២. ទុតិយវគ្គោ

១. ចូឡវច្ឆត្ថេរគាថាវណ្ណនា

បាមោជ្ជពហុលោតិ អាយស្មតោ ចូឡវច្ឆត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោ កិរ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ទលិទ្ទកុលេ និព្ពត្តិត្វា បរេសំ ភតិយា ជីវិកំ កប្បេន្តោ ភគវតោ សាវកំ សុជាតំ នាម ថេរំ បំសុកូលំ បរិយេសន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ ឧបសង្កមិត្វា វត្ថំ ទត្វា បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន តេត្តិំសក្ខត្តុំ ទេវរជ្ជំ ការេសិ. សត្តសត្តតិក្ខត្តុំ ចក្កវត្តី រាជា អហោសិ. អនេកវារំ បទេសរាជា. ឯវំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ កស្សបស្ស ភគវតោ សាសនេ ឱសក្កមានេ បព្ពជិត្វា សមណធម្មំ កត្វា ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ ទេវមនុស្សគតីសុ អបរាបរំ បរិវត្តន្តោ អម្ហាកំ ភគវតោ កាលេ កោសម្ពិយំ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិ. ចូឡវច្ឆោតិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ វយប្បត្តោ ព្រាហ្មណសិប្បេសុ និប្ផត្តិំ គតោ ពុទ្ធគុណេ សុត្វា បសន្នមានសោ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិ, តស្ស ភគវា ធម្មំ កថេសិ. សោ បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា លទ្ធូបសម្បទោ កតបុព្ពកិច្ចោ ចរិតានុកូលំ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា ភាវេន្តោ វិហរិ. តេន ច សមយេន កោសម្ពិកា ភិក្ខូ ភណ្ឌនជាតា អហេសុំ. តទា ចូឡវច្ឆត្ថេរោ ឧភយេសំ ភិក្ខូនំ លទ្ធិំ អនាទាយ ភគវតា ទិន្នោវាទេ ឋត្វា វិបស្សនំ ព្រូហេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៥០.៣១-៤០) –

‘‘បទុមុត្តរភគវតោ, សុជាតោ នាម សាវកោ;

បំសុកូលំ គវេសន្តោ, សង្ការេ ចរតី តទា.

‘‘នគរេ ហំសវតិយា, បរេសំ ភតកោ អហំ;

ឧបឌ្ឍុទុស្សំ ទត្វាន, សិរសា អភិវាទយិំ.

‘‘តេន កម្មេន សុកតេន, ចេតនាបណិធីហិ ច;

ជហិត្វា មានុសំ ទេហំ, តាវតិំសមគច្ឆហំ.

‘‘តេត្តិំសក្ខត្តុំ ទេវិន្ទោ, ទេវរជ្ជមការយិំ;

សត្តសត្តតិក្ខត្តុញ្ច, ចក្កវត្តី អហោសហំ.

‘‘បទេសរជ្ជំ វិបុលំ, គណនាតោ អសង្ខិយំ;

ឧបឌ្ឍទុស្សទានេន, មោទាមិ អកុតោភយោ.

‘‘ឥច្ឆមានោ ចហំ អជ្ជ, សកាននំ សបព្ពតំ;

ខោមទុស្សេហិ ឆាទេយ្យំ, អឌ្ឍុទុស្សស្សិទំ ផលំ.

‘‘សតសហស្សិតោ កប្បេ, យំ ទានមទទិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, អឌ្ឍុទុស្សស្សិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អថ ចូឡវច្ឆត្ថេរោ អរហត្តំ បត្វា តេសំ ភិក្ខូនំ កលហាភិរតិយា សកត្ថវិនាសំ ទិស្វា ធម្មសំវេគប្បត្តោ, អត្តនោ ច បត្តវិសេសំ បច្ចវេក្ខិត្វា បីតិសោមនស្សវសេន ‘‘បាមោជ្ជពហុលោ’’តិ គាថំ អភាសិ.

១១. តត្ថ បាមោជ្ជពហុលោតិ សុបរិសុទ្ធសីលតាយ វិប្បដិសារាភាវតោ អធិកុសលេសុ ធម្មេសុ អភិរតិវសេន បមោទពហុលោ. តេនេវាហ ‘‘ធម្មេ ពុទ្ធប្បវេទិតេ’’តិ. តត្ថ ធម្មេតិ. សត្តតិំសាយ ពោធិបក្ខិយធម្មេ នវវិធេ វា លោកុត្តរធម្មេ. សោ ហិ សព្ពញ្ញុពុទ្ធេន សាមុក្កំសិកាយ ទេសនាយ បកាសិតត្តា សាតិសយំ ពុទ្ធប្បវេទិតោ នាម. តស្ស បន អធិគមូបាយភាវតោ ទេសនាធម្មោបិ ឥធ លព្ភតេវ. បទំ សន្តន្តិ និព្ពានំ សន្ធាយ វទតិ. ឯវរូបោ ហិ ភិក្ខុ សន្តំ បទំ សន្តំ កោដ្ឋាសំ សព្ពសង្ខារានំ ឧបសមភាវតោ សង្ខារូបសមំ បរមសុខតាយ សុខំ និព្ពានំ អធិគច្ឆតិ វិន្ទតិយេវ. បរិសុទ្ធសីលោ ហិ ភិក្ខុ វិប្បដិសារាភាវេន បាមោជ្ជពហុលោ សទ្ធម្មេ យុត្តប្បយុត្តោ វិមុត្តិបរិយោសានា សព្ពសម្បត្តិយោ បាបុណាតិ. យថាហ – ‘‘អវិប្បដិសារត្ថានិ ខោ, អានន្ទ, កុសលានិ សីលានិ, អវិប្បដិសារោ បាមោជ្ជត្ថាយា’’តិអាទិ (អ. និ. ១០.១). អថ វា បាមោជ្ជពហុលោតិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ភគវា, ស្វាក្ខាតោ ធម្មោ, សុប្បដិបន្នោ សង្ឃោតិ រតនត្តយំ សន្ធាយ បមោទពហុលោ. តត្ថ បន សោ បមោទពហុលោ កិំ វា ករោតីតិ អាហ ‘‘ធម្មេ ពុទ្ធប្បវេទិតេ’’តិអាទិ. សទ្ធាសម្បន្នស្ស ហិ សប្បុរិសសំសេវនសទ្ធម្មស្សវនយោនិសោមនសិការធម្មានុធម្មបដិបត្តីនំ សុខេនេវ សម្ភវតោ សម្បត្តិយោ ហត្ថគតា ឯវ ហោន្តិ, យថាហ – ‘‘សទ្ធាជាតោ ឧបសង្កមតិ, ឧបសង្កមន្តោ បយិរុបាសតី’’តិអាទិ (ម. និ. ២.១៨៣).

ចូឡវច្ឆត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. មហាវច្ឆត្ថេរគាថាវណ្ណនា

បញ្ញាពលីតិ អាយស្មតោ មហាវច្ឆត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយំ កិរ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច បានីយទានមទាសិ. បុន សិខិស្ស ភគវតោ កាលេ ឧបាសកោ ហុត្វា វិវដ្ដូបនិស្សយំ ពហុំ បុញ្ញកម្មំ អកាសិ, សោ តេហិ បុញ្ញកម្មេហិ តត្ថ តត្ថ សុគតីសុយេវ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ មគធរដ្ឋេ នាឡកគាមេ សមិទ្ធិស្ស នាម ព្រាហ្មណស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ. តស្ស មហាវច្ឆោតិ នាមំ អហោសិ. សោ វយប្បត្តោ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស ភគវតោ សាវកភាវំ សុត្វា ‘‘សោបិ នាម មហាបញ្ញោ. យស្ស សាវកត្តំ ឧបាគតោ, សោ ឯវ មញ្ញេ ឥមស្មិំ លោកេ អគ្គបុគ្គលោ’’តិ ភគវតិ សទ្ធំ ឧប្បាទេត្វា សត្ថុ សន្តិកេ បព្ពជិត្វា កម្មដ្ឋានំ អនុយុញ្ជន្តោ នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៥០.៥១-៥៦) –

‘‘បទុមុត្តរពុទ្ធស្ស, ភិក្ខុសង្ឃេ អនុត្តរេ;

បសន្នចិត្តោ សុមនោ, បានីយឃដមបូរយិំ.

