៦. សុហេមន្តត្ថេរគាថាវណ្ណនា

សតលិង្គស្ស អត្ថស្សាតិ អាយស្មតោ សុហេមន្តត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ បុញ្ញំ ឧបចិនន្តោ ឥតោ ទ្វានវុតេ កប្បេ តិស្សស្ស ភគវតោ កាលេ វនចរោ ហុត្វា វនេ វសតិ, តំ អនុគ្គហិតុំ ភគវា អរញ្ញំ បវិសិត្វា តស្ស អាសន្នេ ឋានេ អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ និសីទិ. សោ ភគវន្តំ ទិស្វា បសន្នចិត្តោ សុគន្ធានិ បុន្នាគបុប្ផានិ ឱចិនិត្វា ភគវន្តំ បូជេសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា អបរាបរំ បុញ្ញានិ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ បារិយន្តទេសេ វិភវសម្បន្នស្ស ព្រាហ្មណស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, សុហេមន្តោតិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ វិញ្ញុតំ បត្តោ សង្កស្សនគរេ មិគទាយេ វិហរន្តំ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា តេបិដកោ ហុត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា នចិរស្សេវ ឆឡភិញ្ញោ បដិសម្ភិទាបត្តោ អហោសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១៦.៤៦-៥០) –

‘‘កាននំ វនមោគយ្ហ, វសាមិ លុទ្ទកោ អហំ;

បុន្នាគំ បុប្ផិតំ ទិស្វា, ពុទ្ធសេដ្ឋំ អនុស្សរិំ.

‘‘តំ បុប្ផំ ឱចិនិត្វាន, សុគន្ធំ គន្ធិតំ សុភំ;

ថូបំ ករិត្វា បុលិនេ, ពុទ្ធស្ស អភិរោបយិំ.

‘‘ទ្វេនវុតេ ឥតោ កប្បេ, យំ បុប្ផមភិបូជយិំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ពុទ្ធបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘ឯកម្ហិ នវុតេ កប្បេ, ឯកោ អាសិំ តមោនុទោ;

សត្តរតនសម្បន្នោ, ចក្កវត្តី មហព្ពលោ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា ឯវំ ចិន្តេសិ – ‘‘មយា ខោ យំ សាវកេន បត្តព្ពំ, តំ អនុប្បត្តំ, យំនូនាហំ ឥទានិ ភិក្ខូនំ អនុគ្គហំ ករេយ្យ’’ន្តិ. ឯវំ ចិន្តេត្វា បភិន្នបដិសម្ភិទតាយ អកិលាសុតាយ ច អត្តនោ សន្តិកំ ឧបគតេ ភិក្ខូ យថារហំ ឱវទន្តោ អនុសាសន្តោ កង្ខំ ឆិន្ទន្តោ ធម្មំ កថេន្តោ កម្មដ្ឋានំ និគ្គុម្ពំ និជ្ជដំ កត្វា អាចិក្ខន្តោ វិហរតិ. អថេកទិវសំ អត្តនោ សន្តិកំ ឧបគតានំ ភិក្ខូនំ វិញ្ញូនញ្ច បុគ្គលានំ វិសេសំ អាចិក្ខន្តោ –

១០៦. ‘‘សតលិង្គស្ស អត្ថស្ស, សតលក្ខណធារិនោ;

ឯកង្គទស្សី ទុម្មេធោ, សតទស្សី ច បណ្ឌិតោ’’តិ. – គាថំ អភាសិ;

