១. បរិបុណ្ណកត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ន តថា មតំ សតរសន្តិ អាយស្មតោ បរិបុណ្ណកត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ ធម្មទស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ សត្ថរិ បរិនិព្ពុតេ សត្ថុ ចេតិយេ បុប្ផាទីហិ ឧឡារំ បូជំ អកាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវេសុ និព្ពត្តិត្វា អបរាបរំ បុញ្ញានិ កត្វា សុគតីសុយេវ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ កបិលវត្ថុស្មិំ សក្យរាជកុលេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ បរិបុណ្ណវិភវតាយ បរិបុណ្ណកោតិ បញ្ញាយិត្ថ. សោ វិភវសម្បន្នតាយ សព្ពកាលំ សតរសំ នាម អាហារំ បរិភុញ្ជន្តោ សត្ថុ មិស្សកាហារបរិភោគំ សុត្វា ‘‘តាវ សុខុមាលោបិ ភគវា និព្ពានសុខំ អបេក្ខិត្វា យថា តថា យាបេតិ, កស្មា មយំ អាហារគិទ្ធា ហុត្វា អាហារសុទ្ធិកា ភវិស្សាម, និព្ពានសុខមេវ បន អម្ហេហិ បរិយេសិតព្ព’’ន្តិ សំសារេ ជាតសំវេគោ ឃរាវាសំ បហាយ សត្ថុ សន្តិកេ បព្ពជិត្វា ភគវតា កាយគតាសតិកម្មដ្ឋានេ និយោជិតោ តត្ថ បតិដ្ឋាយ បដិលទ្ធឈានំ បាទកំ កត្វា វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១៥.៥-៩) –

‘‘និព្ពុតេ លោកនាថម្ហិ, ធម្មទស្សីនរាសភេ;

អារោបេសិំ ធជត្ថម្ភំ, ពុទ្ធសេដ្ឋស្ស ចេតិយេ.

‘‘និស្សេណិំ មាបយិត្វាន, ថូបសេដ្ឋំ សមារុហិំ;

ជាតិបុប្ផំ គហេត្វាន, ថូបម្ហិ អភិរោបយិំ.

‘‘អហោ ពុទ្ធោ អហោ ធម្មោ, អហោ នោ សត្ថុ សម្បទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ថូបបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘ចតុន្នវុតិតោ កប្បេ, ថូបសីខសនាមកា;

សោឡសាសិំសុ រាជានោ, ចក្កវត្តី មហព្ពលា.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា ធម្មេ គារវពហុមានេន បីតិវេគវិស្សដ្ឋំ ឧទានំ ឧទានេន្តោ ‘‘ន តថា មតំ សតរស’’ន្តិ គាថំ អភាសិ.

៩១. តត្ថ ន តថា មតំ សតរសំ, សុធន្នំ យំ មយជ្ជ បរិភុត្តន្តិ តថាតិ តេន បការេន. មតន្តិ អភិមតំ. សតរសន្តិ សតរសភោជនំ ‘‘សតរសភោជនំ នាម សតបាកសប្បិអាទីហិ អភិសង្ខតំ ភោជន’’ន្តិ វទន្តិ. អថ វា អនេកត្ថោ សតសទ្ទោ ‘‘សតសោ សហស្សសោ’’តិអាទីសុ វិយ. តស្មា យំ ភោជនំ អនេកសូបំ អនេកព្យញ្ជនំ, តំ អនេករសតាយ ‘‘សតរស’’ន្តិ វុច្ចតិ, នានារសភោជនន្តិ អត្ថោ. សុធា ឯវ អន្នំ សុធាភោជនំ ទេវានំ អាហារោ. យំ មយជ្ជ បរិភុត្តន្តិ យំ មយា អជ្ជ អនុភុត្តំ. ‘‘យំ មយា បរិភុត្ត’’ន្តិ ច ឥទំ ‘‘សតរសំ សុធន្ន’’ន្តិ ឯត្ថាបិ យោជេតព្ពំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យំ មយា អជ្ជ ឯតរហិ និរោធសមាបត្តិសមាបជ្ជនវសេន ផលសមាបត្តិសមាបជ្ជនវសេន ច អច្ចន្តមេវ សន្តំ បណីតំ និព្ពានសុខំ បរិភុញ្ជិយមានំ, តំ យថា មតំ អភិមតំ សម្ភាវិតំ តថា រាជកាលេ មយា បរិភុត្តំ សតរសភោជនំ ទេវត្តភាវេ បរិភុត្តំ សុធន្នញ្ច ន មតំ នាភិមតំ. កស្មា? ឥទញ្ហិ អរិយនិសេវិតំ និរាមិសំ កិលេសានំ អវត្ថុភូតំ, តំ បន បុថុជ្ជនសេវិតំ សាមិសំ កិលេសានំ វត្ថុភូតំ, តំ ឥមស្ស សង្ខម្បិ កលម្បិ កលភាគម្បិ ន ឧបេតីតិ. ឥទានិ ‘‘យំ មយជ្ជ បរិភុត្ត’’ន្តិ វុត្តធម្មំ ទេសេន្តោ អបរិមិតទស្សិនា គោតមេន, ពុទ្ធេន សុទេសិតោ ធម្មោ’’តិ អាហ. តស្សត្ថោ – អបរិមិតំ អបរិច្ឆិន្នំ ឧប្បាទវយាភាវតោ សន្តំ អសង្ខតធាតុំ សយម្ភូញាណេន បស្សី, អបរិមិតស្ស អនន្តាបរិមេយ្យស្ស ញេយ្យស្ស ទស្សាវីតិ តេន អបរិមិតទស្សិនា គោតមគោត្តេន សម្មាសម្ពុទ្ធេន ‘‘ខយំ វិរាគំ អមតំ បណីត’’ន្តិ (ខុ. បា. ៦.៤; សុ. និ. ២២៧) ច ‘‘មទនិម្មទនោ បិបាសវិនយោ’’ (អ. និ. ៤.៣៤; ឥតិវុ. ៩០) ‘‘សព្ពសង្ខារសមថោ’’តិ (អ. និ. ៥.១៤០; ១០.៦) ច អាទិនា សុដ្ឋុ ទេសិតោ ធម្មោ, និព្ពានំ មយា អជ្ជ បរិភុត្តន្តិ យោជនា.

បរិបុណ្ណកត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.