‘‘បព្ពតគ្គេ ទុមគ្គេ វា, អាកាសេ វាថ ភូមិយំ;

យទា បានីយមិច្ឆាមិ, ខិប្បំ និព្ពត្តតេ មម.

‘‘សតសហស្សិតោ កប្បេ, យំ ទានមទទិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ទកទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… ភវា សព្ពេ សមូហតា;

ឆឡភិញ្ញា សច្ឆិកតា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

ឯវំ បន អរហត្តំ បត្វា វិមុត្តិសុខំ អនុភវន្តោ សាសនស្ស និយ្យានិកភាវវិភាវនេន សព្រហ្មចារីនំ ឧស្សាហជននត្ថំ ‘‘បញ្ញាពលី’’តិ គាថំ អភាសិ.

១២. តត្ថ បញ្ញាពលីតិ បារិហារិយបញ្ញាយ វិបស្សនាបញ្ញាយ ច វសេន អភិណ្ហសោ សាតិសយេន បញ្ញាពលេន សមន្នាគតោ. សីលវតូបបន្នោតិ ឧក្កំសគតេន ចតុបារិសុទ្ធិសីលេន, ធុតធម្មសង្ខាតេហិ វតេហិ ច ឧបបន្នោ សមន្នាគតោ. សមាហិតោតិ ឧបចារប្បនាភេទេន សមាធិនា សមាហិតោ. ឈានរតោតិ តតោ ឯវ អារម្មណូបនិជ្ឈានេ លក្ខណូបនិជ្ឈានេ ច រតោ សតតាភិយុត្តោ. សព្ពកាលំ សតិយា អវិប្បវាសវសេន សតិមា. យទត្ថិយន្តិ អត្ថតោ អនបេតំ អត្ថិយំ, យេន អត្ថិយំ យទត្ថិយំ. យថា បច្ចយេ បរិភុញ្ជន្តស្ស បរិភុញ្ជនំ អត្ថិយំ ហោតិ, តថា ភោជនំ ភុញ្ជមានោ. សាមិបរិភោគេន ហិ តំ អត្ថិយំ ហោតិ ទាយជ្ជបរិភោគេន វា, ន អញ្ញថា ភោជនន្តិ ច និទស្សនមត្តំ ទដ្ឋព្ពំ. ភុញ្ជិយតិ បរិភុញ្ជិយតីតិ វា ភោជនំ, ចត្តារោ បច្ចយា. ‘‘យទត្ថិក’’ន្តិ វា បាឋោ. យទត្ថំ យស្សត្ថាយ សត្ថារា បច្ចយា អនុញ្ញាតា, តទត្ថំ កាយស្ស ឋិតិអាទិអត្ថំ, តញ្ច អនុបាទិសេសនិព្ពានត្ថំ. តស្មា អនុបាទាបរិនិព្ពានត្ថំ ភោជនបច្ចយេ ភុញ្ជមានោ តតោ ឯវ កង្ខេថ កាលំ អត្តនោ អនុបាទាបរិនិព្ពានកាលំ អាគមេយ្យ. ឥធ ឥមស្មិំ សាសនេ វីតរាគោ. ពាហិរកស្ស បន កាមេសុ វីតរាគស្ស ឥទំ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ.

មហាវច្ឆត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. វនវច្ឆត្ថេរគាថាវណ្ណនា

នីលព្ភវណ្ណាតិ អាយស្មតោ វនវច្ឆត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោ កិរ អត្ថទស្សិនោ ភគវតោ កាលេ កច្ឆបយោនិយំ និព្ពត្តោ វិនតាយ នាម នទិយា វសតិ. តស្ស ខុទ្ទកនាវប្បមាណោ អត្តភាវោ អហោសិ. សោ កិរ ឯកទិវសំ ភគវន្តំ នទិយា តីរេ ឋិតំ ទិស្វា, ‘‘បារំ គន្តុកាមោ មញ្ញេ ភគវា’’តិ អត្តនោ បិដ្ឋិយំ អារោបេត្វា នេតុកាមោ បាទមូលេ និបជ្ជិ. ភគវា តស្ស អជ្ឈាសយំ ញត្វា តំ អនុកម្បន្តោ អារុហិ. សោ បីតិសោមនស្សជាតោ សោតំ ឆិន្ទន្តោ ជិយាយ វេគេន ខិត្តសរោ វិយ តាវទេវ បរតីរំ បាបេសិ. ភគវា តស្ស បុញ្ញស្ស ផលំ ឯតរហិ និព្ពត្តនកសម្បត្តិញ្ច ព្យាករិត្វា បក្កាមិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ អនេកសតក្ខត្តុំ តាបសបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា អរញ្ញវាសីយេវ អហោសិ. បុន កស្សបពុទ្ធកាលេ កបោតយោនិយំ និព្ពត្តិត្វា អរញ្ញេ វិហរន្តំ មេត្តាវិហារិំ ឯកំ ភិក្ខុំ ទិស្វា ចិត្តំ បសាទេសិ.

តតោ បន ចុតោ ពារាណសិយំ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ សំវេគជាតោ បព្ពជិត្វា វិវដ្ដូបនិស្សយំ ពហុំ បុញ្ញកម្មំ ឧបចិនិ. ឯវំ តត្ថ តត្ថ ទេវមនុស្សេសុ សំសរិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ កបិលវត្ថុនគរេ វច្ឆគោត្តស្ស នាម ព្រាហ្មណស្ស គេហេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. តស្ស មាតា បរិបក្កគព្ភា អរញ្ញំ ទស្សនត្ថាយ សញ្ជាតទោហឡា អរញ្ញំ បវិសិត្វា វិចរតិ, តាវទេវស្សា កម្មជវាតា ចលិំសុ, តិរោករណិំ បរិក្ខិបិត្វា អទំសុ. សា ធញ្ញបុញ្ញលក្ខណំ បុត្តំ វិជាយិ. សោ ពោធិសត្តេន សហ បំសុកីឡិកសហាយោ អហោសិ. ‘‘វច្ឆោ’’តិស្ស នាមញ្ច អហោសិ. វនាភិរតិយា វសេន វនវច្ឆោតិ បញ្ញាយិត្ថ. អបរភាគេ មហាសត្តេ មហាភិនិក្ខមនំ និក្ខមិត្វា មហាបធានំ បទហន្តេ, ‘‘អហម្បិ សិទ្ធត្ថកុមារេន សហ អរញ្ញេ វិហរិស្សាមី’’តិ និក្ខមិត្វា តាបសបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ហិមវន្តេ វសន្តោ អភិសម្ពុទ្ធភាវំ សុត្វា ភគវតោ សន្តិកំ ឧបគន្ត្វា បព្ពជិត្វា កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា អរញ្ញេ វសមានោ នចិរស្សេវ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា អរហត្តំ សច្ឆាកាសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៤៩-១៤៨-១៦៣) –

‘‘អត្ថទស្សី តុ ភគវា, សយម្ភូ លោកនាយកោ;

វិនតានទិយា តីរំ, ឧបគច្ឆិ តថាគតោ.

‘‘ឧទកា អភិនិក្ខម្ម, កច្ឆបោ វារិគោចរោ;

ពុទ្ធំ តារេតុកាមោហំ, ឧបេសិំ លោកនាយកំ.

‘‘អភិរូហតុ មំ ពុទ្ធោ, អត្ថទស្សី មហាមុនិ;

អហំ តំ តារយិស្សាមិ, ទុក្ខស្សន្តករោ តុវំ.

‘‘មម សង្កប្បមញ្ញាយ, អត្ថទស្សី មហាយសោ;

អភិរូហិត្វា មេ បិដ្ឋិំ, អដ្ឋាសិ លោកនាយកោ.

‘‘យតោ សរាមិ អត្តានំ, យតោ បត្តោស្មិ វិញ្ញុតំ;

សុខំ មេ តាទិសំ នត្ថិ, ផុដ្ឋេ បាទតលេ យថា.

