៦. ខណ្ឌសុមនត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ឯកបុប្ផំ ចជិត្វានាតិ អាយស្មតោ ខណ្ឌសុមនត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោ កិរ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ សត្ថរិ បរិនិព្ពុតេ តស្ស ថូបស្ស សមន្តតោ ចន្ទនវេទិកាយ បរិក្ខិបិត្វា មហន្តំ បូជំ អកាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ ឧឡារំ សម្បត្តិំ អនុភវន្តោ កស្សបស្ស ភគវតោ កាលេ កុដុម្ពិកកុលេ និព្ពត្តោ សត្ថរិ បរិនិព្ពុតេ កនកថូបំ ឧទ្ទិស្ស រញ្ញា បុប្ផបូជាយ កយិរមានាយ បុប្ផានិ អលភន្តោ ឯកំ ខណ្ឌសុមនបុប្ផំ ទិស្វា មហតា មូលេន តំ កិណិត្វា គណ្ហន្តោ ចេតិយេ បូជំ ករោន្តោ ឧឡារំ បីតិសោមនស្សំ ឧប្បាទេសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា អសីតិ វស្សកោដិយោ សគ្គសុខំ អនុភវិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ បាវាយំ មល្លរាជកុលេ និព្ពត្តិ. តស្ស ជាតកាលេ គេហេ ខណ្ឌសក្ខរា សុមនបុប្ផានិ ច ឧប្បន្នានិ អហេសុំ. តេនស្ស ខណ្ឌសុមនោតិ នាមមកំសុ. សោ វិញ្ញុតំ បត្តោ ភគវតិ បាវាយំ ចុន្ទស្ស អម្ពវនេ វិហរន្តេ ឧបសង្កមិត្វា ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ នចិរស្សេវ ឆឡភិញ្ញោ អហោសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១៥.១៥-២០) –

‘‘បទុមុត្តរោ នាម ជិនោ, លោកជេដ្ឋោ នរាសភោ;

ជលិត្វា អគ្គិក្ខន្ធោវ, សម្ពុទ្ធោ បរិនិព្ពុតោ.

‘‘និព្ពុតេ ច មហាវីរេ, ថូបោ វិត្ថារិកោ អហុ;

ទូរតោវ ឧបដ្ឋេន្តិ, ធាតុគេហវរុត្តមេ.

‘‘បសន្នចិត្តោ, សុមនោ, អកំ ចន្ទនវេទិកំ;

ទិស្សតិ ថូបខន្ធោ ច, ថូបានុច្ឆវិកោ តទា.

‘‘ភវេ និព្ពត្តមានម្ហិ, ទេវត្តេ អថ មានុសេ;

ឱមត្តំ មេ ន បស្សាមិ, បុព្ពកម្មស្សិទំ ផលំ.

‘‘បញ្ចទសកប្បសតេ, ឥតោ អដ្ឋ ជនា អហុំ;

សព្ពេ សមត្តនាមា តេ ចក្កវត្តី មហព្ពលា.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា អត្តនោ បុរិមជាតិំ អនុស្សរន្តោ តត្ថ អត្តនោ សុមនបុប្ផបរិច្ចាគស្ស សគ្គសម្បត្តិនិមិត្តកំ និព្ពានូបនិស្សយតញ្ច ទិស្វា ឧទានវសេន តមត្ថំ បកាសេន្តោ –

៩៦. ‘‘ឯកបុប្ផំ ចជិត្វាន, អសីតិ វស្សកោដិយោ;

សគ្គេសុ បរិចារេត្វា, សេសកេនម្ហិ និព្ពុតោ’’តិ. – គាថំ អភាសិ;

តត្ថ ឯកបុប្ផន្តិ ឯកំ កុសុមំ, តំ បន ឥធ សុមនបុប្ផំ អធិប្បេតំ. ចជិត្វានាតិ សត្ថុ ថូបបូជាករណវសេន បរិច្ចជិត្វា បរិច្ចាគហេតុ. អសីតិ វស្សកោដិយោតិ មនុស្សគណនាយ វស្សានំ អសីតិ កោដិយោ, អច្ចន្តសំយោគេ ចេតំ ឧបយោគវចនំ, ឥទញ្ច ឆសុ កាមសគ្គេសុ ទុតិយេ អបរាបរុប្បត្តិវសេន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. តស្មា សគ្គេសូតិ តាវតិំសសង្ខាតេ សគ្គលោកេ, បុនប្បុនំ ឧប្បជ្ជនវសេន ហេត្ថ ពហុវចនំ. បរិចារេត្វាតិ រូបាទីសុ អារម្មណេសុ ឥន្ទ្រិយានិ បរិចារេត្វា សុខំ អនុភវិត្វា, ទេវច្ឆរាហិ វា អត្តានំ បរិចារេត្វា ឧបដ្ឋាបេត្វា. សេសកេនម្ហិ និព្ពុតោតិ បុប្ផបូជាយ វសេន បវត្តកុសលចេតនាសុ ភវសម្បត្តិ ទាយកកម្មតោ សេសេន យំ តត្ថ វិវដ្ដូបនិស្សយភូតំ, តំ សន្ធាយ វទតិ. ពហូ ហិ តត្ថ បុព្ពាបរវសេន បវត្តា ចេតនា. សេសកេនាតិ វា តស្សេវ កម្មស្ស វិបាកាវសេសេន អបរិក្ខីណេយេវ តស្មិំ កម្មវិបាកេ និព្ពុតោ អម្ហិ, កិលេសបរិនិព្ពានេន បរិនិព្ពុតោស្មិ. ឯតេន យស្មិំ អត្តភាវេ ឋត្វា អត្តនា អរហត្តំ សច្ឆិកតំ, សោបិ ចរិមត្តភាវោ តស្ស កម្មវិបាកោតិ ទស្សេតិ. យាទិសំ សន្ធាយ អញ្ញត្ថាបិ ‘‘តស្សេវ កម្មស្ស វិបាកាវសេសេនា’’តិ (បារា. ២២៨; សំ. និ. ១.១៣១) វុត្តំ.

ខណ្ឌសុមនត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.