៣. ឯរកត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ទុក្ខា កាមា ឯរកាតិ អាយស្មតោ ឯរកត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ សិទ្ធត្ថស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ឯកទិវសំ សត្ថារំ ទិស្វា បសន្នមានសោ សត្ថុ កិញ្ចិ ទាតព្ពយុត្តកំ អលភន្តោ ‘‘ហន្ទាហំ កាយសារំ បុញ្ញំ ករិស្សាមី’’តិ សត្ថុ គមនមគ្គំ សោធេត្វា សមំ អកាសិ. សត្ថា តេន តថាកតំ មគ្គំ បដិបជ្ជិ. សោ តត្ថ ភគវន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ វន្ទិត្វា អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ បសន្នចិត្តោ យាវ ទស្សនុបចារសមតិក្កមា ពុទ្ធារម្មណំ បីតិំ អវិជហន្តោ អដ្ឋាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវលោកេ និព្ពត្តោ អបរាបរំ បុញ្ញានិ កត្វា សុគតីសុយេវ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ សម្ភាវនីយស្ស កុដុម្ពិយស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, ឯរកោតិស្ស នាមំ អហោសិ អភិរូបោ ទស្សនីយោ បាសាទិកោ ឥតិកត្តព្ពតាសុ បរមេន វេយ្យត្តិយេន សមន្នាគតោ. តស្ស មាតាបិតរោ កុលេន រូបេន អាចារេន វយេន កោសល្លេន ច អនុច្ឆវិកំ ទារិកំ អានេត្វា វិវាហកម្មំ អកំសុ. សោ តាយ សទ្ធិំ សំវាសេន គេហេ វសន្តោ បច្ឆិមភវិកត្តា កេនចិទេវ សំវេគវត្ថុនា សំសារេ សំវិគ្គមានសោ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិ, តស្ស សត្ថា កម្មដ្ឋានំ អទាសិ. សោ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា កតិបយទិវសាតិក្កមេន ឧក្កណ្ឋាភិភូតោ វិហាសិ. អថ សត្ថា តស្ស ចិត្តប្បវត្តិំ ញត្វា ឱវាទវសេន ‘‘ទុក្ខា កាមា ឯរកា’’តិ គាថំ អភាសិ. សោ តំ សុត្វា ‘‘អយុត្តំ មយា កតំ, យោហំ ឯវរូបស្ស សត្ថុ សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា តំ វិស្សជ្ជេន្តោ មិច្ឆាវិតក្កពហុលោ វិហាសិ’’ន្តិ សំវេគជាតោ វិបស្សនាយ យុត្តប្បយុត្តោ នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១៥.៣២-៣៦) –

‘‘ឧត្តរិត្វាន នទិកំ, វនំ គច្ឆតិ ចក្ខុមា;

តមទ្ទសាសិំ សម្ពុទ្ធំ, សិទ្ធត្ថំ វរលក្ខណំ.

‘‘កុទាលបិដកមាទាយ, សមំ កត្វាន តំ បថំ;

សត្ថារំ អភិវាទេត្វា, សកំ ចិត្តំ បសាទយិំ.

‘‘ចតុន្នវុតិតោ កប្បេ, យំ កម្មមករិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, មគ្គទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘សត្តបញ្ញាសកប្បម្ហិ, ឯកោ អាសិំ ជនាធិបោ;

នាមេន សុប្បពុទ្ធោតិ, នាយកោ សោ នរិស្សរោ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហា បន ហុត្វា អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ –

៩៣. ‘‘ទុក្ខា កាមា ឯរក, ន សុខា កាមា ឯរក;

យោ កាមេ កាមយតិ, ទុក្ខំ សោ កាមយតិ ឯរក;

យោ កាមេ ន កាមយតិ, ទុក្ខំ សោ ន កាមយតិ ឯរកា’’តិ. –

តមេវ ភគវតា វុត្តគាថំ បច្ចុទាហាសិ.

តត្ថ ទុក្ខា កាមាតិ ឥមេ វត្ថុកាមកិលេសកាមា ទុក្ខវត្ថុតាយ វិបរិណាមទុក្ខសំសារទុក្ខសភាវតោ ច, ទុក្ខា ទុក្ខមា ទុក្ខនិព្ពត្តិកា. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘អប្បស្សាទា កាមា ពហុទុក្ខា ពហុបាយាសា, អាទីនវោ ឯត្ថ ភិយ្យោ’’តិអាទិ (បាចិ. ៤១៧; ម. និ. ១.២៣៤). ឯរកាតិ បឋមំ តាវ ភគវា តំ អាលបតិ, បច្ឆា បន ថេរោ អត្តានំ នាមេន កថេសិ. ន សុខា កាមាតិ កាមា នាមេតេ ជានន្តស្ស សុខា ន ហោន្តិ, អជានន្តស្ស បន សុខតោ ឧបដ្ឋហន្តិ. យថាហ – ‘‘យោ សុខំ ទុក្ខតោ អទ្ទ, ទុក្ខមទ្ទក្ខិ សល្លតោ’’តិអាទិ (សំ. និ. ៤.២៥៣; ឥតិវុ. ៥៣; ថេរគា. ៩៨៦). យោ កាមេ កាមយតិ, ទុក្ខំ សោ កាមយតីតិ យោ សត្តោ កិលេសកាមេន វត្ថុកាមេ កាមយតិ, តស្ស តំ កាមនំ សម្បតិ សបរិឡាហតាយ, អាយតិំ អបាយទុក្ខហេតុតាយ ច វដ្ដទុក្ខហេតុតាយ ច ទុក្ខំ. វត្ថុកាមា បន ទុក្ខស្ស វត្ថុភូតា. ឥតិ សោ ទុក្ខសភាវំ ទុក្ខនិមិត្តំ ទុក្ខវត្ថុញ្ច កាមយតីតិ វុត្តោ. ឥតរំ បដិបក្ខវសេន តមេវត្ថំ ញាបេតុំ វុត្តំ, តស្មា តស្សត្ថោ វុត្តវិបរិយាយេន វេទិតព្ពោ.

ឯរកត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.