‘‘ឧត្តរិត្វាន សម្ពុទ្ធោ, អត្ថទស្សី មហាយសោ;

នទិតីរម្ហិ ឋត្វាន, ឥមា គាថា អភាសថ.

‘‘យាវតា វត្តតេ ចិត្តំ, គង្គាសោតំ តរាមហំ;

អយញ្ច កច្ឆបោ រាជា, តារេសិ មម បញ្ញវា.

‘‘ឥមិនា ពុទ្ធតរណេន, មេត្តចិត្តវតាយ ច;

អដ្ឋារសេ កប្បសតេ, ទេវលោកេ រមិស្សតិ.

‘‘ទេវលោកា ឥធាគន្ត្វា, សុក្កមូលេន ចោទិតោ;

ឯកាសនេ និសីទិត្វា, កង្ខាសោតំ តរិស្សតិ.

‘‘យថាបិ ភទ្ទកេ ខេត្តេ, ពីជំ អប្បម្បិ រោបិតំ;

សម្មាធារេ បវេច្ឆន្តេ, ផលំ តោសេតិ កស្សកំ.

‘‘តថេវិទំ ពុទ្ធខេត្តំ, សម្មាសម្ពុទ្ធទេសិតំ;

សម្មាធារេ បវេច្ឆន្តេ, ផលំ មំ តោសយិស្សតិ.

‘‘បធានបហិតត្តោម្ហិ, ឧបសន្តោ និរូបធិ;

សព្ពាសវេ បរិញ្ញាយ, វិហរាមិ អនាសវោ.

‘‘អដ្ឋារសេ កប្បសតេ, យំ កម្មមករិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, តរណាយ ឥទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

ឯវំ បន អរហត្តំ បត្វា ភគវតិ កបិលវត្ថុស្មិំ វិហរន្តេ តត្ថ គន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ភិក្ខូហិ សមាគតោ បដិសន្ថារវសេន ‘‘កិំ, អាវុសោ, អរញ្ញេ ផាសុវិហារោ លទ្ធោ’’តិ បុដ្ឋោ ‘‘រមណីយា, អាវុសោ, អរញ្ញេ បព្ពតា’’តិ អត្តនា វុដ្ឋបព្ពតេ វណ្ណេន្តោ ‘‘នីលព្ភវណ្ណា’’តិ គាថំ អភាសិ.

១៣. តត្ថ នីលព្ភវណ្ណាតិ នីលវលាហកនិភា នីលវលាហកសណ្ឋានា ច. រុចិរាតិ រុចិយា សកិរណា បភស្សរា ច. សីតវារីតិ សីតលសលិលា. សុចិន្ធរាតិ សុចិសុទ្ធភូមិភាគតាយ សុទ្ធចិត្តានំ វា អរិយានំ និវាសនដ្ឋានតាយ សុចិន្ធរា. គាថាសុខត្ថញ្ហិ សានុនាសិកំ កត្វា និទ្ទេសោ. ‘‘សីតវារិសុចិន្ធរា’’តិបិ បាឋោ, សីតសុចិវារិធរា សីតលវិមលសលិលាសយវន្តោតិ អត្ថោ. ឥន្ទគោបកសញ្ឆន្នាតិ ឥន្ទគោបកនាមកេហិ បវាឡវណ្ណេហិ រត្តកិមីហិ សញ្ឆាទិតា បាវុស្សកាលវសេន ឯវមាហ. កេចិ បន ‘‘ឥន្ទគោបកនាមានិ រត្តតិណានី’’តិ វទន្តិ. អបរេ ‘‘កណិការរុក្ខា’’តិ. សេលាតិ សិលាមយា បព្ពតា, ន បំសុបព្ពតាតិ អត្ថោ. តេនាហ – ‘‘យថាបិ បព្ពតោ សេលោ’’តិ (ឧទា. ២៤). រមយន្តិ មន្តិ មំ រមាបេន្តិ, មយ្ហំ វិវេកាភិរត្តិំ បរិព្រូហេន្តិ. ឯវំ ថេរោ អត្តនោ ចិរកាលបរិភាវិតំ អរញ្ញាភិរតិំ បវេទេន្តោ តិវិធំ វិវេកាភិរតិមេវ ទីបេតិ. តត្ថ ឧបធិវិវេកេន អញ្ញាព្យាករណំ ទីបិតមេវ ហោតីតិ.

វនវច្ឆត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. សិវកសាមណេរគាថាវណ្ណនា

ឧបជ្ឈាយោតិ សិវកស្ស សាមណេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោ កិរ ឥតោ ឯកតិំសេ កប្បេ វេស្សភុស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តោ ឯកទិវសំ កេនចិទេវ ករណីយេន អរញ្ញំ បវិដ្ឋោ តត្ថ បព្ពតន្តរេ និសិន្នំ វេស្សភុំ ភគវន្តំ ទិស្វា បសន្នចិត្តោ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ អដ្ឋាសិ. បុន តត្ថ មនោហរានិ កាសុមារិកផលានិ ទិស្វា តានិ គហេត្វា ភគវតោ ឧបនេសិ, បដិគ្គហេសិ ភគវា អនុកម្បំ ឧបាទាយ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ កស្សបស្ស ភគវតោ សាសនេ មាតុលេ បព្ពជន្តេ តេន សទ្ធិំ បព្ពជិត្វា ពហុំ វិវដ្ដូបនិស្សយំ កុសលំ ឧបចិនិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ វនវច្ឆត្ថេរស្ស ភាគិនេយ្យោ ហុត្វា និព្ពត្តោ, សិវកោតិស្ស នាមំ អហោសិ. តស្ស មាតា អត្តនោ ជេដ្ឋភាតិកេ វនវច្ឆេ សាសនេ បព្ពជិត្វា បព្ពជិតកិច្ចំ មត្ថកំ បាបេត្វា អរញ្ញេ វិហរន្តេ តំ បវត្តិំ សុត្វា បុត្តំ អាហ – ‘‘តាត សិវក, ថេរស្ស សន្តិកេ បព្ពជិត្វា ថេរំ ឧបដ្ឋហ, មហល្លកោ ទានិ ថេរោ’’តិ. សោ មាតុ ឯកវចនេនេវ ច បុព្ពេ កតាធិការតាយ ច មាតុលត្ថេរស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា បព្ពជិត្វា តំ ឧបដ្ឋហន្តោ អរញ្ញេ វសតិ.

តស្ស ឯកទិវសំ កេនចិទេវ ករណីយេន គាមន្តំ គតស្ស ខរោ អាពាធោ ឧប្បជ្ជិ. មនុស្សេសុ ភេសជ្ជំ ករោន្តេសុបិ ន បដិប្បស្សម្ភិ. តស្មិំ ចិរាយន្តេ ថេរោ ‘‘សាមណេរោ ចិរាយតិ, កិំ នុ ខោ ការណ’’ន្តិ តត្ថ គន្ត្វា តំ គិលានំ ទិស្វា តស្ស តំ តំ កត្តព្ពយុត្តកំ ករោន្តោ ទិវសភាគំ វីតិនាមេត្វា រត្តិភាគេ ពលវបច្ចូសវេលាយំ អាហ – ‘‘សិវក, ន មយា បព្ពជិតកាលតោ បដ្ឋាយ គាមេ វសិតបុព្ពំ, ឥតោ អរញ្ញមេវ គច្ឆាមា’’តិ. តំ សុត្វា សិវកោ ‘‘យទិបិ មេ, ភន្តេ, ឥទានិ កាយោ គាមន្តេ ឋិតោ, ចិត្តំ បន អរញ្ញេ, តស្មា សយានោបិ អរញ្ញមេវ គមិស្សាមី’’តិ, តំ សុត្វា ថេរោ តំ ពាហាយំ គហេត្វា អរញ្ញមេវ នេត្វា ឱវាទំ អទាសិ. សោ ថេរស្ស ឱវាទេ ឋត្វា វិបស្សិត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.៣៨.៥៣-៥៨) –

‘‘កណិការំវ ជោតន្តំ, និសិន្នំ បព្ពតន្តរេ;

អទ្ទសំ វិរជំ ពុទ្ធំ, លោកជេដ្ឋំ នរាសភំ.

