ធស្ស ទត្វាន, វិប្បសន្នេន ចេតសា.

‘‘អធិគច្ឆិំ តទា បីតិំ, វិបុលញ្ច សុខុត្តមំ;

ឧប្បជ្ជតេវ រតនំ, និព្ពត្តស្ស តហិំ តហិំ.

‘‘ឯកនវុតិតោ កប្បេ, យំ ផលំ អទទិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ផលទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘ទិព្ពចក្ខុ វិសុទ្ធំ មេ, សមាធិកុសលោ អហំ;

អភិញ្ញាបារមិប្បត្តោ, ផលទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

ឯវំ យានិ និមិត្តានិ អង្កុសេ កត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ, តេហិ សទ្ធិំ អត្តនោ ចិត្តទមនំ សំសន្ទិត្វា អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ ‘‘ឧទកញ្ហិ នយន្តិ នេត្តិកា’’តិ គាថំ អភាសិ.

១៩. តត្ថ ឧទកំ ហីតិ ហិ-សទ្ទោ និបាតមត្តំ. នយន្តីតិ បថវិយា តំ តំ ថលដ្ឋានំ ខណិត្វា និន្នដ្ឋានំ បូរេត្វា មាតិកំ វា កត្វា រុក្ខទោណិំ វា ឋបេត្វា អត្តនោ ឥច្ឆិតិច្ឆិតដ្ឋានំ នេន្តិ. តថា តេ នេន្តីតិ នេត្តិកា. តេជនន្តិ កណ្ឌំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – នេត្តិកា អត្តនោ រុចិយា ឥច្ឆិតិច្ឆិតដ្ឋានំ ឧទកំ នយន្តិ, ឧសុការាបិ តាបេត្វា តេជនំ នមយន្តិ ឧជុំ ករោន្តិ. នមនវសេន តច្ឆកា នេមិអាទីនំ អត្ថាយ តច្ឆន្តា ទារុំ នមយន្តិ អត្តនោ រុចិយា ឧជុំ វា វង្កំ វា ករោន្តិ. ឯវំ ឯត្តកំ អារម្មណំ កត្វា សុព្ពតា យថាសមាទិន្នេន សីលាទិនា សុន្ទរវតា ធីរា សោតាបត្តិមគ្គាទីនំ ឧប្បាទេន្តា អត្តានំ ទមេន្តិ, អរហត្តំ បន បត្តេសុ ឯកន្តទន្តា នាម ហោន្តីតិ.

កុលត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.