៧. តិស្សត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ហិត្វា សតបលំ កំសន្តិ អាយស្មតោ តិស្សត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ វិបស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ យានការកុលេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ឯកទិវសំ ភគវន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ ចន្ទនខណ្ឌេន ផលកំ កត្វា ភគវតោ ឧបនាមេសិ, តញ្ច ភគវា បរិភុញ្ជិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា អបរាបរំ បុញ្ញានិ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ រោរុវនគរេ រាជកុលេ និព្ពត្តិ. សោ វយប្បត្តោ បិតរិ កាលង្កតេ រជ្ជេ បតិដ្ឋិតោ ពិម្ពិសាររញ្ញោ អទិដ្ឋសហាយោ ហុត្វា តស្ស មណិមុត្តាវត្ថាទីនិ បណ្ណាការានិ បេសេសិ. តស្ស រាជា ពិម្ពិសារោ បុញ្ញវន្តតំ សុត្វា បដិបាភតំ បេសេន្តោ ចិត្តបដេ ពុទ្ធចរិតំ សុវណ្ណបដ្ដេ ច បដិច្ចសមុប្បាទំ លិខាបេត្វា បេសេសិ. សោ តំ ទិស្វា បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការតាយ បច្ឆិមភវិកតាយ ច ចិត្តបដេ ទស្សេន្តំ ពុទ្ធចរិតំ សុវណ្ណបដ្ដកេ លិខិតំ បដិច្ចសមុប្បាទក្កមញ្ច ឱលោកេត្វា បវត្តិនិវត្តិយោ សល្លក្ខេត្វា សាសនក្កមំ ហទយេ ឋបេត្វា សញ្ជាតសំវេគោ ‘‘ទិដ្ឋោ មយា ភគវតោ វេសោ, សាសនក្កមោ ច ឯកបទេសេន ញាតោ, ពហុទុក្ខា កាមា ពហុបាយាសា, កិំ ទានិ មយ្ហំ ឃរាវាសេនា’’តិ រជ្ជំ បហាយ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេន្តោ ភគវន្តំ ឧទ្ទិស្ស បព្ពជិត្វា មត្តិកាបត្តំ គហេត្វា រាជា បុក្កុសាតិ វិយ មហាជនស្ស បរិទេវន្តស្សេវ នគរតោ និក្ខមិត្វា អនុក្កមេន រាជគហំ គន្ត្វា តត្ថ សប្បសោណ្ឌិកបព្ភារេ វិហរន្តំ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. សត្ថា ធម្មំ ទេសេសិ. សោ ធម្មទេសនំ សុត្វា វិបស្សនាយ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា យុត្តប្បយុត្តោ វិហរន្តោ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១៥.៣៧-៤២) –

‘‘យានការោ បុរេ អាសិំ, ទារុកម្មេ សុសិក្ខិតោ;

ចន្ទនំ ផលកំ កត្វា, អទាសិំ លោកពន្ធុនោ.

‘‘បភាសតិ ឥទំ ព្យម្ហំ, សុវណ្ណស្ស សុនិម្មិតំ;

ហត្ថិយានំ អស្សយានំ, ទិព្ពយានំ ឧបដ្ឋិតំ.

‘‘បាសាទា សិវិកា ចេវ, និព្ពត្តន្តិ យទិច្ឆកំ;

អក្ខុព្ភំ រតនំ មយ្ហំ, ផលកស្ស ឥទំ ផលំ.

‘‘ឯកនវុតិតោ កប្បេ, ផលកំ យមហំ ទទិំ;

ទុគ្គតិ នាភិជានាមិ, ផលកស្ស ឥទំ ផលំ.

‘‘សត្តបញ្ញាសកប្បម្ហិ, ចតុរោ និម្មិតាវ្ហយា;

សត្តរតនសម្បន្នា, ចក្កវត្តី មហព្ពលា.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា ឧទានវសេន អត្តនោ បដិបត្តិំ កថេន្តោ –

៩៧. ‘‘ហិត្វា សតបលំ កំសំ, សោវណ្ណំ សតរាជិកំ;

អគ្គហិំ មត្តិកាបត្តំ, ឥទំ ទុតិយាភិសេចន’’ន្តិ. – គាថំ អភាសិ;

តត្ថ ហិត្វាតិ បរិច្ចជិត្វា. សតបលន្តិ សតំ បលានិ យស្ស, តំ សតបលបរិមាណំ. កំសន្តិ ថាលំ. សោវណ្ណន្តិ សុវណ្ណមយំ. សតរាជិកន្តិ ភិត្តិវិចិត្តតាយ ច អនេករូបរាជិចិត្តតាយ ច អនេកលេខាយុត្តំ. អគ្គហិំ មត្តិកាបត្តន្តិ ឯវរូបេ មហារហេ ភាជនេ បុព្ពេ ភុញ្ជិត្វា ពុទ្ធានំ ឱវាទំ ករោន្តោ ‘‘ឥទានាហំ តំ ឆឌ្ឌេត្វា មត្តិកាមយបត្តំ អគ្គហេសិំ, អហោ, សាធុ, មយា កតំ អរិយវតំ អនុឋិត’’ន្តិ ភាជនកិត្តនាបទេសេន រជ្ជបរិច្ចាគំ បព្ពជ្ជូបគមនញ្ច អនុមោទន្តោ វទតិ. តេនាហ ‘‘ឥទំ ទុតិយាភិសេចន’’ន្តិ. បឋមំ រជ្ជាភិសេចនំ ឧបាទាយ ឥទំ បព្ពជ្ជូបគមនំ មម ទុតិយំ អភិសេចនំ. តញ្ហិ រាគាទីហិ សំកិលិដ្ឋំ សាសង្កំ សបរិសង្កំ កម្មំ អនត្ថសញ្ហិតំ ទុក្ខបដិពទ្ធំ និហីនំ, ឥទំ បន តំវិបរិយាយតោ ឧត្តមំ បណីតន្តិ អធិប្បាយោ.

តិស្សត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.