‘‘បសន្នចិត្តោ សុមនោ, កិរេ កត្វាន អញ្ជលិំ;

កាសុមារិកមាទាយ, ពុទ្ធសេដ្ឋស្សទាសហំ.

‘‘ឯកតិំសេ ឥតោ កប្បេ, យំ ផលំ អទទិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ផលទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

សោ អរហត្តំ បត្វា ឧបជ្ឈាយេន អត្តនា ច វុត្តមត្ថំ សំសន្ទិត្វា អត្តនោ វិវេកាភិរតិកតំ កតកិច្ចតញ្ច បវេទេន្តោ ‘‘ឧបជ្ឈាយោ មំ អវចា’’តិ គាថំ អភាសិ.

១៤. តត្ថ ឧបជ្ឈាយោតិ វជ្ជាវជ្ជំ ឧបនិជ្ឈាយតិ ហិតេសិតំ បច្ចុបដ្ឋបេត្វា ញាណចក្ខុនា បេក្ខតីតិ ឧបជ្ឈាយោ. មន្តិ អត្តានំ វទតិ. អវចាតិ អភាសិ. ឥតោ គច្ឆាម សីវកាតិ វុត្តាការទស្សនំ, សិវក, ឥតោ គាមន្តតោ អរញ្ញដ្ឋានមេវ ឯហិ គច្ឆាម, តទេវ អម្ហាកំ វសនយោគ្គន្តិ អធិប្បាយោ. ឯវំ បន ឧបជ្ឈាយេន វុត្តោ សិវកោ ភទ្រោ អស្សាជានីយោ វិយ កសាភិហតោ សញ្ជាតសំវេគោ ហុត្វា អរញ្ញមេវ គន្តុកាមតំ បវេទេន្តោ –

‘‘គាមេ មេ វសតិ កាយោ, អរញ្ញំ មេ គតំ មនោ;

សេមានកោបិ គច្ឆាមិ, នត្ថិ សង្គោ វិជានត’’ន្តិ. –អាហ;

តស្សត្ថោ – យស្មា ឥទានិ យទិបិ មេ ឥទំ សរីរំ គាមន្តេ ឋិតំ, អជ្ឈាសយោ បន អរញ្ញមេវ គតោ, តស្មា សេមានកោបិ គច្ឆាមិ គេលញ្ញេន ឋាននិសជ្ជាគមនេសុ អសមត្ថតាយ សយានោបិ ឥមិនា សយិតាការេន សរីសបោ វិយ សរីសបន្តោ, ឯថ, ភន្តេ, អរញ្ញមេវ គច្ឆាម, កស្មា? នត្ថិ សង្គោ វិជានតន្តិ, យស្មា ធម្មសភាវា កាមេសុ សំសារេ ច អាទីនវំ, នេក្ខម្មេ និព្ពានេ ច អានិសំសំ យាថាវតោ ជានន្តស្ស ន កត្ថចិ សង្គោ, តស្មា ឯកបទេនេវ ឧបជ្ឈាយស្ស អាណា អនុឋិតាតិ, តទបទេសេន អញ្ញំ ព្យាកាសិ.

សិវកសាមណេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. កុណ្ឌធានត្ថេរគាថាវណ្ណនា

បញ្ច ឆិន្ទេ បញ្ច ជហេតិ អាយស្មតោ កុណ្ឌធានត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោ កិរ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ហំសវតីនគរេ កុលគេហេ ឧប្បន្នោ វយប្បត្តោ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា ធម្មំ សុណន្តោ សត្ថារា ឯកំ ភិក្ខុំ បឋមំ សលាកំ គណ្ហន្តានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបិយមានំ ទិស្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេត្វា តទនុរូបំ បុញ្ញំ ករោន្តោ វិចរិ. សោ ឯកទិវសំ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ និរោធសមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ និសិន្នស្ស មនោសិលាចុណ្ណបិញ្ជរំ មហន្តំ កទលិផលកណ្ណិកំ ឧបនេសិ, តំ ភគវា បដិគ្គហេត្វា បរិភុញ្ជិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ឯកាទសក្ខត្តុំ ទេវេសុ ទេវរជ្ជំ ការេសិ. ចតុវីសតិវារេ រាជា អហោសិ ចក្កវត្តី. ឯវំ សោ បុនប្បុនំ បុញ្ញានិ កត្វា អបរាបរំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ កស្សបពុទ្ធកាលេ ភុម្មទេវតា ហុត្វា និព្ពត្តិ. ទីឃាយុកពុទ្ធានញ្ច នាម ន អន្វទ្ធមាសិកោ ឧបោសថោ ហោតិ. តថា ហិ វិបស្សិស្ស ភគវតោ ឆព្ពស្សន្តរេ ឆព្ពស្សន្តរេ ឧបោសថោ អហោសិ. កស្សបទសពលោ បន ឆដ្ឋេ ឆដ្ឋេ មាសេ បាតិមោក្ខំ ឱសារេសិ. តស្ស បាតិមោក្ខស្ស ឱសារណកាលេ ទិសាវាសិកា ទ្វេ សហាយកា ភិក្ខូ ‘‘ឧបោសថំ ករិស្សាមា’’តិ គច្ឆន្តិ.

អយំ ភុម្មទេវតា ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមេសំ ទ្វិន្នំ ភិក្ខូនំ មេត្តិ អតិវិយ ទឡ្ហា, កិំ នុ ខោ, ភេទកេ សតិ ភិជ្ជេយ្យ, ន ភិជ្ជេយ្យា’’តិ, សា តេសំ ឱកាសំ ឱលោកយមានា តេសំ អវិទូរេនេវ គច្ឆតិ. អថេកោ ថេរោ ឯកស្ស ហត្ថេ បត្តចីវរំ ទត្វា សរីរវឡញ្ជនត្ថំ ឧទកផាសុកដ្ឋានំ គន្ត្វា ធោតហត្ថបាទោ ហុត្វា គុម្ពសមីបតោ និក្ខមតិ ភុម្មទេវតា តស្ស ថេរស្ស បច្ឆតោ ឧត្តមរូបា ឥត្ថី ហុត្វា កេសេ វិធុនិត្វា សំវិធាយ សម្ពន្ធន្តី វិយ បិដ្ឋិយំ បំសុំ បុញ្ឆមានា វិយ សាដកំ សំវិធាយ និវាសយមានា វិយ ច ហុត្វា ថេរស្ស បទានុបទិកា ហុត្វា គុម្ពតោ និក្ខន្តា. ឯកមន្តេ ឋិតោ សហាយកត្ថេរោ តំ ការណំ ទិស្វាវ ទោមនស្សជាតោ ‘‘នដ្ឋោ ទានិ មេ ឥមិនា ភិក្ខុនា សទ្ធិំ ទីឃរត្តានុគតោ សិនេហោ, សចាហំ ឯវំវិធភាវំ ជានេយ្យំ, ឯត្តកំ អទ្ធានំ ឥមិនា សទ្ធិំ វិស្សាសំ ន ករេយ្យ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា អាគច្ឆន្តស្សេវស្ស, ‘‘ហន្ទាវុសោ, តុយ្ហំ បត្តចីវរំ, តាទិសេន បាបេន សទ្ធិំ ឯកមគ្គំ នាគច្ឆាមី’’តិ អាហ. តំ កថំ សុត្វា តស្ស លជ្ជិភិក្ខុនោ ហទយំ តិខិណសត្តិំ គហេត្វា វិទ្ធំ វិយ អហោសិ. តតោ នំ អាហ – ‘‘អាវុសោ, កិំ នាមេតំ វទសិ, អហំ ឯត្តកំ កាលំ ទុក្កដមត្តម្បិ អាបត្តិំ ន ជានាមិ. ត្វំ បន មំ អជ្ជ ‘បាបោ’តិ វទសិ, កិំ តេ ទិដ្ឋ’’ន្តិ. ‘‘កិំ អញ្ញេន ទិដ្ឋេន, កិំ ត្វំ ឯវំវិធេន អលង្កតបដិយត្តេន មាតុគាមេន សទ្ធិំ ឯកដ្ឋានេ ហុត្វា និក្ខន្តោ’’តិ. ‘‘នត្ថេតំ, អាវុសោ, មយ្ហំ, នាហំ ឯវរូបំ មាតុគាមំ បស្សាមី’’តិ. តស្ស យាវតតិយំ កថេន្តស្សាបិ ឥតរោ ថេរោ កថំ អសទ្ទហិត្វា អត្តនា ទិដ្ឋការណំយេវ ភូតត្តំ កត្វា គណ្ហន្តោ តេន សទ្ធិំ ឯកមគ្គេន អគន្ត្វា អញ្ញេន មគ្គេន សត្ថុ សន្តិកំ គតោ. ឥតរោបិ ភិក្ខុ អញ្ញេន មគ្គេន សត្ថុ សន្តិកំយេវ គតោ.

