៧. យសត្ថេរគាថាវណ្ណនា

សុវិលិត្តោ សុវសនោតិ អាយស្មតោ យសត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ សុមេធស្ស ភគវតោ កាលេ មហានុភាវោ នាគរាជា ហុត្វា ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ អត្តនោ ភវនំ នេត្វា មហាទានំ បវត្តេសិ. ភគវន្តំ មហគ្ឃេន តិចីវរេន អច្ឆាទេសិ, ឯកមេកញ្ច ភិក្ខុំ មហគ្ឃេនេវ បច្ចេកទុស្សយុគេន សព្ពេន សមណបរិក្ខារេន អច្ឆាទេសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ សិទ្ធត្ថស្ស ភគវតោ កាលេ សេដ្ឋិបុត្តោ ហុត្វា មហាពោធិមណ្ឌំ សត្តហិ រតនេហិ បូជេសិ. កស្សបស្ស ភគវតោ កាលេ សាសនេ បព្ពជិត្វា សមណធម្មំ អកាសិ. ឯវំ សុគតីសុយេវ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ អម្ហាកំ ភគវតោ កាលេ ពារាណសិយំ មហាវិភវស្ស សេដ្ឋិនោ បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, យសោ នាម នាមេន បរមសុខុមាលោ. ‘‘តស្ស តយោ បាសាទា’’តិ សព្ពំ ខន្ធកេ (មហាវ. ២៥) អាគតនយេន វេទិតព្ពំ.

សោ បុព្ពហេតុនា ចោទិយមានោ រត្តិភាគេ និទ្ទាភិភូតស្ស បរិជនស្ស វិប្បការំ ទិស្វា សញ្ជាតសំវេគោ សុវណ្ណបាទុការូឡ្ហោវ គេហតោ និគ្គតោ ទេវតាវិវដេន នគរទ្វារេន និក្ខមិត្វា ឥសិបតនសមីបំ គតោ ‘‘ឧបទ្ទុតំ វត, ភោ, ឧបស្សដ្ឋំ វត, ភោ’’តិ អាហ. តេន សមយេន ភគវតា ឥសិបតនេ វិហរន្តេន តស្សេវ អនុគ្គណ្ហនត្ថំ អព្ភោកាសេ ចង្កមន្តេន ‘‘ឯហិ, យស, ឥទំ អនុបទ្ទុតំ, ឥទំ អនុបស្សដ្ឋ’’ន្តិ វុត្តោ, ‘‘អនុបទ្ទុតំ អនុបស្សដ្ឋំ កិរ អត្ថី’’តិ សោមនស្សជាតោ សុវណ្ណបាទុកា ឱរុយ្ហ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នោ សត្ថារា អនុបុព្ពិកថំ កថេត្វា សច្ចទេសនាយ កតាយ សច្ចបរិយោសានេ សោតាបន្នោ ហុត្វា គវេសនត្ថំ អាគតស្ស បិតុ ភគវតា សច្ចទេសនាយ ករិយមានាយ អរហត្តំ សច្ឆាកាសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.៤០.៤៥៦-៤៨៣) –

‘‘មហាសមុទ្ទំ ឱគ្គយ្ហ, ភវនំ មេ សុនិម្មិតំ;

សុនិម្មិតា បោក្ខរណី, ចក្កវាកបកូជិតា.

‘‘មន្ទាលកេហិ សញ្ឆន្នា, បទុមុប្បលកេហិ ច;

នទី ច សន្ទតេ តត្ថ, សុបតិត្ថា មនោរមា.

‘‘មច្ឆកច្ឆបសញ្ឆន្នា, នានាទិជសមោត្ថតា;

មយូរកោញ្ចាភិរុទា, កោកិលាទីហិ វគ្គុហិ.

‘‘បារេវតា រវិហំសា ច, ចក្កវាកា នទីចរា;

ទិន្ទិភា សាឡិកា ចេត្ថ, បម្មកា ជីវជីវកា.

‘‘ហំសា កោញ្ចាបិ នទិតា, កោសិយា បិង្គលា ពហូ;

សត្តរតនសម្បន្នា, មណិមុត្តិកវាលុកា.

‘‘សព្ពសោណ្ណមយា រុក្ខា, នានាគន្ធសមេរិតា;

ឧជ្ជោតេន្តិ ទិវារត្តិំ, ភវនំ សព្ពកាលិកំ.

‘‘សដ្ឋិតូរិយសហស្សានិ, សាយំ បាតោ បវជ្ជរេ;

សោឡសិត្ថិសហស្សានិ, បរិវារេន្តិ មំ សទា.

‘‘អភិនិក្ខម្ម ភវនា, សុមេធំ លោកនាយកំ;

បសន្នចិត្តោ សុមនោ, វន្ទយិំ តំ មហាយសំ.

‘‘សម្ពុទ្ធំ អភិវាទេត្វា, សសង្ឃំ តំ និមន្តយិំ;

អធិវាសេសិ សោ ធីរោ, សុមេធោ លោកនាយកោ.

