៣. វនវច្ឆត្ថេរគាថាវណ្ណនា

នីលព្ភវណ្ណាតិ អាយស្មតោ វនវច្ឆត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោ កិរ អត្ថទស្សិនោ ភគវតោ កាលេ កច្ឆបយោនិយំ និព្ពត្តោ វិនតាយ នាម នទិយា វសតិ. តស្ស ខុទ្ទកនាវប្បមាណោ អត្តភាវោ អហោសិ. សោ កិរ ឯកទិវសំ ភគវន្តំ នទិយា តីរេ ឋិតំ ទិស្វា, ‘‘បារំ គន្តុកាមោ មញ្ញេ ភគវា’’តិ អត្តនោ បិដ្ឋិយំ អារោបេត្វា នេតុកាមោ បាទមូលេ និបជ្ជិ. ភគវា តស្ស អជ្ឈាសយំ ញត្វា តំ អនុកម្បន្តោ អារុហិ. សោ បីតិសោមនស្សជាតោ សោតំ ឆិន្ទន្តោ ជិយាយ វេគេន ខិត្តសរោ វិយ តាវទេវ បរតីរំ បាបេសិ. ភគវា តស្ស បុញ្ញស្ស ផលំ ឯតរហិ និព្ពត្តនកសម្បត្តិញ្ច ព្យាករិត្វា បក្កាមិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ អនេកសតក្ខត្តុំ តាបសបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា អរញ្ញវាសីយេវ អហោសិ. បុន កស្សបពុទ្ធកាលេ កបោតយោនិយំ និព្ពត្តិត្វា អរញ្ញេ វិហរន្តំ មេត្តាវិហារិំ ឯកំ ភិក្ខុំ ទិស្វា ចិត្តំ បសាទេសិ.

តតោ បន ចុតោ ពារាណសិយំ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ សំវេគជាតោ បព្ពជិត្វា វិវដ្ដូបនិស្សយំ ពហុំ បុញ្ញកម្មំ ឧបចិនិ. ឯវំ តត្ថ តត្ថ ទេវមនុស្សេសុ សំសរិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ កបិលវត្ថុនគរេ វច្ឆគោត្តស្ស នាម ព្រាហ្មណស្ស គេហេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. តស្ស មាតា បរិបក្កគព្ភា អរញ្ញំ ទស្សនត្ថាយ សញ្ជាតទោហឡា អរញ្ញំ បវិសិត្វា វិចរតិ, តាវទេវស្សា កម្មជវាតា ចលិំសុ, តិរោករណិំ បរិក្ខិបិត្វា អទំសុ. សា ធញ្ញបុញ្ញលក្ខណំ បុត្តំ វិជាយិ. សោ ពោធិសត្តេន សហ បំសុកីឡិកសហាយោ អហោសិ. ‘‘វច្ឆោ’’តិស្ស នាមញ្ច អហោសិ. វនាភិរតិយា វសេន វនវច្ឆោតិ បញ្ញាយិត្ថ. អបរភាគេ មហាសត្តេ មហាភិនិក្ខមនំ និក្ខមិត្វា មហាបធានំ បទហន្តេ, ‘‘អហម្បិ សិទ្ធត្ថកុមារេន សហ អរញ្ញេ វិហរិស្សាមី’’តិ និក្ខមិត្វា តាបសបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ហិមវន្តេ វសន្តោ អភិសម្ពុទ្ធភាវំ សុត្វា ភគវតោ សន្តិកំ ឧបគន្ត្វា បព្ពជិត្វា កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា អរញ្ញេ វសមានោ នចិរស្សេវ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា អរហត្តំ សច្ឆាកាសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៤៩-១៤៨-១៦៣) –

‘‘អត្ថទស្សី តុ ភគវា, សយម្ភូ លោកនាយកោ;

វិនតានទិយា តីរំ, ឧបគច្ឆិ តថាគតោ.

‘‘ឧទកា អភិនិក្ខម្ម, កច្ឆបោ វារិគោចរោ;

ពុទ្ធំ តារេតុកាមោហំ, ឧបេសិំ លោកនាយកំ.

‘‘អភិរូហតុ មំ ពុទ្ធោ, អត្ថទស្សី មហាមុនិ;

អហំ តំ តារយិស្សាមិ, ទុក្ខស្សន្តករោ តុវំ.

‘‘មម សង្កប្បមញ្ញាយ, អត្ថទស្សី មហាយសោ;

អភិរូហិត្វា មេ បិដ្ឋិំ, អដ្ឋាសិ លោកនាយកោ.

