៣. វនវច្ឆត្ថេរគាថាវណ្ណនា

អច្ឆោទិកា បុថុសិលាតិ អាយស្មតោ វនវច្ឆត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ កុសលពីជំ រោបេន្តោ វិបស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ បរស្ស កម្មំ កត្វា ជីវន្តោ កស្សចិ អបរាធំ កត្វា មរណភយេន តជ្ជិតោ បលាយន្តោ អន្តរាមគ្គេ ពោធិរុក្ខំ ទិស្វា បសន្នមានសោ តស្ស មូលំ សម្មជ្ជិត្វា បិណ្ឌិពន្ធេហិ អសោកបុប្ផេហិ បូជំ កត្វា វន្ទិត្វា ពោធិំ អភិមុខោ នមស្សមានោ បល្លង្កេន និសិន្នោ មារេតុំ អាគតេ បច្ចត្ថិកេ ទិស្វា តេសុ ចិត្តំ អកោបេត្វា ពោធិំ ឯវ អាវជ្ជេន្តោ សតបោរិសេ បបាតេ បបតិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា អបរាបរំ បុញ្ញានិ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ រាជគហេ វិភវសម្បន្នស្ស ព្រាហ្មណស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, ‘‘វច្ឆោ’’តិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ វយប្បត្តោ ពិម្ពិសារសមាគមេ បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១៦.៧-១៤) –

‘‘បរកម្មាយនេ យុត្តោ, អបរាធំ អកាសហំ;

វនន្តំ អភិធាវិស្សំ, ភយវេរសមប្បិតោ.

‘‘បុប្ផិតំ បាទបំ ទិស្វា, បិណ្ឌិពន្ធំ សុនិម្មិតំ;

តម្ពបុប្ផំ គហេត្វាន, ពោធិយំ ឱកិរិំ អហំ.

‘‘សម្មជ្ជិត្វាន តំ ពោធិំ, បាដលិំ បាទបុត្តមំ;

បល្លង្កំ អាភុជិត្វាន, ពោធិមូលេ ឧបាវិសិំ.

‘‘គតមគ្គំ គវេសន្តា, អាគច្ឆុំ មម សន្តិកំ;

តេ ច ទិស្វានហំ តត្ថ, អាវជ្ជិំ ពោធិមុត្តមំ.

‘‘វន្ទិត្វាន អហំ ពោធិំ, វិប្បសន្នេន ចេតសា;

អនេកតាលេ បបតិំ, គិរិទុគ្គេ ភយានកេ.

‘‘ឯកនវុតិតោ កប្បេ, យំ បុប្ផមភិរោបយិំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ពោធិបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘ឥតោ ច តតិយេ កប្បេ, រាជា សុសញ្ញតោ អហំ;

សត្តរតនសម្បន្នោ, ចក្កវត្តី មហព្ពលោ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា វិវេកាភិរតិយា វនេយេវ វសិ, តេន វនវច្ឆោតិ សមញ្ញា ឧទបាទិ. អថ កទាចិ ថេរោ ញាតិជនានុគ្គហត្ថំ រាជគហំ គតោ តត្ថ ញាតកេហិ ឧបដ្ឋិយមានោ កតិបាហំ វសិត្វា គមនាការំ សន្ទស្សេតិ. តំ ញាតកា, ‘‘ភន្តេ, អម្ហាកំ អនុគ្គហត្ថំ ធុរវិហារេ វសថ, មយំ ឧបដ្ឋហិស្សាមា’’តិ យាចិំសុ. ថេរោ តេសំ បព្ពតរាមណេយ្យកិត្តនាបទេសេន វិវេកាភិរតិំ និវេទេន្តោ –

១១៣. ‘‘អច្ឆោទិកា បុថុសិលា, គោនង្គុលមិគាយុតា;

អម្ពុសេវាលសញ្ឆន្នា, តេ សេលា រមយន្តិ ម’’ន្តិ. – គាថំ អភាសិ;

តត្ថ អច្ឆោទិកាតិ អច្ឆំ អពហលំ សុខុមំ ឧទកំ ឯតេសូតិ ‘‘អច្ឆោទកា’’តិ វត្តព្ពេ លិង្គវិបល្លាសេន អច្ឆោទិកា’’តិ វុត្តំ. ឯតេន តេសំ ឧទកសម្បត្តិំ ទស្សេតិ. បុថុសិលាតិ បុថុលា វិត្ថតា មុទុសុខសម្ផស្សា សិលា ឯតេសូតិ បុថុសិលា. ឯតេន និសជ្ជនដ្ឋានសម្បត្តិំ ទស្សេតិ. គុន្នំ វិយ នង្គុលំ នង្គុដ្ឋំ ឯតេសន្តិ គោនង្គុលា, កាឡមក្កដា, ‘‘បកតិមក្កដា’’តិបិ វទន្តិយេវ. គោនង្គុលេហិ ច បសទាទិកេហិ មិគេហិ ច តហំ តហំ វិចរន្តេហិ អាយុតា មិស្សិតាតិ គោនង្គុលមិគាយុតា. ឯតេន តេសំ អមនុស្សូបចារិតាយ អរញ្ញលក្ខណូបេតតំ ទស្សេតិ. អម្ពុសេវាលសញ្ឆន្នាតិ បសវនតោ សតតំ បគ្ឃរមានសលិលតាយ តហំ តហំ ឧទកសេវាលសញ្ឆាទិតា. តេ សេលា រមយន្តិ មន្តិ យត្ថាហំ វសាមិ; តេ ឯទិសា សេលា បព្ពតា វិវេកាភិរតិយា មំ រមយន្តិ, តស្មា តត្ថេវាហំ គច្ឆាមីតិ អធិប្បាយោ. ឥទមេវ ច ថេរស្ស អញ្ញាព្យាករណំ អហោសិ.

វនវច្ឆត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.