‘‘មម ធម្មកថំ កត្វា, ឧយ្យោជេសិ មហាមុនិ;

សម្ពុទ្ធំ អភិវាទេត្វា, ភវនំ មេ ឧបាគមិំ.

‘‘អាមន្តយិំ បរិជនំ, សព្ពេ សន្និបតាថ វោ;

បុព្ពណ្ហសមយំ ពុទ្ធោ, ភវនំ អាគមិស្សតិ.

‘‘លាភា អម្ហំ សុលទ្ធំ នោ, យេ វសាម តវន្តិកេ;

មយម្បិ ពុទ្ធសេដ្ឋស្ស, បូជំ កស្សាម សត្ថុនោ.

‘‘អន្នំ បានំ បដ្ឋបេត្វា, កាលំ អារោចយិំ អហំ;

វសីសតសហស្សេហិ, ឧបេសិ លោកនាយកោ.

‘‘បញ្ចង្គិកេហិ តូរិយេហិ, បច្ចុគ្គមនមកាសហំ;

សព្ពសោណ្ណមយេ បីឋេ, និសីទិ បុរិសុត្តមោ.

‘‘ឧបរិច្ឆទនំ អាសិ, សព្ពសោណ្ណមយំ តទា;

ពីជនិយោ បវាយន្តិ, ភិក្ខុសង្ឃស្ស អន្តរេ.

‘‘បហូតេនន្នបានេន, ភិក្ខុសង្ឃមតប្បយិំ;

បច្ចេកទុស្សយុគឡេ, ភិក្ខុសង្ឃស្សទាសហំ.

‘‘យំ វទន្តិ សុមេធោតិ, លោកាហុតិបដិគ្គហំ;

ភិក្ខុសង្ឃេ និសីទិត្វា, ឥមា គាថា អភាសថ.

‘‘យោ មេ អន្នេន បានេន, សព្ពេ ឥមេ ច តប្បយិំ;

តមហំ កិត្តយិស្សាមិ, សុណាថ មម ភាសតោ.

‘‘អដ្ឋារសេ កប្បសតេ, ទេវលោកេ រមិស្សតិ;

សហស្សក្ខត្តុំ រាជា ច, ចក្កវត្តី ភវិស្សតិ.

‘‘ឧបបជ្ជតិ យំ យោនិំ, ទេវត្តំ អថ មានុសំ;

សព្ពទា សព្ពសោវណ្ណំ, ឆទនំ ធារយិស្សតិ.

‘‘តិំសកប្បសហស្សម្ហិ, ឱក្កាកកុលសម្ភវោ;

គោតមោ នាម គោត្តេន, សត្ថា លោកេ ភវិស្សតិ.

‘‘តស្ស ធម្មេសុ ទាយាទោ, ឱរសោ ធម្មនិម្មិតោ;

សព្ពាសវេ បរិញ្ញាយ, និព្ពាយិស្សតិនាសវោ.

‘‘ភិក្ខុសង្ឃេ និសីទិត្វា, សីហនាទំ នទិស្សតិ;

ចិតកេ ឆត្តំ ធារេន្តិ, ហេដ្ឋា ឆត្តម្ហិ ឌយ្ហថ.

‘‘សាមញ្ញំ មេ អនុប្បត្តំ, កិលេសា ឈាបិតា មយា;

មណ្ឌបេ រុក្ខមូលេ វា, សន្តាបោ មេ ន វិជ្ជតិ.

‘‘តិំសកប្បសហស្សម្ហិ, យំ ទានមទទិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, សព្ពទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អថ ភគវា អាយស្មន្តំ យសំ ទក្ខិណំ ពាហុំ បសារេត្វា ‘‘ឯហិ ភិក្ខូ’’តិ អាហ. វចនសមនន្តរមេវ ទ្វង្គុលមត្តកេសមស្សុ អដ្ឋបរិក្ខារធរោ វស្សសដ្ឋិកត្ថេរោ វិយ អហោសិ. សោ អត្តនោ បដិបត្តិំ បច្ចវេក្ខិត្វា ឧទានេន្តោ ឯហិភិក្ខុភាវប្បត្តិតោ បុរិមាវត្ថវសេន –

១១៧. ‘‘សុវិលិត្តោ សុវសនោ, សព្ពាភរណភូសិតោ;

តិស្សោ វិជ្ជា អជ្ឈគមិំ, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ. – គាថំ អភាសិ;

តត្ថ សុវិលិត្តោតិ សុន្ទរេន កុង្កុមចន្ទនានុលេបនេន វិលិត្តគត្តោ. សុវសនោតិ សុដ្ឋុ មហគ្ឃកាសិកវត្ថវសនោ. សព្ពាភរណភូសិតោតិ សីសូបគាទីហិ សព្ពេហិ អាភរណេហិ អលង្កតោ. អជ្ឈគមិន្តិ អធិគច្ឆិំ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

យសត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.