២. សេតុច្ឆត្ថេរគាថាវណ្ណនា

មានេន វញ្ចិតាសេតិ អាយស្មតោ សេតុច្ឆត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ បុញ្ញំ ឧបចិនន្តោ តិស្សស្ស សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ឯកទិវសំ តិស្សំ ភគវន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ សុមធុរំ បនសផលំ អភិសង្ខតំ នាឡិកេរសាឡវំ អទាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា អបរាបរំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ អញ្ញតរស្ស មណ្ឌលិករញ្ញោ បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, សេតុច្ឆោតិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ បិតរិ មតេ រជ្ជេ បតិដ្ឋិតោ ឧស្សាហសត្តីនំ អភាវេន រាជកិច្ចានិ វិរាធេន្តោ រជ្ជំ បរហត្ថគតំ កត្វា ទុក្ខប្បត្តិយា សំវេគជាតោ ជនបទចារិកំ ចរន្តំ ភគវន្តំ ទិស្វា ឧបសង្កមិត្វា ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា បរិកម្មំ ករោន្តោ តទហេវ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១៧.១៣-១៧) –

‘‘តិស្សស្ស ខោ ភគវតោ, បុព្ពេ ផលមទាសហំ;

នាឡិកេរញ្ច បាទាសិំ, ខជ្ជកំ អភិសម្មតំ.

‘‘ពុទ្ធស្ស តមហំ ទត្វា, តិស្សស្ស តុ មហេសិនោ;

មោទាមហំ កាមកាមី, ឧបបជ្ជិំ យមិច្ឆកំ.

‘‘ទ្វេនវុតេ ឥតោ កប្បេ, យំ ទានមទទិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ផលទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘ឥតោ តេរសកប្បម្ហិ, រាជា ឥន្ទសមោ អហុ;

សត្តរតនសម្បន្នោ, ចក្កវត្តី មហព្ពលោ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា កិលេសេ គរហន្តោ –

១០២. ‘‘មានេន វញ្ចិតាសេ, សង្ខារេសុ សំកិលិស្សមានាសេ;

លាភាលាភេន មថិតា, សមាធិំ នាធិគច្ឆន្តី’’តិ. – គាថំ អភាសិ;

តត្ថ មានេន វញ្ចិតាសេតិ ‘‘សេយ្យោហមស្មី’’តិអាទិនយប្បវត្តេន មានេន អត្តុក្កំសនបរវម្ភនាទិវសេន កុសលភណ្ឌច្ឆេទនេន វិប្បលទ្ធា. សង្ខារេសុ សំកិលិស្សមានាសេតិ អជ្ឈត្តិកពាហិរេសុ ចក្ខាទីសុ ចេវ រូបាទីសុ ច សង្ខតធម្មេសុ សំកិលិស្សមានា, ‘‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’តិ តំនិមិត្តំ តណ្ហាគាហាទិវសេន សំកិលេសំ អាបជ្ជមានា. លាភាលាភេន មថិតាតិ បត្តចីវរាទីនញ្ចេវ វត្ថាទីនញ្ច លាភេន តេសំយេវ ច អលាភេន តំនិមិត្តំ ឧប្បន្នេហិ អនុនយបដិឃេហិ មថិតា មទ្ទិតា អភិភូតា. និទស្សនមត្តញ្ចេតំ អវសិដ្ឋលោកធម្មានម្បេត្ថ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. សមាធិំ នាធិគច្ឆន្តីតិ តេ ឯវរូបា បុគ្គលា សមាធិំ សមថវិបស្សនាវសេន ចិត្តេកគ្គតំ កទាចិបិ ន វិន្ទន្តិ ន បដិលភន្តិ ន បាបុណន្តិ សមាធិសំវត្តនិកានំ ធម្មានំ អភាវតោ, ឥតរេសញ្ច ភាវតោ. ឥធាបិ យថា មានាទីហិ អភិភូតា អវិទ្ទសុនោ សមាធិំ នាធិគច្ឆន្តិ, ន ឯវំ វិទ្ទសុនោ. តេ បន មាទិសា តេហិ អនភិភូតា សមាធិំ អធិគច្ឆន្តេវាតិ ព្យតិរេកមុខេន អញ្ញាព្យាករណន្តិ វេទិតព្ពំ.

សេតុច្ឆត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.