តតោ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ឧបោសថាគារំ បវិសនវេលាយ សោ ភិក្ខុ តំ ភិក្ខុំ ឧបោសថគ្គេ សញ្ជានិត្វា, ‘‘ឥមស្មិំ ឧបោសថគ្គេ ឯវរូបោ នាម បាបភិក្ខុ អត្ថិ, នាហំ តេន សទ្ធិំ ឧបោសថំ ករិស្សាមី’’តិ និក្ខមិត្វា ពហិ អដ្ឋាសិ. អថ ភុម្មទេវតា ‘‘ភារិយំ មយា កម្មំ កត’’ន្តិ មហល្លកឧបាសកវណ្ណេន តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘កស្មា, ភន្តេ, អយ្យោ ឥមស្មិំ ឋានេ ឋិតោ’’តិ អាហ. ‘‘ឧបាសក, ឥមំ ឧបោសថគ្គំ ឯកោ បាបភិក្ខុ បវិដ្ឋោ, ‘នាហំ តេន សទ្ធិំ ឧបោសថំ ករោមី’តិ ពហិ ឋិតោម្ហី’’តិ. ‘‘ភន្តេ, មា ឯវំ គណ្ហថ, បរិសុទ្ធសីលោ ឯស ភិក្ខុ. តុម្ហេហិ ទិដ្ឋមាតុគាមោ នាម អហំ, មយា តុម្ហាកំ វីមំសនត្ថាយ ‘ទឡ្ហា នុ ខោ ឥមេសំ ថេរានំ មេត្តិ, នោ ទឡ្ហា’តិ ភិជ្ជនាភិជ្ជនភាវំ ឱលោកេន្តេន តំ កម្មំ កត’’ន្តិ. ‘‘កោ បន, ត្វំ សប្បុរិសា’’តិ? ‘‘អហំ ឯកា ភុម្មទេវតា, ភន្តេ’’តិ ទេវបុត្តោ កថេន្តោ ទិព្ពានុភាវេន ឋត្វា ថេរស្ស បាទេសុ និបតិត្វា ‘‘មយ្ហំ, ភន្តេ, ខមថ, ឯតំ ទោសំ ថេរោ ន ជានាតិ, ឧបោសថំ ករោថា’’តិ ថេរំ យាចិត្វា ឧបោសថគ្គំ បវេសេសិ. សោ ថេរោ ឧបោសថំ តាវ ឯកដ្ឋានេ អកាសិ, មិត្តសន្ថវវសេន បន បុន តេន សទ្ធិំ ន ឯកដ្ឋានេ អហោសីតិ. ឥមស្ស ថេរស្ស កម្មំ ន កថីយតិ, ចុទិតកត្ថេរោ បន អបរាបរំ វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ អរហត្តំ បាបុណិ.

ភុម្មទេវតា តស្ស កម្មស្ស និស្សន្ទេន ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ អបាយភយតោ ន មុច្ចិត្ថ. សចេ បន កិស្មិញ្ចិ កាលេ មនុស្សត្តំ អាគច្ឆតិ, អញ្ញេន យេន កេនចិ កតោ ទោសោ តស្សេវ ឧបរិ បតតិ. សោ អម្ហាកំ ភគវតោ កាលេ សាវត្ថិយំ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិ. ‘‘ធានមាណវោ’’តិស្ស នាមំ អកំសុ. សោ វយប្បត្តោ តយោ វេទេ ឧគ្គណ្ហិត្វា មហល្លកកាលេ សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិ, តស្ស ឧបសម្បន្នទិវសតោ បដ្ឋាយ ឯកា អលង្កតបដិយត្តា ឥត្ថី តស្មិំ គាមំ បវិសន្តេ សទ្ធិំយេវ គាមំ បវិសតិ, និក្ខមន្តេ និក្ខមតិ. វិហារំ បវិសន្តេបិ សទ្ធិំ បវិសតិ, តិដ្ឋន្តេបិ តិដ្ឋតីតិ ឯវំ និច្ចានុពន្ធា បញ្ញាយតិ. ថេរោ តំ ន បស្សតិ. តស្ស បុន បុរិមកម្មនិស្សន្ទេន សា អញ្ញេសំ ឧបដ្ឋាតិ. គាមេ យាគុំ ភិក្ខញ្ច ទទមានា ឥត្ថិយោ ‘‘ភន្តេ, អយំ ឯកោ យាគុឧឡុង្កោ តុម្ហាកំ, ឯកោ ឥមិស្សា អម្ហាកំ សហាយិកាយា’’តិ បរិហាសំ ករោន្តិ. ថេរស្ស មហតី វិហេសា ហោតិ. វិហារគតម្បិ នំ សាមណេរា ចេវ ទហរា ភិក្ខូ ច បរិវារេត្វា ‘‘ធានោ កោណ្ឌោ ជាតោ’’តិ បរិហាសំ ករោន្តិ. អថស្ស តេនេវ ការណេន កុណ្ឌធានត្ថេរោតិ នាមំ ជាតំ. សោ ឧដ្ឋាយ សមុដ្ឋាយ តេហិ ករិយមានំ កេឡិំ សហិតុំ អសក្កោន្តោ ឧម្មាទំ គហេត្វា ‘‘តុម្ហេ កោណ្ឌា, តុម្ហាកំ ឧបជ្ឈាយោ កោណ្ឌោ, អាចរិយោ កោណ្ឌោ’’តិ វទតិ. អថ នំ សត្ថុ អារោចេសុំ ‘‘កុណ្ឌធានោ, ភន្តេ, ទហរសាមណេរេហិ សទ្ធិំ ឯវំ ផរុសវាចំ វទតី’’តិ. សត្ថា តំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ, ធាន, សាមណេរេហិ សទ្ធិំ ផរុសវាចំ វទសី’’តិ វត្វា តេន ‘‘សច្ចំ ភគវា’’តិ វុត្តេ ‘‘កស្មា ឯវំ វទេសី’’តិ អាហ. ‘‘ភន្តេ, និពទ្ធំ វិហេសំ អសហន្តោ ឯវំ កថេមី’’តិ. ‘‘ត្វំ បុព្ពេ កតកម្មំ យាវជ្ជទិវសា ជីរាបេតុំ ន សក្កោសិ, បុន ឯវរូបំ ផរុសំ មាវទី ភិក្ខូ’’តិ វត្វា អាហ –

‘‘មាវោច ផរុសំ កញ្ចិ, វុត្តា បដិវទេយ្យុ តំ;

ទុក្ខា ហិ សារម្ភកថា, បដិទណ្ឌា ផុសេយ្យុ តំ.

