៥. ចក្ខុបាលត្ថេរគាថាវណ្ណនា

អន្ធោហំ ហតនេត្តោស្មីតិ អាយស្មតោ ចក្ខុបាលត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោបិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ករោន្តោ សិទ្ធត្ថស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ភគវតិ បរិនិព្ពុតេ ថូបមហេ កយិរមានេ ឧមាបុប្ផំ គហេត្វា ថូបំ បូជេសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា អបរាបរំ បុញ្ញានិ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ មហាសុវណ្ណស្ស នាម កុដុម្ពិកស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, តស្ស បាលោតិ នាមមកំសុ. មាតា តស្ស អាធាវិត្វា បរិធាវិត្វា វិចរណកាលេ អញ្ញំ បុត្តំ លភិ. តស្ស មាតាបិតរោ ចូឡបាលោតិ នាមំ កត្វា ឥតរំ មហាបាលោតិ វោហរិំសុ. អថ តេ វយប្បត្តេ ឃរពន្ធនេន ពន្ធិំសុ. តស្មិំ សមយេ សត្ថា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ. តត្ថ មហាបាលោ ជេតវនំ គច្ឆន្តេហិ ឧបាសកេហិ សទ្ធិំ វិហារំ គន្ត្វា សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ កុដុម្ពភារំ កនិដ្ឋភាតិកស្សេវ ភារំ កត្វា សយំ បព្ពជិត្វា លទ្ធូបសម្បទោ អាចរិយុបជ្ឈាយានំ សន្តិកេ បញ្ចវស្សានិ វសិត្វា វុដ្ឋវស្សោ បវារេត្វា សត្ថុ សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា សដ្ឋិមត្តេ សហាយភិក្ខូ លភិត្វា តេហិ សទ្ធិំ ភាវនានុកូលំ វសនដ្ឋានំ បរិយេសន្តោ អញ្ញតរំ បច្ចន្តគាមំ និស្សាយ គាមវាសិកេហិ ឧបាសកេហិ ការេត្វា ទិន្នាយ អរញ្ញាយតនេ បណ្ណសាលាយ វសន្តោ សមណធម្មំ ករោតិ. តស្ស អក្ខិរោគោ ឧប្បន្នោ. វេជ្ជោ ភេសជ្ជំ សម្បាទេត្វា អទាសិ. សោ វេជ្ជេន វុត្តវិធានំ ន បដិបជ្ជិ. តេនស្ស រោគោ វឌ្ឍិ. សោ ‘‘អក្ខិរោគវូបសមនតោ កិលេសរោគវូបសមនមេវ មយ្ហំ វរ’’ន្តិ អក្ខិរោគំ អជ្ឈុបេក្ខិត្វា វិបស្សនាយយេវ យុត្តប្បយុត្តោ អហោសិ. តស្ស ភាវនំ ឧស្សុក្កាបេន្តស្ស អបុព្ពំ អចរិមំ អក្ខីនិ ចេវ កិលេសា ច ភិជ្ជិំសុ. សោ សុក្ខវិបស្សកោ អរហា អហោសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១៥.២១-២៥) –

‘‘និព្ពុតេ លោកមហិតេ, អាហុតីនំ បដិគ្គហេ;

សិទ្ធត្ថម្ហិ ភគវតិ, មហាថូបមហោ អហុ.

‘‘មហេ បវត្តមានម្ហិ, សិទ្ធត្ថស្ស មហេសិនោ;

ឧមាបុប្ផំ គហេត្វាន, ថូបម្ហិ អភិរោបយិំ.