តត្ថ សតលិង្គស្សាតិ លីនមត្ថំ គមេន្តីតិ លិង្គានិ, អត្ថេសុ សទ្ទស្ស បវត្តិនិមិត្តានិ, តានិ បន សតំ អនេកានិ លិង្គានិ ឯតស្សាតិ សតលិង្គោ. អនេកត្ថោ ហិ ឥធ សតសទ្ទោ, ‘‘សតំ សហស្ស’’ន្តិអាទីសុ វិយ ន សង្ខ្យាវិសេសត្ថោ តស្ស សតលិង្គស្ស. អត្ថស្សាតិ ញេយ្យស្ស, ញេយ្យញ្ហិ ញាណេន អរណីយតោ ‘‘អត្ថោ’’តិ វុច្ចតិ. សោ ច ឯកោបិ អនេកលិង្គោ, យថា ‘‘សក្កោ បុរិន្ទទោ មឃវា’’តិ, ‘‘បញ្ញា វិជ្ជា មេធា ញាណ’’ន្តិ ច. យេន លិង្គេន បវត្តិនិមិត្តេន តាវតិំសាធិបតិម្ហិ ឥន្ទសទ្ទោ បវត្តោ, ន តេន តត្ថ សក្កាទិសទ្ទា បវត្តា, អថ ខោ អញ្ញេន. តថា យេន សម្មាទិដ្ឋិម្ហិ បញ្ញាសទ្ទោ បវត្តោ, ន តេន វិជ្ជាទិសទ្ទា. តេន វុត្តំ ‘‘សតលិង្គស្ស អត្ថស្សា’’តិ.

សតលក្ខណធារិនោតិ អនេកលក្ខណវតោ. លក្ខីយតិ ឯតេនាតិ លក្ខណំ, បច្ចយភាវិនោ អត្ថស្ស អត្តនោ ផលំ បដិច្ច បច្ចយភាវោ, តេន ហិ សោ អយំ ឥមស្ស ការណន្តិ លក្ខីយតិ. សោ ច ឯកស្សេវ អត្ថស្ស អនេកប្បភេទោ ឧបលព្ភតិ, តេនាហ ‘‘សតលក្ខណធារិនោ’’តិ. អថ វា លក្ខីយន្តីតិ លក្ខណានិ, តស្ស តស្ស អត្ថស្ស សង្ខតតាទយោ បការវិសេសា តេ បន អត្ថតោ អវត្ថាវិសេសា វេទិតព្ពា. តេ ច បន តេសំ អនិច្ចតាទិសាមញ្ញលក្ខណំ លិង្គេន្តិ ញាបេន្តីតិ ‘‘លិង្គានី’’តិ ច វុច្ចន្តិ. តស្សិមេ អាការា, យស្មា ឯកស្សាបិ អត្ថស្ស អនេកេ ឧបលព្ភន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘សតលិង្គស្ស អត្ថស្ស, សតលក្ខណធារិនោ’’តិ. តេនាហ អាយស្មា ធម្មសេនាបតិ – ‘‘សព្ពេ ធម្មា សព្ពាការេន ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ញាណមុខេ អាបាថំ អាគច្ឆន្តី’’តិ (មហានិ. ១៥៦; ចូឡនិ. មោឃរាជមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៨៥; បដិ. ម. ៣.៥).

ឯកង្គទស្សី ទុម្មេធោតិ ឯវំ អនេកលិង្គេ អនេកលក្ខណេ អត្ថេ យោ តត្ថ ឯកង្គទស្សី អបុថុបញ្ញតាយ ឯកលិង្គមត្តំ ឯកលក្ខណមត្តញ្ច ទិស្វា អត្តនា ទិដ្ឋមេវ ‘‘ឥទមេវ សច្ច’’ន្តិ អភិនិវិស្ស ‘‘មោឃមញ្ញ’’ន្តិ ឥតរំ បដិក្ខិបតិ, ហត្ថិទស្សនកអន្ធោ វិយ ឯកង្គគាហី ទុម្មេធោ ទុប្បញ្ញោ តត្ថ វិជ្ជមានានំយេវ បការវិសេសានំ អជាននតោ មិច្ឆា អភិនិវិសនតោ ច. សតទស្សី ច បណ្ឌិតោតិ បណ្ឌិតោ បន តត្ថ វិជ្ជមានេ អនេកេបិ បការេ អត្តនោ បញ្ញាចក្ខុនា សព្ពសោ បស្សតិ. យោ វា តត្ថ លព្ភមានេ អនេកេ បញ្ញាចក្ខុនា អត្តនាបិ បស្សតិ, អញ្ញេសម្បិ ទស្សេតិ បកាសេតិ, សោ បណ្ឌិតោ វិចក្ខណោ អត្ថេសុ កុសលោ នាមាតិ. ឯវំ ថេរោ ឧក្កំសគតំ អត្តនោ បដិសម្ភិទាសម្បត្តិំ ភិក្ខូនំ វិភាវេសិ.

សុហេមន្តត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.