៥. ឥន្ទ្រិយសមោធានវណ្ណនា

២០៤. ឥទានិ សមាធិំ ភាវយតោ វិបស្សនំ ភាវយតោ ច ឥន្ទ្រិយសមោធានំ ទស្សេតុកាមោ បឋមំ តាវ ឧបដ្ឋានកោសល្លប្បភេទំ និទ្ទិសិតុំ បុថុជ្ជនោ សមាធិំ ភាវេន្តោតិអាទិមាហ. តត្ថ បុថុជ្ជនោ សមាធិំ ភាវេន្តោតិ និព្ពេធភាគិយំ សមាធិំ ភាវេន្តោ. សេក្ខស្ស វីតរាគស្ស ច បន លោកុត្តរោបិ សមាធិ លព្ភតិ. អាវជ្ជិតត្តាតិ កសិណាទិនិមិត្តស្ស អាវជ្ជិតត្តា, កសិណាទិបរិកម្មំ កត្វា តត្ថ ឧប្បាទិតនិមិត្តត្តាតិ វុត្តំ ហោតិ. អារម្មណូបដ្ឋានកុសលោតិ តស្ស ឧប្បាទិតស្ស និមិត្តស្សេវ ឧបដ្ឋានេ កុសលោ. សមថនិមិត្តូបដ្ឋានកុសលោតិ អច្ចារទ្ធវីរិយតាទីហិ ឧទ្ធតេ ចិត្តេ បស្សទ្ធិសមាធិឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គភាវនាវសេន ចិត្តោបសមនិមិត្តស្ស ឧបដ្ឋានេ កុសលោ. បគ្គហនិមិត្តូបដ្ឋានកុសលោតិ អតិសិថិលវីរិយតាទីហិ លីនេ ចិត្តេ ធម្មវិចយវីរិយបីតិសម្ពោជ្ឈង្គភាវនាវសេន ចិត្តបគ្គហនិមិត្តស្ស ឧបដ្ឋានេ កុសលោ. អវិក្ខេបូបដ្ឋានកុសលោតិ អនុទ្ធតាលីនចិត្តស្ស សម្បយុត្តស្ស សមាធិស្ស ឧបដ្ឋានេ កុសលោ. ឱភាសូបដ្ឋានកុសលោតិ បញ្ញាបយោគមន្ទតាយ និរស្សាទេ ចិត្តេ អដ្ឋសំវេគវត្ថុបច្ចវេក្ខណេន ចិត្តំ សំវេជេត្វា ញាណោភាសស្ស ឧបដ្ឋានេ កុសលោ. អដ្ឋ សំវេគវត្ថូនិ នាម ជាតិជរាព្យាធិមរណានិ ចត្តារិ, អបាយទុក្ខំ បញ្ចមំ, អតីតេ វដ្ដមូលកំ ទុក្ខំ, អនាគតេ វដ្ដមូលកំ ទុក្ខំ, បច្ចុប្បន្នេ អាហារបរិយេដ្ឋិមូលកំ ទុក្ខន្តិ. សម្បហំសនូបដ្ឋានកុសលោតិ ឧបសមសុខានធិគមេន និរស្សាទេ ចិត្តេ ពុទ្ធធម្មសង្ឃគុណានុស្សរណេន ចិត្តំ បសាទេន្តោ សម្បហំសនស្ស ឧបដ្ឋានេ កុសលោ. ឧបេក្ខូបដ្ឋានកុសលោតិ ឧទ្ធតាទិទោសវិរហិតេ ចិត្តេ និគ្គហបគ្គហាទីសុ ព្យាបារាភាវករណេន ឧបេក្ខាយ ឧបដ្ឋានេ កុសលោ. សេក្ខោតិ តិស្សោ សិក្ខា សិក្ខតីតិ សេក្ខោ. ឯកត្តូបដ្ឋានកុសលោតិ សក្កាយទិដ្ឋាទីនំ បហីនត្តា នេក្ខម្មាទិនោ ឯកត្តស្ស ឧបដ្ឋានេ កុសលោ.

