១០. ឧសភត្ថេរគាថាវណ្ណនា

នគា នគគ្គេសុ សុសំវិរូឡ្ហាតិ អាយស្មតោ ឧសភត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បតិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ករោន្តោ ឥតោ ឯកតិំសេ កប្បេ សិខិស្ស ភគវតោ កាលេ ទេវបុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តោ ឯកទិវសំ សត្ថារំ ទិស្វា បសន្នមានសោ ទិព្ពបុប្ផេហិ បូជំ អកាសិ. សា បុប្ផបូជា សត្តាហំ បុប្ផមណ្ឌបាការេន អដ្ឋាសិ. ទេវមនុស្សានំ មហាសមាគមោ អហោសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ កោសលរដ្ឋេ ឥព្ភកុលេ និព្ពត្តិ, តស្ស ឧសភោតិ នាមំ អហោសិ. សោ វិញ្ញុតំ បត្តោ ជេតវនបដិគ្គហណេ សត្ថរិ លទ្ធប្បសាទោ បព្ពជិត្វា កតបុព្ពកិច្ចោ អរញ្ញេ បព្ពតបាទេ វិហរតិ. តេន ច សមយេន បាវុសកាលមេឃេ អភិប្បវុដ្ឋេ បព្ពតសិខរេសុ រុក្ខគច្ឆលតាយ ឃនបណ្ណសណ្ឌិនោ ហោន្តិ. អថេកទិវសំ ថេរោ លេណតោ និក្ខមិត្វា តំ វនរាមណេយ្យកំ បព្ពតរាមណេយ្យកញ្ច ទិស្វា យោនិសោមនសិការវសេន ‘‘ឥមេបិ នាម រុក្ខាទយោ អចេតនា ឧតុសម្បត្តិយា វឌ្ឍិំ បាបុណន្តិ, អថ កស្មា នាហំ ឧតុសប្បាយំ លភិត្វា គុណេហិ វឌ្ឍិំ បាបុណិស្សាមី’’តិ ចិន្តេន្តោ –

១១០. ‘‘នគា នគគ្គេសុ សុសំវិរូឡ្ហា, ឧទគ្គមេឃេន នវេន សិត្តា;

វិវេកកាមស្ស អរញ្ញសញ្ញិនោ, ជនេតិ ភិយ្យោ ឧសភស្ស កល្យត’’ន្តិ. –

គាថំ អភាសិ.

តត្ថ នគាតិ រុក្ខា, ‘‘នាគា’’តិ កេចិ វទន្តិ, នាគរុក្ខាតិ អត្ថោ. នគគ្គេសូតិ បព្ពតសិខរេសុ. សុសំវិរូឡ្ហាតិ សុដ្ឋុ សមន្តតោ វិរូឡ្ហមូលា ហុត្វា បរិតោ ឧបរិ ច សម្មទេវ សញ្ជាតសាខគ្គបល្លវប្បសាខាតិ អត្ថោ. ឧទគ្គមេឃេន នវេន សិត្តាតិ បឋមុប្បន្នេន ឧឡារេន មហតា បាវុសមេឃេន អភិប្បវុដ្ឋា. វិវេកកាមស្សាតិ កិលេសវិវិត្តំ ចិត្តវិវេកំ ឥច្ឆន្តស្ស, អរញ្ញវាសេន តាវ កាយវិវេកោ លទ្ធោ, ឥទានិ ឧបធិវិវេកាធិគមស្ស និស្សយភូតោ ចិត្តវិវេកោ លទ្ធព្ពោតិ តំ បត្ថយមានស្ស, ជាគរិយំ អនុយុញ្ជន្តស្សាតិ អត្ថោ, តេនាហ ‘‘អរញ្ញសញ្ញិនោ’’តិ. អរញ្ញវាសោ នាម សត្ថារា វណ្ណិតោ ថោមិតោ. សោ ច ខោ យាវទេវ សមថវិបស្សនាភាវនាបារិបូរិយា, តស្មា សា មយា ហត្ថគតា កាតព្ពាតិ ឯវំ អរញ្ញគតសញ្ញិនោ នេក្ខម្មសង្កប្បពហុលស្សាតិ អត្ថោ. ជនេតីតិ ឧប្បាទេន្តិ, បុថុត្តេ ហិ ឥទំ ឯកវចនំ. កេចិ បន ‘‘ជនេន្តី’’តិ បឋន្តិ. ភិយ្យោតិ ឧបរូបរិ. ឧសភស្សាតិ អត្តានមេវ បរំ វិយ វទតិ. កល្យតន្តិ កល្យភាវំ ចិត្តស្ស កម្មញ្ញតំ ភាវនាយោគ្យតំ. ស្វាយមត្ថោ ហេដ្ឋា វុត្តោយេវ. ឯវំ ថេរោ ឥមំ គាថំ វទន្តោយេវ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១៦.២៥-២៩) –

‘‘ទេវបុត្តោ អហំ សន្តោ, បូជយិំ សិខិនាយកំ;

មន្ទារវេន បុប្ផេន, ពុទ្ធស្ស អភិរោបយិំ.

‘‘សត្តាហំ ឆទនំ អាសិ, ទិព្ពំ មាលំ តថាគតេ;

សព្ពេ ជនា សមាគន្ត្វា, នមស្សិំសុ តថាគតំ.

‘‘ឯកតិំសេ ឥតោ កប្បេ, យំ បុប្ផមភិបូជយិំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ពុទ្ធបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘ឥតោ ច ទសមេ កប្បេ, រាជាហោសិំ ជុតិន្ធរោ;

សត្តរតនសម្បន្នោ, ចក្កវត្តី មហព្ពលោ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អយមេវ ច ថេរស្ស អញ្ញាព្យាករណគាថា អហោសីតិ.

ឧសភត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឯកាទសមវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.