១. ចូឡវច្ឆត្ថេរគាថាវណ្ណនា

បាមោជ្ជពហុលោតិ អាយស្មតោ ចូឡវច្ឆត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោ កិរ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ទលិទ្ទកុលេ និព្ពត្តិត្វា បរេសំ ភតិយា ជីវិកំ កប្បេន្តោ ភគវតោ សាវកំ សុជាតំ នាម ថេរំ បំសុកូលំ បរិយេសន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ ឧបសង្កមិត្វា វត្ថំ ទត្វា បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន តេត្តិំសក្ខត្តុំ ទេវរជ្ជំ ការេសិ. សត្តសត្តតិក្ខត្តុំ ចក្កវត្តី រាជា អហោសិ. អនេកវារំ បទេសរាជា. ឯវំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ កស្សបស្ស ភគវតោ សាសនេ ឱសក្កមានេ បព្ពជិត្វា សមណធម្មំ កត្វា ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ ទេវមនុស្សគតីសុ អបរាបរំ បរិវត្តន្តោ អម្ហាកំ ភគវតោ កាលេ កោសម្ពិយំ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិ. ចូឡវច្ឆោតិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ វយប្បត្តោ ព្រាហ្មណសិប្បេសុ និប្ផត្តិំ គតោ ពុទ្ធគុណេ សុត្វា បសន្នមានសោ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិ, តស្ស ភគវា ធម្មំ កថេសិ. សោ បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា លទ្ធូបសម្បទោ កតបុព្ពកិច្ចោ ចរិតានុកូលំ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា ភាវេន្តោ វិហរិ. តេន ច សមយេន កោសម្ពិកា ភិក្ខូ ភណ្ឌនជាតា អហេសុំ. តទា ចូឡវច្ឆត្ថេរោ ឧភយេសំ ភិក្ខូនំ លទ្ធិំ អនាទាយ ភគវតា ទិន្នោវាទេ ឋត្វា វិបស្សនំ ព្រូហេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៥០.៣១-៤០) –

‘‘បទុមុត្តរភគវតោ, សុជាតោ នាម សាវកោ;

បំសុកូលំ គវេសន្តោ, សង្ការេ ចរតី តទា.

‘‘នគរេ ហំសវតិយា, បរេសំ ភតកោ អហំ;

ឧបឌ្ឍុទុស្សំ ទត្វាន, សិរសា អភិវាទយិំ.

‘‘តេន កម្មេន សុកតេន, ចេតនាបណិធីហិ ច;

ជហិត្វា មានុសំ ទេហំ, តាវតិំសមគច្ឆហំ.

‘‘តេត្តិំសក្ខត្តុំ ទេវិន្ទោ, ទេវរជ្ជមការយិំ;

សត្តសត្តតិក្ខត្តុញ្ច, ចក្កវត្តី អហោសហំ.

‘‘បទេសរជ្ជំ វិបុលំ, គណនាតោ អសង្ខិយំ;

ឧបឌ្ឍទុស្សទានេន, មោទាមិ អកុតោភយោ.

‘‘ឥច្ឆមានោ ចហំ អជ្ជ, សកាននំ សបព្ពតំ;

ខោមទុស្សេហិ ឆាទេយ្យំ, អឌ្ឍុទុស្សស្សិទំ ផលំ.

‘‘សតសហស្សិតោ កប្បេ, យំ ទានមទទិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, អឌ្ឍុទុស្សស្សិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អថ ចូឡវច្ឆត្ថេរោ អរហត្តំ បត្វា តេសំ ភិក្ខូនំ កលហាភិរតិយា សកត្ថវិនាសំ ទិស្វា ធម្មសំវេគប្បត្តោ, អត្តនោ ច បត្តវិសេសំ បច្ចវេក្ខិត្វា បីតិសោមនស្សវសេន ‘‘បាមោជ្ជពហុលោ’’តិ គាថំ អភាសិ.

១១. តត្ថ បាមោជ្ជពហុលោតិ សុបរិសុទ្ធសីលតាយ វិប្បដិសារាភាវតោ អធិកុសលេសុ ធម្មេសុ អភិរតិវសេន បមោទពហុលោ. តេនេវាហ ‘‘ធម្មេ ពុទ្ធប្បវេទិតេ’’តិ. តត្ថ ធម្មេតិ. សត្តតិំសាយ ពោធិបក្ខិយធម្មេ នវវិធេ វា លោកុត្តរធម្មេ. សោ ហិ សព្ពញ្ញុពុទ្ធេន សាមុក្កំសិកាយ ទេសនាយ បកាសិតត្តា សាតិសយំ ពុទ្ធប្បវេទិតោ នាម. តស្ស បន អធិគមូបាយភាវតោ ទេសនាធម្មោបិ ឥធ លព្ភតេវ. បទំ សន្តន្តិ និព្ពានំ សន្ធាយ វទតិ. ឯវរូបោ ហិ ភិក្ខុ សន្តំ បទំ សន្តំ កោដ្ឋាសំ សព្ពសង្ខារានំ ឧបសមភាវតោ សង្ខារូបសមំ បរមសុខតាយ សុខំ និព្ពានំ អធិគច្ឆតិ វិន្ទតិយេវ. បរិសុទ្ធសីលោ ហិ ភិក្ខុ វិប្បដិសារាភាវេន បាមោជ្ជពហុលោ សទ្ធម្មេ យុត្តប្បយុត្តោ វិមុត្តិបរិយោសានា សព្ពសម្បត្តិយោ បាបុណាតិ. យថាហ – ‘‘អវិប្បដិសារត្ថានិ ខោ, អានន្ទ, កុសលានិ សីលានិ, អវិប្បដិសារោ បាមោជ្ជត្ថាយា’’តិអាទិ (អ. និ. ១០.១). អថ វា បាមោជ្ជពហុលោតិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ភគវា, ស្វាក្ខាតោ ធម្មោ, សុប្បដិបន្នោ សង្ឃោតិ រតនត្តយំ សន្ធាយ បមោទពហុលោ. តត្ថ បន សោ បមោទពហុលោ កិំ វា ករោតីតិ អាហ ‘‘ធម្មេ ពុទ្ធប្បវេទិតេ’’តិអាទិ. សទ្ធាសម្បន្នស្ស ហិ សប្បុរិសសំសេវនសទ្ធម្មស្សវនយោនិសោមនសិការធម្មានុធម្មបដិបត្តីនំ សុខេនេវ សម្ភវតោ សម្បត្តិយោ ហត្ថគតា ឯវ ហោន្តិ, យថាហ – ‘‘សទ្ធាជាតោ ឧបសង្កមតិ, ឧបសង្កមន្តោ បយិរុបាសតី’’តិអាទិ (ម. និ. ២.១៨៣).

ចូឡវច្ឆត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.