៤. ខិតកត្ថេរគាថាវណ្ណនា

លហុកោ វត មេ កាយោតិ អាយស្មតោ ខិតកត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ យក្ខសេនាបតិ ហុត្វា និព្ពត្តោ ឯកទិវសំ យក្ខសមាគមេ និសិន្នោ សត្ថារំ អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ និសិន្នំ ទិស្វា ឧបសង្កមិត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. តស្ស សត្ថា ធម្មំ ទេសេសិ. សោ ធម្មំ សុត្វា ឧឡារំ បីតិសោមនស្សំ បវេទេន្តោ អប្ផោដេន្តោ ឧដ្ឋហិត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិ, ខិតកោតិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ វិញ្ញុតំ បត្តោ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរស្ស មហិទ្ធិកភាវំ សុត្វា ‘‘ឥទ្ធិមា ភវិស្សាមី’’តិ បុព្ពហេតុនា ចោទិយមានោ បព្ពជិត្វា ភគវតោ សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា សមថវិបស្សនាសុ កម្មំ ករោន្តោ នចិរស្សេវ ឆឡភិញ្ញោ អហោសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១៧.១-៦) –

‘‘បទុមោ នាម នាមេន, ទ្វិបទិន្ទោ នរាសភោ;

បវនា អភិនិក្ខម្ម, ធម្មំ ទេសេតិ ចក្ខុមា.

‘‘យក្ខានំ សមយោ អាសិ, អវិទូរេ មហេសិនោ;

យេន កិច្ចេន សម្បត្តា, អជ្ឈាបេក្ខិំសុ តាវទេ.

‘‘ពុទ្ធស្ស គិរមញ្ញាយ, អមតស្ស ច ទេសនំ;

បសន្នចិត្តោ សុមនោ, អប្ផោដេត្វា ឧបដ្ឋហិំ.

‘‘សុចិណ្ណស្ស ផលំ បស្ស, ឧបដ្ឋានស្ស សត្ថុនោ;

តិំសកប្បសហស្សេសុ, ទុគ្គតិំ នុបបជ្ជហំ.

‘‘ឩនតិំសេ កប្បសតេ, សមលង្កតនាមកោ;

សត្តរតនសម្បន្នោ, ចក្កវត្តី មហព្ពលោ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា សវិសេសំ ឥទ្ធីសុ វសីភាវេន អនេកវិហិតំ ឥទ្ធិវិធំ បច្ចនុភោន្តោ ឥទ្ធិបាដិហារិយេន អនុសាសនីបាដិហារិយេន ច សត្តានំ អនុគ្គហំ ករោន្តោ វិហរតិ. សោ ភិក្ខូហិ, ‘‘កថំ ត្វំ, អាវុសោ, ឥទ្ធិ វឡញ្ជេសី’’តិ បុដ្ឋោ តមត្ថំ អាចិក្ខន្តោ –

១០៤. ‘‘លហុកោ វត មេ កាយោ, ផុដ្ឋោ ច បីតិសុខេន វិបុលេន;

តូលមិវ ឯរិតំ មាលុតេន, បិលវតីវ មេ កាយោ’’តិ. –

គាថំ អភាសិ. ‘‘ឧទានវសេនា’’តិបិ វទន្តិយេវ.

តត្ថ លហុកោ វត មេ កាយោតិ នីវរណាទិវិក្ខម្ភនេន ចុទ្ទសវិធេន ចិត្តបរិទមនេន ចតុរិទ្ធិបាទកភាវនាយ សុដ្ឋុ ចិណ្ណវសីភាវេន ច មេ រូបកាយោ សល្លហុកោ វត, យេន ទន្ធំ មហាភូតបច្ចយម្បិ នាម ឥមំ ករជកាយំ ចិត្តវសេន បរិណាមេមីតិ អធិប្បាយោ. ផុដ្ឋោ ច បីតិសុខេន វិបុលេនាតិ សព្ពត្ថកមេវ ផរន្តេន មហតា ឧឡារេន បីតិសហិតេន សុខេន ផុដ្ឋោ ច មេ កាយោតិ យោជនា. ឥទញ្ច យថា កាយោ លហុកោ អហោសិ, តំ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. សុខសញ្ញោក្កមនេន ហិ សទ្ធិំយេវ លហុសញ្ញោក្កមនំ ហោតិ. សុខស្ស ផរណញ្ចេត្ថ តំសមុដ្ឋានរូបវសេន ទដ្ឋព្ពំ កថំ បន ចតុត្ថជ្ឈានសមង្គិនោ បីតិសុខផរណំ, សមតិក្កន្តបីតិសុខញ្ហិ តន្តិ ចេ? សច្ចមេតំ, ឥទំ បន ន ចតុត្ថជ្ឈានលក្ខណវសេន វុត្តំ, អថ ខោ បុព្ពភាគវសេន. ‘‘បីតិសុខេនា’’តិ បន បីតិសហិតសទិសេន សុខេន, ឧបេក្ខា ហិ ឥធ សន្តសភាវតាយ ញាណវិសេសយោគតោ ច សុខន្តិ អធិប្បេតំ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘សុខសញ្ញញ្ច លហុសញ្ញញ្ច ឱក្កមតី’’តិ (បដិ. ម. ១.១០១). បាទកជ្ឈានារម្មណេន រូបកាយារម្មណេន វា ឥទ្ធិចិត្តេន សហជាតំ សុខសញ្ញញ្ច លហុសញ្ញញ្ច ឱក្កមតិ បវិសតិ ផុសតិ សម្បាបុណាតីតិ អយម្បិ តត្ថ អត្ថោ. តថា ចាហ អដ្ឋកថាយំ (បដិ. ម. អដ្ឋ. ២.៣.១២) – ‘‘សុខសញ្ញា នាម ឧបេក្ខាសម្បយុត្តា សញ្ញា. ឧបេក្ខា ហិ សន្តំ សុខន្តិ វុត្តំ សាយេវ សញ្ញា នីវរណេហិ ចេវ វិតក្កាទិបច្ចនីកេហិ ច វិមុត្តត្តា លហុសញ្ញាតិបិ វេទិតព្ពា. តំ ឱក្កន្តស្ស បនស្ស ករជកាយោបិ តូលបិចុ វិយ សល្លហុកោ ហោតិ. សោ ឯវំ វាតក្ខិត្តតូលបិចុនោ វិយ សល្លហុកេន ទិស្សមានេន កាយេន ព្រហ្មលោកំ គច្ឆតី’’តិ. តេនាហ ‘‘តូលមិវ ឯរិតំ មាលុតេន, បិលវតីវ មេ កាយោ’’តិ. តស្សត្ថោ – យទាហំ ព្រហ្មលោកំ អញ្ញំ វា ឥទ្ធិយា គន្តុកាមោ ហោមិ, តទា មាលុតេន វាយុនា ឯរិតំ ចិត្តំ តូលបិចុ វិយ អាកាសំ លង្ឃន្តោយេវ មេ កាយោ ហោតីតិ.

ខិតកត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.