‘‘ចតុន្នវុតិតោ កប្បេ, យំ បុប្ផមភិរោបយិំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ថូបបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘ឥតោ ច នវមេ កប្បេ, សោមទេវសនាមកា;

បញ្ចាសីតិសុ រាជានោ, ចក្កវត្តី មហព្ពលា.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អថ ថេរេ អក្ខិរោគេន វិហារេ ឱហីនេ គាមំ បិណ្ឌាយ គតេ ភិក្ខូ ទិស្វា ឧបាសកា ‘‘កស្មា ថេរោ នាគតោ’’តិ បុច្ឆិត្វា តមត្ថំ សុត្វា សោកាភិភូតា បិណ្ឌបាតំ ឧបនេត្វា, ‘‘ភន្តេ, កិញ្ចិ មា ចិន្តយិត្ថ, ឥទានិ មយមេវ បិណ្ឌបាតំ អានេត្វា ឧបដ្ឋហិស្សាមា’’តិ តថា ករោន្តិ. ភិក្ខូ ថេរស្ស ឱវាទេ ឋត្វា នចិរស្សេវ អរហត្តំ បត្វា វុដ្ឋវស្សា បវារេត្វា, ‘‘សត្ថារំ វន្ទិតុំ សាវត្ថិំ គមិស្សាម, ភន្តេ’’តិ អាហំសុ. ថេរោ, ‘‘អហំ ទុព្ពលោ អចក្ខុកោ, មគ្គោ ច សឧបទ្ទវោ, មយា សទ្ធិំ គច្ឆន្តានំ តុម្ហាកំ បរិស្សយោ ភវិស្សតិ, តុម្ហេ បឋមំ គច្ឆថ, គន្ត្វា សត្ថារំ មហាថេរេ ច មម វន្ទនាយ វន្ទថ, ចូឡបាលស្ស មម បវត្តិំ កថេត្វា កញ្ចិ បុរិសំ បេសេយ្យាថា’’តិ អាហ. តេ បុនបិ យាចិត្វា គមនំ អលភន្តា ‘‘សាធូ’’តិ បដិស្សុណិត្វា សេនាសនំ សំសាមេត្វា ឧបាសកេ អាបុច្ឆិត្វា អនុក្កមេន ជេតវនំ គន្ត្វា សត្ថារំ មហាថេរេ ច តស្ស វន្ទនាយ វន្ទិត្វា ទុតិយទិវសេ សាវត្ថិយំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា ចូឡបាលស្ស តំ បវត្តិំ វត្វា តេន ‘‘អយំ, ភន្តេ, មយ្ហំ ភាគិនេយ្យោ បាលិតោ នាម, ឥមំ បេសិស្សាមី’’តិ វុត្តេ, ‘‘មគ្គោ សបរិស្សយោ, ន សក្កា ឯកេន គហដ្ឋេន គន្តុំ, តស្មា បព្ពាជេតព្ពោ’’តិ តំ បព្ពាជេត្វា បេសេសុំ. សោ អនុក្កមេន ថេរស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា អត្តានំ តស្ស ឱរោចេត្វា តំ គហេត្វា អាគច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេ អញ្ញតរស្ស គាមស្ស សាមន្តា អរញ្ញដ្ឋានេ ឯកិស្សា កដ្ឋហារិយា គាយន្តិយា សទ្ទំ សុត្វា បដិពទ្ធចិត្តោ ហុត្វា យដ្ឋិកោដិំ វិស្សជ្ជេត្វា ‘‘តិដ្ឋថ, ភន្តេ, មុហុត្តំ យាវាហំ អាគច្ឆាមី’’តិ វត្វា តស្សា សន្តិកំ គន្ត្វា តត្ថ សីលវិបត្តិំ បាបុណិ. ថេរោ ឥទានិមេវ ឥត្ថិយា គីតសទ្ទោ សុតោ, សាមណេរោ ច ចិរាយតិ, នូន សីលវិបត្តិំ បត្តោ ភវិស្សតី’’តិ ចិន្តេសិ. សោបិ អាគន្ត្វា ‘‘គច្ឆាម, ភន្តេ’’តិ អាហ. ថេរោ ‘‘កិំ បាបោ ជាតោសី’’តិ បុច្ឆិ. សាមណេរោ តុណ្ហី ហុត្វា បុន បុច្ឆិតោបិ ន កថេសិ. ថេរោ ‘‘តាទិសេន បាបេន មយ្ហំ យដ្ឋិគហណកិច្ចំ នត្ថិ, គច្ឆ ត្វ’’ន្តិ វត្វា បុន តេន ‘‘ពហុបរិស្សយោ មគ្គោ, តុម្ហេ ច អន្ធា, កថំ គមិស្សថា’’តិ វុត្តេ ‘‘ពាល ឥធេវ មេ និបជ្ជិត្វា មរន្តស្សាបិ អបរាបរំ បរិវត្តេន្តស្សាបិ តាទិសេន គមនំ នាម នត្ថី’’តិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ –

៩៥. ‘‘អន្ធោហំ ហតនេត្តោស្មិ, កន្តារទ្ធានបក្ខន្ទោ;

សយមានោបិ គច្ឆិស្សំ, ន សហាយេន បាបេនា’’តិ. – គាថំ អភាសិត្ថ;

តត្ថ អន្ធោតិ ចក្ខុវិកលោ. ហតនេត្តោតិ វិនដ្ឋចក្ខុកោ, តេន ‘‘បយោគវិបត្តិវសេនាហំ ឧបហតនេត្តតាយ អន្ធោ, ន ជច្ចន្ធភាវេនា’’តិ យថាវុត្តំ អន្ធភាវំ វិសេសេតិ. អថ វា ‘‘អន្ធោ’’តិ ឥទំ ‘‘អន្ធេ ជិណ្ណេ មាតាបិតរោ បោសេតី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២.២៨៨) វិយ មំសចក្ខុវេកល្លទីបនំ, ‘‘សព្ពេបិមេ បរិព្ពាជកា អន្ធា អចក្ខុកា’’ (ឧទា. ៥៤) ‘‘អន្ធោ ឯកចក្ខុ ទ្វិចក្ខូ’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៣.២៩) វិយ ន បញ្ញាចក្ខុវេកល្លទីបនន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘ហតនេត្តោស្មី’’តិ វុត្តំ, តេន មុខ្យមេវ អន្ធភាវំ ទស្សេតិ. កន្តារទ្ធានបក្ខន្ទោតិ កន្តារេ វិវនេ ទីឃមគ្គំ អនុបវិដ្ឋោ, ន ជាតិកន្តារាទិគហនំ សំសារទ្ធានំ បដិបន្នោតិ អធិប្បាយោ. តាទិសញ្ហិ កន្តារទ្ធានំ អយំ ថេរោ សមតិក្កមិត្វា ឋិតោ, សយមានោបីតិ សយន្តោបិ, បាទេសុ អវហន្តេសុ ឧរេន ជណ្ណុកាហិ ច ភូមិយំ សំសរន្តោ បរិវត្តេន្តោបិ គច្ឆេយ្យំ. ន សហាយេន បាបេនាតិ តាទិសេន បាបបុគ្គលេន សហាយភូតេន សទ្ធិំ ន គច្ឆិស្សន្តិ យោជនា. តំ សុត្វា ឥតរោ សំវេគជាតោ ‘‘ភារិយំ វត មយា សាហសិកកម្មំ កត’’ន្តិ ពាហា បគ្គយ្ហ កន្ទន្តោ វនសណ្ឌំ បក្ខន្ទោ ច អហោសិ. អថ ថេរស្ស សីលតេជេន បណ្ឌុកម្ពលសិលាសនំ ឧណ្ហាការំ ទស្សេសិ. តេន សក្កោ តំ ការណំ ញត្វា ថេរស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា សាវត្ថិគាមិបុរិសំ វិយ អត្តានំ ញាបេត្វា យដ្ឋិកោដិំ គណ្ហន្តោ មគ្គំ សង្ខិបិត្វា តទហេវ សាយន្ហេ សាវត្ថិយំ ថេរំ នេត្វា តត្ថ ជេតវនេ ចូឡបាលិតេន ការិតាយ បណ្ណសាលាយ ផលកេ និសីទាបេត្វា តស្ស សហាយវណ្ណេន ថេរស្ស អាគតភាវំ ជានាបេត្វា បក្កាមិ; ចូឡបាលិតោបិ តំ យាវជីវំ សក្កច្ចំ ឧបដ្ឋាសីតិ.

ចក្ខុបាលត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.