‘‘សចេ នេរេសិ អត្តានំ, កំសោ ឧបហតោ យថា;

ឯស បត្តោសិ និព្ពានំ, សារម្ភោ តេ ន វិជ្ជតី’’តិ. (ធ. ប. ១៣៣-១៣៤);

ឥមញ្ច បន តស្ស ថេរស្ស មាតុគាមេន សទ្ធិំ វិចរណភាវំ កោសលរញ្ញោបិ កថយិំសុ. រាជា ‘‘គច្ឆថ, ភណេ, វីមំសថា’’តិ បេសេត្វា សយម្បិ មន្ទេនេវ បរិវារេន ថេរស្ស វសនដ្ឋានំ គន្ត្វា ឯកមន្តេ ឱលោកេន្តោ អដ្ឋាសិ. តស្មិំ ខណេ ថេរោ សូចិកម្មំ ករោន្តោ និសិន្នោ ហោតិ, សាបិ ឥត្ថី អវិទូរេ ឋានេ ឋិតា វិយ បញ្ញាយតិ. រាជា ទិស្វា ‘‘អត្ថិទំ ការណ’’ន្តិ តស្សា ឋិតដ្ឋានំ អគមាសិ. សា តស្មិំ អាគច្ឆន្តេ ថេរស្ស វសនបណ្ណសាលំ បវិដ្ឋា វិយ អហោសិ. រាជាបិ តាយ សទ្ធិំ តមេវ បណ្ណសាលំ បវិសិត្វា សព្ពត្ថ ឱលោកេន្តោ អទិស្វា ‘‘នាយំ មាតុគាមោ, ថេរស្ស ឯកោ កម្មវិបាកោ’’តិ សញ្ញំ កត្វា បឋមំ ថេរស្ស សមីបេន គច្ឆន្តោបិ ថេរំ អវន្ទិត្វា តស្ស ការណស្ស អភូតភាវំ ញត្វា អាគម្ម ថេរំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នោ ‘‘កច្ចិ, ភន្តេ, បិណ្ឌកេន ន កិលមថា’’តិ បុច្ឆិ. ថេរោ ‘‘វដ្ដតិ, មហារាជា’’តិ អាហ. ‘‘ជានាមហំ, ភន្តេ, អយ្យស្ស កថំ, ឯវរូបេន បរិក្កិលេសេន សទ្ធិំ ចរន្តានំ តុម្ហាកំ កេ នាម បសីទិស្សន្តិ, ឥតោ បដ្ឋាយ វោ កត្ថចិ គមនកិច្ចំ នត្ថិ, អហំ ចតូហិ បច្ចយេហិ តុម្ហេ ឧបដ្ឋហិស្សាមិ, តុម្ហេ យោនិសោ មនសិការេ មា បមជ្ជិត្ថា’’តិ និពទ្ធភិក្ខំ បដ្ឋបេសិ. ថេរោ រាជានំ ឧបត្ថម្ភកំ លភិត្វា ភោជនសប្បាយេន ឯកគ្គចិត្តោ ហុត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តតោ បដ្ឋាយ សា ឥត្ថី អន្តរធាយិ.

តទា មហាសុភទ្ទា ឧគ្គនគរេ មិច្ឆាទិដ្ឋិកកុលេ វសមានា ‘‘សត្ថា មំ អនុកម្បតូ’’តិ ឧបោសថំ អធិដ្ឋាយ និរាមគន្ធា ហុត្វា ឧបរិបាសាទតលេ ឋិតា ‘‘ឥមានិ បុប្ផានិ អន្តរេ អដ្ឋត្វា ទសពលស្ស មត្ថកេ វិតានំ ហុត្វា តិដ្ឋន្តុ, ទសពលោ ឥមាយ សញ្ញាយ ស្វេ បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ មយ្ហំ ភិក្ខំ គណ្ហតូ’’តិ សច្ចកិរិយំ កត្វា អដ្ឋ សុមនបុប្ផមុដ្ឋិយោ វិស្សជ្ជេសិ. បុប្ផានិ គន្ត្វា ធម្មទេសនាវេលាយ សត្ថុ មត្ថកេ វិតានំ ហុត្វា អដ្ឋំសុ. សត្ថា តំ សុមនបុប្ផវិតានំ ទិស្វា ចិត្តេនេវ សុភទ្ទាយ ភិក្ខំ អធិវាសេត្វា បុនទិវសេ អរុណេ ឧដ្ឋិតេ អានន្ទត្ថេរំ អាហ – ‘‘អានន្ទ, មយំ អជ្ជ ទូរំ ភិក្ខាចារំ គមិស្សាម, បុថុជ្ជនានំ អទត្វា អរិយានំយេវ សលាកំ ទេហី’’តិ. ថេរោ ភិក្ខូនំ អារោចេសិ – ‘‘អាវុសោ, សត្ថា អជ្ជ ទូរំ ភិក្ខាចារំ គមិស្សតិ, បុថុជ្ជនា មា គណ្ហន្តុ, អរិយាវ សលាកំ គណ្ហន្តូ’’តិ. កុណ្ឌធានត្ថេរោ ‘‘អាហរ, អាវុសោ សលាក’’ន្តិ បឋមំយេវ ហត្ថំ បសារេសិ. អានន្ទោ ‘‘សត្ថា តាទិសានំ ភិក្ខូនំ សលាកំ ន ទាបេតិ, អរិយានំយេវ ទាបេតី’’តិ វិតក្កំ ឧប្បាទេត្វា គន្ត្វា សត្ថុ អារោចេសិ. សត្ថា ‘‘អាហរាបេន្តស្ស សលាកំ ទេហី’’តិ អាហ. ថេរោ ចិន្តេសិ – ‘‘សចេ កុណ្ឌធានស្ស សលាកា ទាតុំ ន យុត្តា, អថ សត្ថា បដិពាហេយ្យ, ភវិស្សតិ ឯត្ថ ការណ’’ន្តិ ‘‘កុណ្ឌធានស្ស សលាកំ ទស្សាមី’’តិ គមនំ អភិនីហរិ. កុណ្ឌធានោ តស្ស បុរេ អាគមនា ឯវ អភិញ្ញាបាទកំ ចតុត្ថជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា ឥទ្ធិយា អាកាសេ ឋត្វា ‘‘អាហរាវុសោ, អានន្ទ, សត្ថា មំ ជានាតិ, មាទិសំ ភិក្ខុំ បឋមំ សលាកំ គណ្ហន្តំ ន សត្ថា និវារេតី’’តិ ហត្ថំ បសារេត្វា សលាកំ គណ្ហិ. សត្ថា តំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា ថេរំ ឥមស្មិំ សាសនេ បឋមំ សលាកំ គណ្ហន្តានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសិ. យស្មា អយំ ថេរោ រាជានំ ឧបត្ថម្ភកំ លភិត្វា សប្បាយាហារលាភេន សមាហិតចិត្តោ វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ ឧបនិស្សយសម្បន្នតាយ ឆឡភិញ្ញោ អហោសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.៤.១-១៦) –

‘‘សត្តាហំ បដិសល្លីនំ, សយម្ភុំ អគ្គបុគ្គលំ;

បសន្នចិត្តោ សុមនោ, ពុទ្ធសេដ្ឋំ ឧបដ្ឋហិំ.

‘‘វុដ្ឋិតំ កាលមញ្ញាយ, បទុមុត្តរំ មហាមុនិំ;

មហន្តិំ កទលីកណ្ណិំ, គហេត្វា ឧបគច្ឆហំ.

‘‘បដិគ្គហេត្វា ភគវា, សព្ពញ្ញូ លោកនាយកោ;

មម ចិត្តំ បសាទេន្តោ, បរិភុញ្ជិ មហាមុនិ.

‘‘បរិភុញ្ជិត្វា សម្ពុទ្ធោ, សត្ថវាហោ អនុត្តរោ;

សកាសនេ និសីទិត្វា, ឥមា គាថា អភាសថ.

‘‘យេ ច សន្តិ សមិតារោ, យក្ខា ឥមម្ហិ បព្ពតេ;

អរញ្ញេ ភូតភព្យានិ, សុណន្តុ វចនំ មម.

‘‘យោ សោ ពុទ្ធំ ឧបដ្ឋាសិ, មិគរាជំវ កេសរិំ;

តមហំ កិត្តយិស្សាមិ, សុណាថ មម ភាសតោ.

‘‘ឯកាទសញ្ចក្ខត្តុំ សោ, ទេវរាជា ភវិស្សតិ;

ចតុវីសតិក្ខត្តុញ្ច, ចក្កវត្តី ភវិស្សតិ.

