១. ពេលដ្ឋានិកត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ហិត្វា គិហិត្តំ អនវោសិតត្តោតិអាទិកា អាយស្មតោ ពេលដ្ឋានិកត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ ឥតោ ឯកតិំសេ កប្បេ វេស្សភុស្ស ភគវតោ កាលេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ ព្រាហ្មណសិប្បេសុ និប្ផត្តិំ គន្ត្វា ឃរាវាសំ បហាយ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ឥសីហិ បរិវុតោ វិចរន្តោ ឯកទិវសំ វេស្សភុំ ភគវន្តំ ទិស្វា បីតិសោមនស្សជាតោ សត្ថុ ញាណសម្បត្តិំ និស្សាយ បសន្នមានសោ ញាណំ ឧទ្ទិស្ស បុប្ផេហិ បូជំ អកាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា ពេលដ្ឋានិកោតិ លទ្ធនាមោ វិញ្ញុតំ បត្តោ សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា កោសលរដ្ឋេ អរញ្ញេ វិហរន្តោ អលសោ កាយទឡ្ហិពហុលោ ផរុសវាចោ អហោសិ, សមណធម្មេ ចិត្តំ ន ឧប្បាទេសិ. អថ នំ ភគវា ញាណបរិបាកំ ឱលោកេត្វា –

១០១. ‘‘ហិត្វា គិហិត្តំ អនវោសិតត្តោ, មុខនង្គលី ឱទរិកោ កុសីតោ;

មហាវរាហោវ និវាបបុដ្ឋោ, បុនប្បុនំ គព្ភមុបេតិ មន្ទោ’’តិ. –

ឥមាយ ឱភាសគាថាយ សំវេជេសិ. សោ សត្ថារំ បុរតោ និសិន្នំ វិយ ទិស្វា តញ្ច គាថំ សុត្វា សំវេគជាតោ ញាណស្ស បរិបាកំ គតត្តា វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១៤.៤១-៤៦) –

‘‘កណិការំវ ជោតន្តំ, និសិន្នំ បព្ពតន្តរេ;

ឱភាសេន្តំ ទិសា សព្ពា, ឱសធិំ វិយ តារកំ.

‘‘តយោ មាណវកា អាសុំ, សកេ សិប្បេ សុសិក្ខិតា;

ខារិភារំ គហេត្វាន, អន្វេន្តិ មម បច្ឆតោ.

‘‘បុដកេ សត្ត បុប្ផានិ, និក្ខិត្តានិ តបស្សិនា;

គហេត្វា តានិ ញាណម្ហិ, វេស្សភុស្សាភិរោបយិំ.

‘‘ឯកតិំសេ ឥតោ កប្បេ, យំ បុប្ផមភិរោបយិំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ញាណបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘ឯកូនតិំសកប្បម្ហិ, វិបុលាភសនាមកោ;

សត្តរតនសម្បន្នោ, ចក្កវត្តី មហព្ពលោ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា សត្ថុ ឱវាទំ បដិបូជេន្តោ ព្យតិរេកមុខេន ច អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ តមេវ គាថំ បច្ចុទាហាសិ.

តត្ថ ហិត្វា គិហិត្តន្តិ គហដ្ឋភាវំ បរិច្ចជិត្វា បព្ពជិត្វាតិ អត្ថោ. អនវោសិតត្តោតិ អនុរូបំ អវោសិតត្តោ, យទត្ថំ សាសនេ បព្ពជន្តស្ស អនុរូបបរិញ្ញាទីនំ អតីរិតត្តា អបរិយោសិតភាវោ អកតករណីយោតិ អត្ថោ. អថ វា អនវោសិតត្តោតិ អនុអវោសិតសភាវោ, វិសុទ្ធីនំ មគ្គានញ្ច អនុបដិបាដិយា វសិតព្ពវាសស្ស អកតាវី, ទសសុ អរិយវាសេសុ អវុសិតវាតិ អត្ថោ. មុខសង្ខាតំ នង្គលំ ឥមស្ស អត្ថីតិ មុខនង្គលី. នង្គលេន វិយ បថវិំ បរេសុ ផរុសវាចប្បយោគេន អត្តានំ ខនន្តោតិ អត្ថោ. ឱទរិកោតិ ឧទរេ បសុតោ ឧទរបោសនតប្បរោ. កុសីតោតិ អលសោ, ភាវនំ អននុយុញ្ជន្តោ. ឯវំភូតស្ស និប្ផត្តិំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘មហាវរាហោវ និវាបបុដ្ឋោ, បុនប្បុនំ គព្ភមុបេតិ មន្ទោ’’តិ. តស្សត្ថោ ហេដ្ឋា វុត្តោយេវ. ឯត្ថ ច យថា បព្ពជិត្វា អនវោសិតាទិសភាវតាយ បុនប្បុនំ គព្ភមុបេតិ មន្ទោ, ន ឯវំ មាទិសោ បណ្ឌិតោ. តព្ពិបរីតសភាវតាយ បន សម្មាបដិបត្តិយា មត្ថកំ បាបិតត្តា បរិនិព្ពាយតីតិ ព្យតិរេកមុខេន អញ្ញំ ព្យាកាសីតិ ទដ្ឋព្ពន្តិ.

ពេលដ្ឋានិកត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.