វីតរាគោតិ សព្ពសោ បហីនរាគត្តា វីតរាគោ ខីណាសវោ. ញាណូបដ្ឋានកុសលោតិ អរហា ធម្មេសុ វិគតសម្មោហត្តា តត្ថ តត្ថ អសម្មោហញាណស្ស ឧបដ្ឋានេ កុសលោ. វិមុត្តូបដ្ឋានកុសលោតិ អរហត្តផលវិមុត្តិយា ឧបដ្ឋានេ កុសលោ. វិមុត្តីតិ ហិ សព្ពកិលេសេហិ វិមុត្តត្តា អរហត្តផលវិមុត្តិ អធិប្បេតា.

២០៥. វិបស្សនាភាវនាយ ឧបដ្ឋានានុបដ្ឋានេសុ អនិច្ចតោតិអាទីនិ និច្ចតោតិអាទីនិ ច សីលកថាយំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពានិ. បាឋតោ បន ‘‘អាយូហនានុបដ្ឋានកុសលោ វិបរិណាមូបដ្ឋានកុសលោ អនិមិត្តូបដ្ឋានកុសលោ និមិត្តានុបដ្ឋានកុសលោ អប្បណិហិតូបដ្ឋានកុសលោ បណិធិអនុបដ្ឋានកុសលោ អភិនិវេសានុបដ្ឋានកុសលោ’’តិ ឯតេសុ សាមិវចនេន សមាសបទច្ឆេទោ កាតព្ពោ. សេសេសុ បន និស្សក្កវចនេន បាឋោ.

២០៦. សុញ្ញតូបដ្ឋានកុសលោតិ បនេត្ថ សុញ្ញតោ ឧបដ្ឋានកុសលោតិ វា សុញ្ញតាយ ឧបដ្ឋានកុសលោតិ វា បទច្ឆេទោ កាតព្ពោ. យស្មា បន និព្ពិទាវិរាគនិរោធបដិនិស្សគ្គានុបស្សនា អធិបញ្ញាធម្មវិបស្សនា យថាភូតញាណទស្សនំ បដិសង្ខានុបស្សនា វិវដ្ដនានុបស្សនាតិ ឥមា អដ្ឋ មហាវិបស្សនា អត្តនោ សភាវវិសេសេន វិសេសិតា, ន អារម្មណវិសេសេន, តស្មា ឥមាសំ អដ្ឋន្នំ ‘‘អនិច្ចតោ ឧបដ្ឋានកុសលោ ហោតី’’តិអាទីនិ វចនានិ វិយ ‘‘និព្ពិទាតោ ឧបដ្ឋានកុសលោ ហោតី’’តិអាទីនិ វចនានិ ន យុជ្ជន្តិ. តស្មា ឯវ ឥមា អដ្ឋ ន យោជិតា. អាទីនវានុបស្សនា បន ‘‘សុញ្ញតូបដ្ឋានកុសលោ ហោតិ, អភិនិវេសានុបដ្ឋានកុសលោ ហោតី’’តិ ឥមិនា យុគលកវចនេនេវ អត្ថតោ ‘‘អាទីនវតោ ឧបដ្ឋានកុសលោ ហោតិ, អាលយាភិនិវេសានុបដ្ឋានកុសលោ ហោតី’’តិ យោជិតាវ ហោតីតិ សរូបេន ន យោជិតា. ឥតិ បុរិមា ច អដ្ឋ, អយញ្ច អាទីនវានុបស្សនាតិ អដ្ឋារសសុ មហាវិបស្សនាសុ ឥមា នវ អយោជេត្វា ឥតរា ឯវ នវ យោជិតាតិ វេទិតព្ពា. ញាណូបដ្ឋានកុសលោតិ សេក្ខោ វិបស្សនូបក្កិលេសានំ អភាវតោ វិបស្សនាភាវនាយ ញាណស្ស ឧបដ្ឋានេ កុសលោ. សមាធិភាវនាយ បន និកន្តិសព្ភាវតោ ញាណូបដ្ឋានេ កុសលោតិ ន វុត្តោ.

