៤. សិវកសាមណេរគាថាវណ្ណនា

ឧបជ្ឈាយោតិ សិវកស្ស សាមណេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោ កិរ ឥតោ ឯកតិំសេ កប្បេ វេស្សភុស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តោ ឯកទិវសំ កេនចិទេវ ករណីយេន អរញ្ញំ បវិដ្ឋោ តត្ថ បព្ពតន្តរេ និសិន្នំ វេស្សភុំ ភគវន្តំ ទិស្វា បសន្នចិត្តោ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ អដ្ឋាសិ. បុន តត្ថ មនោហរានិ កាសុមារិកផលានិ ទិស្វា តានិ គហេត្វា ភគវតោ ឧបនេសិ, បដិគ្គហេសិ ភគវា អនុកម្បំ ឧបាទាយ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ កស្សបស្ស ភគវតោ សាសនេ មាតុលេ បព្ពជន្តេ តេន សទ្ធិំ បព្ពជិត្វា ពហុំ វិវដ្ដូបនិស្សយំ កុសលំ ឧបចិនិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ វនវច្ឆត្ថេរស្ស ភាគិនេយ្យោ ហុត្វា និព្ពត្តោ, សិវកោតិស្ស នាមំ អហោសិ. តស្ស មាតា អត្តនោ ជេដ្ឋភាតិកេ វនវច្ឆេ សាសនេ បព្ពជិត្វា បព្ពជិតកិច្ចំ មត្ថកំ បាបេត្វា អរញ្ញេ វិហរន្តេ តំ បវត្តិំ សុត្វា បុត្តំ អាហ – ‘‘តាត សិវក, ថេរស្ស សន្តិកេ បព្ពជិត្វា ថេរំ ឧបដ្ឋហ, មហល្លកោ ទានិ ថេរោ’’តិ. សោ មាតុ ឯកវចនេនេវ ច បុព្ពេ កតាធិការតាយ ច មាតុលត្ថេរស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា បព្ពជិត្វា តំ ឧបដ្ឋហន្តោ អរញ្ញេ វសតិ.

តស្ស ឯកទិវសំ កេនចិទេវ ករណីយេន គាមន្តំ គតស្ស ខរោ អាពាធោ ឧប្បជ្ជិ. មនុស្សេសុ ភេសជ្ជំ ករោន្តេសុបិ ន បដិប្បស្សម្ភិ. តស្មិំ ចិរាយន្តេ ថេរោ ‘‘សាមណេរោ ចិរាយតិ, កិំ នុ ខោ ការណ’’ន្តិ តត្ថ គន្ត្វា តំ គិលានំ ទិស្វា តស្ស តំ តំ កត្តព្ពយុត្តកំ ករោន្តោ ទិវសភាគំ វីតិនាមេត្វា រត្តិភាគេ ពលវបច្ចូសវេលាយំ អាហ – ‘‘សិវក, ន មយា បព្ពជិតកាលតោ បដ្ឋាយ គាមេ វសិតបុព្ពំ, ឥតោ អរញ្ញមេវ គច្ឆាមា’’តិ. តំ សុត្វា សិវកោ ‘‘យទិបិ មេ, ភន្តេ, ឥទានិ កាយោ គាមន្តេ ឋិតោ, ចិត្តំ បន អរញ្ញេ, តស្មា សយានោបិ អរញ្ញមេវ គមិស្សាមី’’តិ, តំ សុត្វា ថេរោ តំ ពាហាយំ គហេត្វា អរញ្ញមេវ នេត្វា ឱវាទំ អទាសិ. សោ ថេរស្ស ឱវាទេ ឋត្វា វិបស្សិត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.៣៨.៥៣-៥៨) –

‘‘កណិការំវ ជោតន្តំ, និសិន្នំ បព្ពតន្តរេ;

អទ្ទសំ វិរជំ ពុទ្ធំ, លោកជេដ្ឋំ នរាសភំ.

‘‘បសន្នចិត្តោ សុមនោ, កិរេ កត្វាន អញ្ជលិំ;

កាសុមារិកមាទាយ, ពុទ្ធសេដ្ឋស្សទាសហំ.

‘‘ឯកតិំសេ ឥតោ កប្បេ, យំ ផលំ អទទិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ផលទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

សោ អរហត្តំ បត្វា ឧបជ្ឈាយេន អត្តនា ច វុត្តមត្ថំ សំសន្ទិត្វា អត្តនោ វិវេកាភិរតិកតំ កតកិច្ចតញ្ច បវេទេន្តោ ‘‘ឧបជ្ឈាយោ មំ អវចា’’តិ គាថំ អភាសិ.

១៤. តត្ថ ឧបជ្ឈាយោតិ វជ្ជាវជ្ជំ ឧបនិជ្ឈាយតិ ហិតេសិតំ បច្ចុបដ្ឋបេត្វា ញាណចក្ខុនា បេក្ខតីតិ ឧបជ្ឈាយោ. មន្តិ អត្តានំ វទតិ. អវចាតិ អភាសិ. ឥតោ គច្ឆាម សីវកាតិ វុត្តាការទស្សនំ, សិវក, ឥតោ គាមន្តតោ អរញ្ញដ្ឋានមេវ ឯហិ គច្ឆាម, តទេវ អម្ហាកំ វសនយោគ្គន្តិ អធិប្បាយោ. ឯវំ បន ឧបជ្ឈាយេន វុត្តោ សិវកោ ភទ្រោ អស្សាជានីយោ វិយ កសាភិហតោ សញ្ជាតសំវេគោ ហុត្វា អរញ្ញមេវ គន្តុកាមតំ បវេទេន្តោ –

‘‘គាមេ មេ វសតិ កាយោ, អរញ្ញំ មេ គតំ មនោ;

សេមានកោបិ គច្ឆាមិ, នត្ថិ សង្គោ វិជានត’’ន្តិ. –អាហ;

តស្សត្ថោ – យស្មា ឥទានិ យទិបិ មេ ឥទំ សរីរំ គាមន្តេ ឋិតំ, អជ្ឈាសយោ បន អរញ្ញមេវ គតោ, តស្មា សេមានកោបិ គច្ឆាមិ គេលញ្ញេន ឋាននិសជ្ជាគមនេសុ អសមត្ថតាយ សយានោបិ ឥមិនា សយិតាការេន សរីសបោ វិយ សរីសបន្តោ, ឯថ, ភន្តេ, អរញ្ញមេវ គច្ឆាម, កស្មា? នត្ថិ សង្គោ វិជានតន្តិ, យស្មា ធម្មសភាវា កាមេសុ សំសារេ ច អាទីនវំ, នេក្ខម្មេ និព្ពានេ ច អានិសំសំ យាថាវតោ ជានន្តស្ស ន កត្ថចិ សង្គោ, តស្មា ឯកបទេនេវ ឧបជ្ឈាយស្ស អាណា អនុឋិតាតិ, តទបទេសេន អញ្ញំ ព្យាកាសិ.

សិវកសាមណេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.