‘‘យតោ សរាមិ អត្តានំ, យតោ បត្តោស្មិ វិញ្ញុតំ;

សុខំ មេ តាទិសំ នត្ថិ, ផុដ្ឋេ បាទតលេ យថា.

‘‘ឧត្តរិត្វាន សម្ពុទ្ធោ, អត្ថទស្សី មហាយសោ;

នទិតីរម្ហិ ឋត្វាន, ឥមា គាថា អភាសថ.

‘‘យាវតា វត្តតេ ចិត្តំ, គង្គាសោតំ តរាមហំ;

អយញ្ច កច្ឆបោ រាជា, តារេសិ មម បញ្ញវា.

‘‘ឥមិនា ពុទ្ធតរណេន, មេត្តចិត្តវតាយ ច;

អដ្ឋារសេ កប្បសតេ, ទេវលោកេ រមិស្សតិ.

‘‘ទេវលោកា ឥធាគន្ត្វា, សុក្កមូលេន ចោទិតោ;

ឯកាសនេ និសីទិត្វា, កង្ខាសោតំ តរិស្សតិ.

‘‘យថាបិ ភទ្ទកេ ខេត្តេ, ពីជំ អប្បម្បិ រោបិតំ;

សម្មាធារេ បវេច្ឆន្តេ, ផលំ តោសេតិ កស្សកំ.

‘‘តថេវិទំ ពុទ្ធខេត្តំ, សម្មាសម្ពុទ្ធទេសិតំ;

សម្មាធារេ បវេច្ឆន្តេ, ផលំ មំ តោសយិស្សតិ.

‘‘បធានបហិតត្តោម្ហិ, ឧបសន្តោ និរូបធិ;

សព្ពាសវេ បរិញ្ញាយ, វិហរាមិ អនាសវោ.

‘‘អដ្ឋារសេ កប្បសតេ, យំ កម្មមករិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, តរណាយ ឥទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

ឯវំ បន អរហត្តំ បត្វា ភគវតិ កបិលវត្ថុស្មិំ វិហរន្តេ តត្ថ គន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ភិក្ខូហិ សមាគតោ បដិសន្ថារវសេន ‘‘កិំ, អាវុសោ, អរញ្ញេ ផាសុវិហារោ លទ្ធោ’’តិ បុដ្ឋោ ‘‘រមណីយា, អាវុសោ, អរញ្ញេ បព្ពតា’’តិ អត្តនា វុដ្ឋបព្ពតេ វណ្ណេន្តោ ‘‘នីលព្ភវណ្ណា’’តិ គាថំ អភាសិ.

១៣. តត្ថ នីលព្ភវណ្ណាតិ នីលវលាហកនិភា នីលវលាហកសណ្ឋានា ច. រុចិរាតិ រុចិយា សកិរណា បភស្សរា ច. សីតវារីតិ សីតលសលិលា. សុចិន្ធរាតិ សុចិសុទ្ធភូមិភាគតាយ សុទ្ធចិត្តានំ វា អរិយានំ និវាសនដ្ឋានតាយ សុចិន្ធរា. គាថាសុខត្ថញ្ហិ សានុនាសិកំ កត្វា និទ្ទេសោ. ‘‘សីតវារិសុចិន្ធរា’’តិបិ បាឋោ, សីតសុចិវារិធរា សីតលវិមលសលិលាសយវន្តោតិ អត្ថោ. ឥន្ទគោបកសញ្ឆន្នាតិ ឥន្ទគោបកនាមកេហិ បវាឡវណ្ណេហិ រត្តកិមីហិ សញ្ឆាទិតា បាវុស្សកាលវសេន ឯវមាហ. កេចិ បន ‘‘ឥន្ទគោបកនាមានិ រត្តតិណានី’’តិ វទន្តិ. អបរេ ‘‘កណិការរុក្ខា’’តិ. សេលាតិ សិលាមយា បព្ពតា, ន បំសុបព្ពតាតិ អត្ថោ. តេនាហ – ‘‘យថាបិ បព្ពតោ សេលោ’’តិ (ឧទា. ២៤). រមយន្តិ មន្តិ មំ រមាបេន្តិ, មយ្ហំ វិវេកាភិរត្តិំ បរិព្រូហេន្តិ. ឯវំ ថេរោ អត្តនោ ចិរកាលបរិភាវិតំ អរញ្ញាភិរតិំ បវេទេន្តោ តិវិធំ វិវេកាភិរតិមេវ ទីបេតិ. តត្ថ ឧបធិវិវេកេន អញ្ញាព្យាករណំ ទីបិតមេវ ហោតីតិ.

វនវច្ឆត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.