វិសញ្ញោគូបដ្ឋានកុសលោតិ ‘‘កាមយោគវិសញ្ញោគោ ភវយោគវិសញ្ញោគោ ទិដ្ឋិយោគវិសញ្ញោគោ អវិជ្ជាយោគវិសញ្ញោគោ’’តិ (ទី. និ. ៣.៣១២) ចតុធា វុត្តស្ស វិសញ្ញោគស្ស ឧបដ្ឋានេ កុសលោ. សញ្ញោគានុបដ្ឋានកុសលោតិ កាមយោគភវយោគទិដ្ឋិយោគាវិជ្ជាយោគវសេន ចតុធា វុត្តស្ស សញ្ញោគស្ស អនុបដ្ឋានេ កុសលោ. និរោធូបដ្ឋានកុសលោតិ ‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ខីណាសវស្ស ភិក្ខុនោ និព្ពាននិន្នំ ចិត្តំ ហោតិ និព្ពានបោណំ និព្ពានបព្ភារំ វិវេកដ្ឋំ នេក្ខម្មាភិរតំ ព្យន្តីភូតំ សព្ពសោ អាសវដ្ឋានិយេហិ ធម្មេហី’’តិ (អ. និ. ១០.៩០; បដិ. ម. ២.៤៤ អត្ថតោ សមានំ) វុត្តខីណាសវពលវសេន និព្ពាននិន្នចិត្តត្តា ខីណាសវោវ និរោធសង្ខាតស្ស និព្ពានស្ស ឧបដ្ឋានេ កុសលោ.

អារម្មណូបដ្ឋានកុសលវសេនាតិអាទីសុ កុសលន្តិ ញាណំ. ញាណម្បិ ហិ កុសលបុគ្គលយោគតោ កុសលំ យថា បណ្ឌិតបុគ្គលយោគតោ ‘‘បណ្ឌិតា ធម្មា’’តិ (ធ. ស. ទុកមាតិកា ១០៣). តស្មា កោសល្លវសេនាតិ អត្ថោ.

២០៧. ឥទានិ ចតុសដ្ឋិយា អាការេហីតិអាទិ ញាណកថាយំ (បដិ. ម. ១.១០៧) វុត្តម្បិ ឥន្ទ្រិយកថាសម្ពន្ធេន ឥធានេត្វា វុត្តំ. តំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

២០៨. បុន សមន្តចក្ខុសម្ពន្ធេន ឥន្ទ្រិយវិធានំ វត្តុកាមោ ន តស្ស អទ្ទិដ្ឋមិធត្ថិ កិញ្ចីតិអាទិមាហ. តត្ថ សមន្តចក្ខូតិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ. បញ្ញិន្ទ្រិយស្ស វសេនាតិអាទិនា បញ្ចន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ អវិយោគិតំ ទស្សេតិ. សទ្ទហន្តោ បគ្គណ្ហាតីតិអាទីហិ ឯកេកិន្ទ្រិយមូលកេហិ បញ្ចហិ ចតុក្កេហិ បញ្ចន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ និន្នបយោគកាលេ វា មគ្គក្ខណេ វា ឯករសភាវំ អញ្ញមញ្ញបច្ចយភាវញ្ច ទស្សេតិ. សទ្ទហិតត្តា បគ្គហិតន្តិអាទីហិ ឯកេកិន្ទ្រិយមូលកេហិ បញ្ចហិ ចតុក្កេហិ បញ្ចន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ និព្ពត្តិកាលេ វា ផលកាលេ វា ឯករសភាវំ អញ្ញមញ្ញបច្ចយភាវញ្ច ទស្សេតិ. បុន ពុទ្ធចក្ខុសម្ពន្ធេន ឥន្ទ្រិយវិធានំ វត្តុកាមោ យំ ពុទ្ធចក្ខូតិអាទិមាហ. តត្ថ ពុទ្ធចក្ខូតិ ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណំ អាសយានុសយញាណញ្ច. ពុទ្ធញាណន្តិ ច ឥទំ តទេវ ទ្វយំ, សេសំ ហេដ្ឋា វុត្តត្ថមេវាតិ.

ឥន្ទ្រិយសមោធានវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សទ្ធម្មប្បកាសិនិយា បដិសម្ភិទាមគ្គ-អដ្ឋកថាយ

ឥន្ទ្រិយកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.