‘‘កប្បសតសហស្សម្ហិ, ឱក្កាកកុលសម្ភវោ;

គោតមោ នាម គោត្តេន, សត្ថា លោកេ ភវិស្សតិ.

‘‘អក្កោសិត្វាន សមណេ, សីលវន្តេ អនាសវេ;

បាបកម្មវិបាកេន, នាមធេយ្យំ លភិស្សតិ.

‘‘តស្ស ធម្មេ សុទាយាទោ, ឱរសោ ធម្មនិម្មិតោ;

កុណ្ឌធានោតិ នាមេន, សាវកោ សោ ភវិស្សតិ.

‘‘បវិវេកមនុយុត្តោ, ឈាយី ឈានរតោ អហំ;

តោសយិត្វាន សត្ថារំ, វិហរាមិ អនាសវោ.

‘‘សាវកេហិ បរិវុតោ, ភិក្ខុសង្ឃបុរក្ខតោ;

ភិក្ខុសង្ឃេ និសីទិត្វា, សលាកំ គាហយី ជិនោ.

‘‘ឯកំសំ ចីវរំ កត្វា, វន្ទិត្វា លោកនាយកំ;

វទតំ វរស្ស បុរតោ, បឋមំ អគ្គហេសហំ.

‘‘តេន កម្មេន ភគវា, ទសសហស្សិកម្បកោ;

ភិក្ខុសង្ឃេ និសីទិត្វា, អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសិ មំ.

‘‘វីរិយំ មេ ធុរធោរយ្ហំ, យោគក្ខេមាធិវាហនំ;

ធារេមិ អន្តិមំ ទេហំ, សម្មាសម្ពុទ្ធសាសនេ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

ឯវំភូតស្សបិ ឥមស្ស ថេរស្ស គុណេ អជានន្តា យេ បុថុជ្ជនា ភិក្ខូ តទា បឋមំ សលាកគ្គហណេ ‘‘កិំ នុ ខោ ឯត’’ន្តិ សមចិន្តេសុំ. តេសំ វិមតិវិធមនត្ថំ ថេរោ អាកាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា ឥទ្ធិបាដិហារិយំ ទស្សេត្វា អញ្ញាបទេសេន អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ ‘‘បញ្ច ឆិន្ទេ’’តិ គាថំ អភាសិ.

១៥. តត្ថ បញ្ច ឆិន្ទេតិ អបាយូបបត្តិនិព្ពត្តនកានិ បញ្ចោរម្ភាគិយានិ សំយោជនានិ បាទេ ពន្ធនរជ្ជុកំ វិយ បុរិសោ សត្ថេន ហេដ្ឋិមមគ្គត្តយេន ឆិន្ទេយ្យ បជហេយ្យ. បញ្ច ជហេតិ ឧបរិទេវលោកូបបត្តិហេតុភូតានិ បញ្ចុទ្ធម្ភាគិយសំយោជនានិ បុរិសោ គីវាយ ពន្ធនរជ្ជុកំ វិយ អរហត្តមគ្គេន ជហេយ្យ, ឆិន្ទេយ្យ វាតិ អត្ថោ. បញ្ច ចុត្តរិ ភាវយេតិ តេសំយេវ ឧទ្ធម្ភាគិយសំយោជនានំ បហានាយ សទ្ធាទីនិ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ ឧត្តរិ អនាគាមិមគ្គាធិគមតោ ឧបរិ ភាវេយ្យ អគ្គមគ្គាធិគមវសេន វឌ្ឍេយ្យ. បញ្ចសង្គាតិគោតិ ឯវំភូតោ បន បញ្ចន្នំ រាគទោសមោហមានទិដ្ឋិសង្គានំ អតិក្កមនេន បហានេន បញ្ចសង្គាតិគោ ហុត្វា. ភិក្ខុ ឱឃតិណ្ណោតិ វុច្ចតីតិ សព្ពថា ភិន្នកិលេសតាយ ភិក្ខូតិ, កាមភវទិដ្ឋិអវិជ្ជោឃេ តរិត្វា តេសំ បារភូតេ និព្ពានេ ឋិតោតិ ច វុច្ចតីតិ អត្ថោ.

កុណ្ឌធានត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ពេលដ្ឋសីសត្ថេរគាថាវណ្ណនា

យថាបិ ភទ្ទោ អាជញ្ញោតិ អាយស្មតោ ពេលដ្ឋសីសត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោ កិរ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តោ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា សមណធម្មំ ករោន្តោ ឧបនិស្សយសម្បត្តិយា អភាវេន វិសេសំ និព្ពត្តេតុំ នាសក្ខិ. វិវដ្ដូបនិស្សយំ បន ពហុំ កុសលំ ឧបចិនិត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥតោ ឯកតិំសេ កប្បេ វេស្សភុំ ភគវន្តំ បស្សិត្វា បសន្នចិត្តោ មាតុលុង្គផលំ អទាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវេសុ និព្ពត្តិត្វា អបរាបរំ បុញ្ញានិ កត្វា សុគតិតោ សុគតិំ ឧបគច្ឆន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តោ ភគវតោ អភិសម្ពោធិយា បុរេតរមេវ ឧរុវេលកស្សបស្ស សន្តិកេ តាបសបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា អគ្គិំ បរិចរន្តោ ឧរុវេលកស្សបទមនេ អាទិត្តបរិយាយទេសនាយ (មហាវ. ៥៤; សំ. និ. ៤.២៨) បុរាណជដិលសហស្សេន សទ្ធិំ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៥១.៦៨-៧៣) –

‘‘កណិការំវ ជោតន្តំ, បុណ្ណមាយេវ ចន្ទិមំ;

ជលន្តំ ទីបរុក្ខំវ, អទ្ទសំ លោកនាយកំ.

‘‘មាតុលុង្គផលំ គយ្ហ, អទាសិំ សត្ថុនោ អហំ;

ទក្ខិណេយ្យស្ស វីរស្ស, បសន្នោ សេហិ បាណិភិ.

‘‘ឯកតិំសេ ឥតោ កប្បេ, យំ ផលំ អទទិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ផលទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

ឯវំ អធិគតារហត្តោ អាយស្មតោ ធម្មភណ្ឌាគារិកស្ស ឧបជ្ឈាយោ អយំ ថេរោ ឯកទិវសំ ផលសមាបត្តិតោ ឧដ្ឋាយ តំ សន្តំ បណីតំ និរាមិសំ សុខំ អត្តនោ បុព្ពយោគញ្ច បច្ចវេក្ខិត្វា បីតិវេគវសេន ‘‘យថាបិ ភទ្ទោ អាជញ្ញោ’’តិ គាថំ អភាសិ.

