៨. អភយត្ថេរគាថាវណ្ណនា

រូបំ ទិស្វា សតិ មុដ្ឋាតិ អាយស្មតោ អភយត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោបិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ បុញ្ញំ ឧបចិនន្តោ សុមេធស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ឯកទិវសំ សុមេធំ ភគវន្តំ ទិស្វា បសន្នចិត្តោ សឡលបុប្ផេហិ បូជមកាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវេសុ និព្ពត្តិត្វា អបរាបរំ បុញ្ញានិ កត្វា សុគតីសុយេវ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា អភយោតិ លទ្ធនាមោ វិញ្ញុតំ បត្តោ ហេតុសម្បត្តិយា ចោទិយមានោ ឯកទិវសំ វិហារំ គតោ សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា កតបុព្ពកិច្ចោ វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ វិហរតិ. អថស្ស ឯកទិវសំ គាមំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋស្ស អលង្កតបដិយត្តំ មាតុគាមំ ទិស្វា អយោនិសោមនសិការវសេន តស្ស រូបំ អារព្ភ ឆន្ទរាគោ ឧប្បជ្ជិ, សោ វិហារំ បវិសិត្វា ‘‘សតិំ វិស្សជ្ជិត្វា ឱលោកេន្តស្ស រូបារម្មណេ មយ្ហំ កិលេសោ ឧប្បន្នោ, អយុត្តំ មយា កត’’ន្តិ អត្តនោ ចិត្តំ និគ្គណ្ហន្តោ តាវទេវ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១៥.៤៣-៤៧) –

‘‘សុមេធោ នាម នាមេន, សយម្ភូ អបរាជិតោ;

វិវេកមនុព្រូហន្តោ, អជ្ឈោគហិ មហាវនំ.

‘‘សឡលំ បុប្ផិតំ ទិស្វា, គន្ថិត្វាន វដំសកំ;

ពុទ្ធស្ស អភិរោបេសិំ, សម្មុខា លោកនាយកំ.

‘‘តិំសកប្បសហស្សម្ហិ, យំ បុប្ផមភិរោបយិំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ពុទ្ធបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘ឩនវីសេ កប្បសតេ, សោឡសាសុំ សុនិម្មិតា;

សត្តរតនសម្បន្នា, ចក្កវត្តី មហព្ពលា.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា អត្តនោ កិលេសុប្បត្តិនិទស្សនេន ‘‘កិលេសេ អនុវត្តេន្តស្ស វដ្ដទុក្ខតោ នត្ថេវ សីសុក្ខិបនំ. អហំ បន តេ នានុវត្តិ’’ន្តិ ទស្សេន្តោ –

៩៨. ‘‘រូបំ ទិស្វា សតិ មុដ្ឋា, បិយំ និមិត្តំ មនសិករោតោ;

សារត្តចិត្តោ វេទេតិ, តញ្ច អជ្ឈោស តិដ្ឋតិ;

តស្ស វឌ្ឍន្តិ អាសវា, ភវមូលោបគាមិនោ’’តិ. – គាថំ អភាសិ;

តត្ថ រូបន្តិ រជ្ជនីយំ រូបាយតនំ, តំ បនេត្ថ ឥត្ថិរូបំ អធិប្បេតំ. ទិស្វាតិ ចក្ខុនា ទិស្វា, ចក្ខុទ្វារានុសារេន និមិត្តានុព្យញ្ជនសល្លក្ខណវសេន តំ គហេត្វា, តស្ស តថាគហណហេតូតិ អត្ថោ. សតិ មុដ្ឋាតិ អសុភសភាវេ កាយេ ‘‘អសុភ’’ន្ត្វេវ បវត្តនសតិ នដ្ឋា. យថា បន រូបំ ទិស្វា សតិ នដ្ឋា, តំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បិយំ និមិត្តំ មនសិករោតោ’’តិ. យថាឧបដ្ឋិតំ អារម្មណំ ‘‘សុភំ សុខ’’ន្តិអាទិនា បិយនិមិត្តំ កត្វា អយោនិសោមនសិការេន មនសិករោតោ សតិ មុដ្ឋាតិ យោជនា. តថា ភូតោវ សារត្តចិត្តោ វេទេតីតិ សុដ្ឋុ រត្តចិត្តោ ហុត្វា តំ រូបារម្មណំ អនុភវតិ អភិនន្ទតិ, អភិនន្ទន្តោ បន តញ្ច អជ្ឈោស តិដ្ឋតិ អជ្ឈោសាយ តំ អារម្មណំ គិលិត្វា បរិនិដ្ឋបេត្វា វត្តតិ ចេវ, ឯវំភូតស្ស ច តស្ស វឌ្ឍន្តិ អាសវា ភវមូលោបគាមិនោតិ ភវស្ស សំសារស្ស មូលភាវំ ការណភាវំ ឧបគមនសភាវា កាមាសវាទយោ ចត្តារោបិ អាសវា តស្ស បុគ្គលស្ស ឧបរូបរិ វឌ្ឍន្តិយេវ, ន ហាយន្តិ. មយ្ហំ បន បដិសង្ខានេ ឋត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា សច្ចានិ បដិវិជ្ឈន្តស្ស មគ្គបដិបាដិយា តេ ចត្តារោបិ អាសវា អនវសេសតោ បហីនា បរិក្ខីណាតិ អធិប្បាយោ.

អភយត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.