៦. ពេលដ្ឋសីសត្ថេរគាថាវណ្ណនា

យថាបិ ភទ្ទោ អាជញ្ញោតិ អាយស្មតោ ពេលដ្ឋសីសត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោ កិរ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តោ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា សមណធម្មំ ករោន្តោ ឧបនិស្សយសម្បត្តិយា អភាវេន វិសេសំ និព្ពត្តេតុំ នាសក្ខិ. វិវដ្ដូបនិស្សយំ បន ពហុំ កុសលំ ឧបចិនិត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥតោ ឯកតិំសេ កប្បេ វេស្សភុំ ភគវន្តំ បស្សិត្វា បសន្នចិត្តោ មាតុលុង្គផលំ អទាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវេសុ និព្ពត្តិត្វា អបរាបរំ បុញ្ញានិ កត្វា សុគតិតោ សុគតិំ ឧបគច្ឆន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តោ ភគវតោ អភិសម្ពោធិយា បុរេតរមេវ ឧរុវេលកស្សបស្ស សន្តិកេ តាបសបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា អគ្គិំ បរិចរន្តោ ឧរុវេលកស្សបទមនេ អាទិត្តបរិយាយទេសនាយ (មហាវ. ៥៤; សំ. និ. ៤.២៨) បុរាណជដិលសហស្សេន សទ្ធិំ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៥១.៦៨-៧៣) –

‘‘កណិការំវ ជោតន្តំ, បុណ្ណមាយេវ ចន្ទិមំ;

ជលន្តំ ទីបរុក្ខំវ, អទ្ទសំ លោកនាយកំ.

‘‘មាតុលុង្គផលំ គយ្ហ, អទាសិំ សត្ថុនោ អហំ;

ទក្ខិណេយ្យស្ស វីរស្ស, បសន្នោ សេហិ បាណិភិ.

‘‘ឯកតិំសេ ឥតោ កប្បេ, យំ ផលំ អទទិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ផលទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

ឯវំ អធិគតារហត្តោ អាយស្មតោ ធម្មភណ្ឌាគារិកស្ស ឧបជ្ឈាយោ អយំ ថេរោ ឯកទិវសំ ផលសមាបត្តិតោ ឧដ្ឋាយ តំ សន្តំ បណីតំ និរាមិសំ សុខំ អត្តនោ បុព្ពយោគញ្ច បច្ចវេក្ខិត្វា បីតិវេគវសេន ‘‘យថាបិ ភទ្ទោ អាជញ្ញោ’’តិ គាថំ អភាសិ.

១៦. តត្ថ យថាបីតិ ឱបម្មបដិបាទនត្ថេ និបាតោ. ភទ្ទោតិ សុន្ទរោ ថាមពលសមត្ថជវបរក្កមាទិសម្បន្នោ. អាជញ្ញោតិ អាជានីយោ ជាតិមា ការណាការណានំ អាជាននកោ. សោ តិវិធោ ឧសភាជញ្ញោ អស្សាជញ្ញោ ហត្ថាជញ្ញោតិ. តេសុ ឧសភាជញ្ញោ ឥធាធិប្បេតោ. សោ ច ខោ ឆេកកសនកិច្ចេ និយុត្តោ, តេនាហ ‘‘នង្គលាវត្តនី’’តិ. នង្គលស្ស ផាលស្ស អាវត្តនកោ, នង្គលំ ឥតោ ចិតោ ច អាវត្តេត្វា ខេត្តេ កសនកោតិ អត្ថោ. នង្គលំ វា អាវត្តយតិ ឯត្ថាតិ នង្គលាវត្តំ, ខេត្តេ នង្គលបថោ, តស្មិំ នង្គលាវត្តនិ. គាថាសុខត្ថញ្ហេត្ថ ‘‘វត្តនី’’តិ ទីឃំ កត្វា វុត្តំ. សិខីតិ មត្ថកេ អវដ្ឋានតោ សិខាសទិសតាយ សិខា, សិង្គំ. តទស្ស អត្ថីតិ សិខី. អបរេ បន ‘‘កកុធំ ឥធ ‘សិខា’តិ អធិប្បេត’’ន្តិ វទន្តិ, ឧភយថាបិ បធានង្គកិត្តនមេតំ ‘‘សិខី’’តិ. អប្បកសិរេនាតិ អប្បកិលមថេន. រត្តិន្ទិវាតិ រត្តិយោ ទិវា ច, ឯវំ មមំ អប្បកសិរេន គច្ឆន្តីតិ យោជនា. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា ‘‘ភទ្ទោ ឧសភាជានីយោ កសនេ និយុត្តោ ឃនតិណមូលាទិកេបិ នង្គលបថេ តំ អគណេន្តោ អប្បកសិរេន ឥតោ ចិតោ ច បរិវត្តេន្តោ គច្ឆតិ, យាវ កសនតិណានំ បរិស្សមំ ទស្សេតិ, ឯវំ មមំ រត្តិន្ទិវាបិ អប្បកសិរេនេវ គច្ឆន្តិ អតិក្កមន្តី’’តិ. តត្ថ ការណមាហ ‘‘សុខេ លទ្ធេ និរាមិសេ’’តិ. យស្មា កាមាមិសលោកាមិសវដ្ដាមិសេហិ អសម្មិស្សំ សន្តំ បណីតំ ផលសមាបត្តិសុខំ លទ្ធំ, តស្មាតិ អត្ថោ. បច្ចត្តេ ចេតំ ភុម្មវចនំ យថា ‘‘វនប្បគុម្ពេ’’ (ខុ. បា. ៦.១៣; សុ. និ. ២៣៦) ‘‘តេន វត រេ វត្តព្ពេ’’តិ (កថា. ១) ច. អថ វា តតោ បភុតិ រត្តិន្ទិវា អប្បកសិរេន គច្ឆន្តីតិ វិចារណាយ អាហ – ‘‘សុខេ លទ្ធេ និរាមិសេ’’តិ, និរាមិសេ សុខេ លទ្ធេ សតិ តស្ស លទ្ធកាលតោ បដ្ឋាយាតិ អត្ថោ.

ពេលដ្ឋសីសត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.