១. ជេន្តត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ទុប្បព្ពជ្ជំ វេ ទុរធិវាសា គេហាតិ អាយស្មតោ ជេន្តត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ កុសលំ ឧបចិនន្តោ សិខិស្ស ភគវតោ កាលេ ទេវបុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ. សោ ឯកទិវសំ សត្ថារំ ទិស្វា បសន្នចិត្តោ កិំកិរាតបុប្ផេហិ បូជំ អកាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ មគធរដ្ឋេ ជេន្តគាមេ ឯកស្ស មណ្ឌលិករាជស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, ជេន្តោតិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ វិញ្ញុតំ បត្តោ ទហរកាលេយេវ ហេតុសម្បត្តិយា ចោទិយមានោ បព្ពជ្ជានិន្នមានសោ ហុត្វា បុន ចិន្តេសិ – ‘‘បព្ពជ្ជា នាម ទុក្ករា, ឃរាបិ ទុរាវាសា, ធម្មោ ច គម្ភីរោ, ភោគា ច ទុរធិគមា, កិំ នុ ខោ កត្តព្ព’’ន្តិ ឯវំ បន ចិន្តាពហុលោ ហុត្វា វិចរន្តោ ឯកទិវសំ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា ធម្មំ សុណិ. សុតកាលតោ បដ្ឋាយ បព្ពជ្ជាភិរតោ ហុត្វា សត្ថុ សន្តិកេ បព្ពជិត្វា កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា សុខាយ បដិបទាយ ខិប្បាភិញ្ញាយ អរហត្តំ សច្ឆាកាសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១៦.២១-២៤) –

‘‘ទេវបុត្តោ អហំ សន្តោ, បូជយិំ សិខិនាយកំ;

កក្ការុបុប្ផំ បគ្គយ្ហ, ពុទ្ធស្ស អភិរោបយិំ.

‘‘ឯកតិំសេ ឥតោ កប្បេ, យំ បុប្ផមភិរោបយិំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ពុទ្ធបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘ឥតោ ច នវមេ កប្បេ, រាជា សត្តុត្តមោ អហុំ;

សត្តរតនសម្បន្នោ, ចក្កវត្តី មហព្ពលោ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា អត្តនោ បដិបត្តិំ បច្ចវេក្ខន្តោ, ‘‘អសក្ខិំ វតាហំ អាទិតោ មយ្ហំ ឧប្បន្នវិតក្កំ ឆិន្ទិតុ’’ន្តិ សោមនស្សជាតោ វិតក្កស្ស ឧប្បន្នាការំ តស្ស ច សម្មទេវ ឆិន្នតំ ទស្សេន្តោ –

១១១. ‘‘ទុប្បព្ពជ្ជំ វេ ទុរធិវាសា គេហា, ធម្មោ គម្ភីរោ ទុរធិគមា ភោគា;

កិច្ឆា វុត្តិ នោ ឥតរីតរេនេវ, យុត្តំ ចិន្តេតុំ សតតមនិច្ចត’’ន្តិ. –

គាថំ អភាសិ.

