៨. កិមិលត្ថេរគាថាវណ្ណនា

អភិសត្តោវ និបតតីតិ អាយស្មតោ កិមិលត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ករោន្តោ កកុសន្ធស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ បរិនិព្ពុតេ សត្ថរិ តស្ស ធាតុយោ ឧទ្ទិស្ស សឡលមាលាហិ មណ្ឌបាការេន បូជំ អកាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន តាវតិំសេ និព្ពត្តិត្វា អបរាបរំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ កបិលវត្ថុនគរេ សាកិយរាជកុលេ និព្ពត្តិ, កិមិលោតិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ វយប្បត្តោ ភោគសម្បត្តិយា សម្បន្នោ វិហរតិ. តស្ស ញាណបរិបាកំ ទិស្វា សំវេគជននត្ថំ អនុបិយាយំ វិហរន្តោ សត្ថា បឋមយោព្ពនេ ឋិតំ ទស្សនីយំ ឥត្ថិរូបំ អភិនិម្មិនិត្វា បុរតោ ទស្សេត្វា បុន អនុក្កមេន យថា ជរារោគវិបត្តីហិ អភិភូតា ទិស្សតិ, តថា អកាសិ. តំ ទិស្វា កិមិលកុមារោ អតិវិយ សំវេគំ បកាសេន្តោ –

១១៨. ‘‘អភិសត្តោវ និបតតិ វយោ, រូបំ អញ្ញមិវ តថេវ សន្តំ;

តស្សេវ សតោ អវិប្បវសតោ, អញ្ញស្សេវ សរាមិ អត្តាន’’ន្តិ. –

គាថំ អភាសិ.

តត្ថ អភិសត្តោវាតិ ‘‘ត្វំ សីឃំ គច្ឆ មា តិដ្ឋា’’តិ ទេវេហិ អនុសិដ្ឋោ អាណត្តោ វិយ. ‘‘អភិសដ្ឋោ វា’’តិបិ បាឋោ, ‘‘ត្វំ លហុំ គច្ឆា’’តិ កេនចិ អភិលាសាបិតោ វិយាតិ អត្ថោ. និបតតីតិ អតិបតតិ អភិធាវតិ ន តិដ្ឋតិ, ខណេ ខណេ ខយវយំ បាបុណាតីតិ អត្ថោ. វយោតិ ពាល្យយោព្ពនាទិកោ សរីរស្ស អវត្ថាវិសេសោ. ឥធ បនស្ស យោព្ពញ្ញំ អធិប្បេតំ, តំ ហិស្ស អភិបតន្តំ ខីយន្តំ ហុត្វា ឧបដ្ឋិតំ. រូបន្តិ រូបសម្បទាតិ វទតិ. រូបន្តិ បន សរីរំ ‘‘អដ្ឋិញ្ច បដិច្ច ន្ហារុញ្ច បដិច្ច មំសញ្ច បដិច្ច អាកាសោ បរិវារិតោ រូបំត្វេវ សង្ខំ គច្ឆតី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣០៦) វិយ. អញ្ញមិវ តថេវ សន្តន្តិ ឥទំ រូបំ យាទិសំ, សយំ តថេវ តេនេវាការេន សន្តំ វិជ្ជមានំ អញ្ញំ វិយ មយ្ហំ ឧបដ្ឋាតីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘តទេវ សន្ត’’ន្តិ ច កេចិ បឋន្តិ. តស្សេវ សតោតិ តស្សេវ មេ អនញ្ញស្ស សតោ សមានស្ស. អវិប្បវសតោតិ ន វិប្បវសន្តស្ស, ចិរវិប្បវាសេន ហិ សតោ អនញ្ញម្បិ អញ្ញំ វិយ ឧបដ្ឋាតិ ឥទម្បិ ឥធ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. អញ្ញស្សេវ សរាមិ អត្តានន្តិ ឥមំ មម អត្តភាវំ អញ្ញស្ស សត្តស្ស វិយ សរាមិ ឧបធារេមិ សញ្ជានាមីតិ អត្ថោ. តស្សេវំ អនិច្ចតំ មនសិ ករោន្តស្ស ទឡ្ហតរោ សំវេគោ ឧទបាទិ, សោ សំវេគជាតោ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៥៦.៤២-៤៨) –

‘‘និព្ពុតេ កកុសន្ធម្ហិ, ព្រាហ្មណម្ហិ វុសីមតិ;

គហេត្វា សឡលំ មាលំ, មណ្ឌបំ ការយិំ អហំ.

‘‘តាវតិំសំ គតោ សន្តោ, លភិម្ហ ព្យម្ហមុត្តមំ;

អញ្ញេ ទេវេតិរោចាមិ, បុញ្ញកម្មស្សិទំ ផលំ.

‘‘ទិវា វា យទិ វា រត្តិំ, ចង្កមន្តោ ឋិតោ ចហំ;

ឆន្នោ សឡលបុប្ផេហិ, បុញ្ញកម្មស្សិទំ ផលំ.

‘‘ឥមស្មិំយេវ កប្បម្ហិ, យំ ពុទ្ធមភិបូជយិំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ពុទ្ធបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វាបិ ថេរោ អត្តនោ បុរិមុប្បន្នំ អនិច្ចតាមនសិការំ វិភាវេន្តោ តមេវ គាថំ បច្ចុទាហាសិ. តេនេតំ ឥមស្ស ថេរស្ស អញ្ញាព្យាករណម្បិ អហោសិ.

កិមិលត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.