១៦. តត្ថ យថាបីតិ ឱបម្មបដិបាទនត្ថេ និបាតោ. ភទ្ទោតិ សុន្ទរោ ថាមពលសមត្ថជវបរក្កមាទិសម្បន្នោ. អាជញ្ញោតិ អាជានីយោ ជាតិមា ការណាការណានំ អាជាននកោ. សោ តិវិធោ ឧសភាជញ្ញោ អស្សាជញ្ញោ ហត្ថាជញ្ញោតិ. តេសុ ឧសភាជញ្ញោ ឥធាធិប្បេតោ. សោ ច ខោ ឆេកកសនកិច្ចេ និយុត្តោ, តេនាហ ‘‘នង្គលាវត្តនី’’តិ. នង្គលស្ស ផាលស្ស អាវត្តនកោ, នង្គលំ ឥតោ ចិតោ ច អាវត្តេត្វា ខេត្តេ កសនកោតិ អត្ថោ. នង្គលំ វា អាវត្តយតិ ឯត្ថាតិ នង្គលាវត្តំ, ខេត្តេ នង្គលបថោ, តស្មិំ នង្គលាវត្តនិ. គាថាសុខត្ថញ្ហេត្ថ ‘‘វត្តនី’’តិ ទីឃំ កត្វា វុត្តំ. សិខីតិ មត្ថកេ អវដ្ឋានតោ សិខាសទិសតាយ សិខា, សិង្គំ. តទស្ស អត្ថីតិ សិខី. អបរេ បន ‘‘កកុធំ ឥធ ‘សិខា’តិ អធិប្បេត’’ន្តិ វទន្តិ, ឧភយថាបិ បធានង្គកិត្តនមេតំ ‘‘សិខី’’តិ. អប្បកសិរេនាតិ អប្បកិលមថេន. រត្តិន្ទិវាតិ រត្តិយោ ទិវា ច, ឯវំ មមំ អប្បកសិរេន គច្ឆន្តីតិ យោជនា. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា ‘‘ភទ្ទោ ឧសភាជានីយោ កសនេ និយុត្តោ ឃនតិណមូលាទិកេបិ នង្គលបថេ តំ អគណេន្តោ អប្បកសិរេន ឥតោ ចិតោ ច បរិវត្តេន្តោ គច្ឆតិ, យាវ កសនតិណានំ បរិស្សមំ ទស្សេតិ, ឯវំ មមំ រត្តិន្ទិវាបិ អប្បកសិរេនេវ គច្ឆន្តិ អតិក្កមន្តី’’តិ. តត្ថ ការណមាហ ‘‘សុខេ លទ្ធេ និរាមិសេ’’តិ. យស្មា កាមាមិសលោកាមិសវដ្ដាមិសេហិ អសម្មិស្សំ សន្តំ បណីតំ ផលសមាបត្តិសុខំ លទ្ធំ, តស្មាតិ អត្ថោ. បច្ចត្តេ ចេតំ ភុម្មវចនំ យថា ‘‘វនប្បគុម្ពេ’’ (ខុ. បា. ៦.១៣; សុ. និ. ២៣៦) ‘‘តេន វត រេ វត្តព្ពេ’’តិ (កថា. ១) ច. អថ វា តតោ បភុតិ រត្តិន្ទិវា អប្បកសិរេន គច្ឆន្តីតិ វិចារណាយ អាហ – ‘‘សុខេ លទ្ធេ និរាមិសេ’’តិ, និរាមិសេ សុខេ លទ្ធេ សតិ តស្ស លទ្ធកាលតោ បដ្ឋាយាតិ អត្ថោ.

ពេលដ្ឋសីសត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. ទាសកត្ថេរគាថាវណ្ណនា

មិទ្ធី យទាតិ អាយស្មតោ ទាសកត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោ កិរ ឥតោ ឯកនវុតេ កប្បេ អនុប្បន្នេ តថាគតេ អជិតស្ស នាម បច្ចេកពុទ្ធស្ស គន្ធមាទនតោ មនុស្សបថំ ឱតរិត្វា អញ្ញតរស្មិំ គាមេ បិណ្ឌាយ ចរន្តស្ស មនោរមានិ អម្ពផលានិ អទាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ កស្សបស្ស ភគវតោ កាលេ សាសនេ បព្ពជិត្វា វិវដ្ដូបនិស្សយំ ពហុំ បុញ្ញំ អកាសិ. ឯវំ កុសលកម្មប្បសុតោ ហុត្វា សុគតិតោ សុគតិំ ឧបគច្ឆន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ កុលគេហេ និព្ពត្តិ. ទាសកោតិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ អនាថបិណ្ឌិកេន គហបតិនា វិហារបដិជគ្គនកម្មេ ឋបិតោ សក្កច្ចំ វិហារំ បដិជគ្គន្តោ អភិណ្ហំ ពុទ្ធទស្សនេន ធម្មស្សវនេន ច បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិ. កេចិ បន ភណន្តិ – ‘‘អយំ កស្សបស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ អញ្ញតរំ ខីណាសវត្ថេរំ ឧបដ្ឋហន្តោ កិញ្ចិ កម្មំ ការាបេតុកាមោ ថេរំ អាណាបេសិ. សោ តេន កម្មេន អម្ហាកំ ភគវតោ កាលេ សាវត្ថិយំ អនាថបិណ្ឌិកស្ស ទាសិយា កុច្ឆិម្ហិ និព្ពត្តោ វយប្បត្តោ សេដ្ឋិនា វិហារបដិជគ្គនេ ឋបិតោ វុត្តនយេនេវ បដិលទ្ធសទ្ធោ អហោសិ. មហាសេដ្ឋិ តស្ស សីលាចារំ អជ្ឈាសយញ្ច ញត្វា ភុជិស្សំ កត្វា ‘យថាសុខំ បព្ពជា’តិ អាហ. តំ ភិក្ខូ បព្ពាជេសុ’’ន្តិ. សោ បព្ពជិតកាលតោ បដ្ឋាយ កុសីតោ ហីនវីរិយោ ហុត្វា ន កិញ្ចិ វត្តបដិវត្តំ ករោតិ, កុតោ សមណធម្មំ, កេវលំ យាវទត្ថំ ភុញ្ជិត្វា និទ្ទាពហុលោ វិហរតិ. ធម្មស្សវនកាលេបិ ឯកំ កោណំ បវិសិត្វា បរិសបរិយន្តេ និសិន្នោ ឃុរុឃុរុបស្សាសី និទ្ទាយតេវ. អថស្ស ភគវា បុព្ពូបនិស្សយំ ឱលោកេត្វា សំវេគជននត្ថំ ‘‘មិទ្ធី យទា ហោតិ មហគ្ឃសោ ចា’’តិ គាថំ អភាសិ.

១៧. តត្ថ មិទ្ធីតិ ថិនមិទ្ធាភិភូតោ, យញ្ហិ មិទ្ធំ អភិភវតិ, តំ ថិនម្បិ អភិភវតេវ. យទាតិ យស្មិំ កាលេ. មហគ្ឃសោតិ មហាភោជនោ, អាហរហត្ថកអលំសាដកតត្ថវដ្ដកកាកមាសកភុត្តវមិតកានំ អញ្ញតរោ វិយ. និទ្ទាយិតាតិ សុបនសីលោ. សម្បរិវត្តសាយីតិ សម្បរិវត្តកំ សម្បរិវត្តកំ និបជ្ជិត្វា ឧភយេនបិ សេយ្យសុខំ បស្សសុខំ មិទ្ធសុខំ អនុយុត្តោតិ ទស្សេតិ. និវាបបុដ្ឋោតិ កុណ្ឌកាទិនា សូករភត្តេន បុដ្ឋោ ភរិតោ. ឃរសូករោ ហិ ពាលកាលតោ បដ្ឋាយ បោសិយមានោ ថូលសរីរកាលេ គេហា ពហិ និក្ខមិតុំ អលភន្តោ ហេដ្ឋាមញ្ចាទីសុ សម្បរិវត្តេត្វា សម្បរិវត្តេត្វា សយតេវ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យទា បុរិសោ មិទ្ធី ច ហោតិ មហគ្ឃសោ ច និវាបបុដ្ឋោ មហាវរាហោ វិយ អញ្ញេន ឥរិយាបថេន យាបេតុំ អសក្កោន្តោ និទ្ទាយនសីលោ សម្បរិវត្តសាយី, តទា សោ ‘‘អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តា’’តិ តីណិ លក្ខណានិ មនសិកាតុំ ន សក្កោតិ. តេសំ អមនសិការា មន្ទបញ្ញោ បុនប្បុនំ គព្ភំ ឧបេតិ, គព្ភាវាសតោ ន បរិមុច្ចតេវាតិ. តំ សុត្វា ទាសកត្ថេរោ សំវេគជាតោ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា នចិរស្សេវ អរហត្តំ សច្ឆាកាសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៥១.៧៤, ៨០-៨៤) –

‘‘អជិតោ នាម សម្ពុទ្ធោ, ហិមវន្តេ វសី តទា;

ចរណេន ច សម្បន្នោ, សមាធិកុសលោ មុនិ.

‘‘សុវណ្ណវណ្ណេ សម្ពុទ្ធេ, អាហុតីនំ បដិគ្គហេ;

រថិយំ បដិបជ្ជន្តេ, អម្ពផលមទាសហំ.

‘‘ឯកនវុតេ ឥតោ កប្បេ, យំ ផលំ អទទិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ផលទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.