តត្ថ ទុប្បព្ពជ្ជន្តិ អប្បំ វា មហន្តំ វា ភោគក្ខន្ធញ្ចេវ ញាតិបរិវដ្ដញ្ច បហាយ ឥមស្មិំ សាសនេ ឧរំ ទត្វា បព្ពជនស្ស ទុក្ករត្តា ទុក្ខំ បព្ពជនំ, ទុក្ករា បព្ពជ្ជាតិ ទុប្បព្ពជ្ជំ. វេតិ និបាតមត្តំ, ទឡ្ហត្ថោ វា ‘‘បព្ពជ្ជា ទុក្ខា’’តិ. គេហញ្ចេ អាវសេយ្យំ, ទុរធិវាសា គេហា, យស្មា គេហំ អធិវសន្តេន រញ្ញា រាជកិច្ចំ, ឥស្សរេន ឥស្សរកិច្ចំ, គហបតិនា គហបតិកិច្ចំ កត្តព្ពំ ហោតិ, បរិជនោ ចេវ សមណព្រាហ្មណា ច សង្គហេតព្ពា, តស្មិំ តស្មិញ្ច កត្តព្ពេ ករិយមានេបិ ឃរាវាសោ ឆិទ្ទឃដោ វិយ មហាសមុទ្ទោ វិយ ច ទុប្បូរោ, តស្មា គេហា នាមេតេ អធិវសិតុំ អាវសិតុំ ទុក្ខា ទុក្ករាតិ កត្វា ទុរធិវាសា ទុរាវាសាតិ. បព្ពជ្ជញ្ចេ អនុតិដ្ឋេយ្យំ ធម្មោ គម្ភីរោ, យទត្ថា បព្ពជ្ជា, សោ បព្ពជិតេន អធិគន្តព្ពោ បដិវេធសទ្ធម្មោ គម្ភីរោ, គម្ភីរញាណគោចរត្តា ទុទ្ទសោ, ទុប្បដិវិជ្ឈោ ធម្មស្ស គម្ភីរភាវេន ទុប្បដិវិជ្ឈត្តា. គេហញ្ចេ អាវសេយ្យំ, ទុរធិគមា ភោគា យេហិ វិនា ន សក្កា គេហំ អាវសិតុំ, តេ ភោគា ទុក្ខេន កសិរេន អធិគន្តព្ពតាយ ទុរធិគមា. ឯវំ សន្តេ ឃរាវាសំ បហាយ បព្ពជ្ជំយេវ អនុតិដ្ឋេយ្យំ, ឯវម្បិ កិច្ឆា វុត្តិ នោ ឥតរីតរេន ឥធ ឥមស្មិំ ពុទ្ធសាសនេ ឥតរីតរេន យថាលទ្ធេន បច្ចយេន អម្ហាកំ វុត្តិ ជីវិកា កិច្ឆា ទុក្ខា, ឃរាវាសានំ ទុរធិវាសតាយ ភោគានញ្ច ទុរធិគមតាយ គេហេ ឥតរីតរេន បច្ចយេន យាបេតព្ពតាយ កិច្ឆា កសិរា វុត្តិ អម្ហាកំ, តត្ថ កិំ កាតុំ វដ្ដតីតិ? យុត្តំ ចិន្តេតុំ សតតមនិច្ចតំ សកលំ ទិវសំ បុព្ពរត្តាបររត្តញ្ច តេភូមកធម្មជាតំ អនិច្ចតន្តិ, តតោ ឧប្បាទវយវន្តតោ អាទិអន្តវន្តតោ តាវកាលិកតោ ច ន និច្ចន្តិ ‘‘អនិច្ច’’ន្តិ ចិន្តេតុំ វិបស្សិតុំ យុត្តំ. អនិច្ចានុបស្សនាយ សិទ្ធាយ ឥតរានុបស្សនា សុខេនេវ សិជ្ឈន្តីតិ អនិច្ចានុបស្សនាវ ឯត្ថ វុត្តា, អនិច្ចស្ស ទុក្ខានត្តតានំ អព្យភិចរណតោ សាសនិកស្ស សុខគ្គហណតោ ច. តេនាហ – ‘‘យទនិច្ចំ តំ ទុក្ខំ, យំ ទុក្ខំ តទនត្តា’’តិ (សំ. និ. ៣.១៥), ‘‘យំ កិញ្ចិ សមុទយធម្មំ, សព្ពំ តំ និរោធធម្មំ’’ (មហាវ. ១៦; ទី. និ. ២.៣៧១; សំ. និ. ៥.១០៨១), ‘‘វយធម្មា សង្ខារា’’តិ (ទី. និ. ២.២១៨) ច តទមិនា ឯវំ អញ្ញមញ្ញំ បដិបក្ខវសេន អបរាបរំ ឧប្បន្នេ វិតក្កេ និគ្គហេត្វា អនិច្ចតាមុខេន វិបស្សនំ អារភិត្វា ឥទានិ កតកិច្ចោ ជាតោតិ ទស្សេតិ. តេន វុត្តំ ‘‘អត្តនោ បដិបត្តិ’’ន្តិអាទិ. ឥទមេវ ថេរស្ស អញ្ញាព្យាករណំ អហោសិ.

ជេន្តត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.