៤. ឥន្ទ្រិយកថា

១. បឋមសុត្តន្តនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៨៤. ឥទានិ អានាបានស្សតិកថានន្តរំ កថិតាយ ឥន្ទ្រិយកថាយ អបុព្ពត្ថានុវណ្ណនា អនុប្បត្តា. អយញ្ហិ ឥន្ទ្រិយកថា អានាបានស្សតិភាវនាយ ឧបការកានំ ឥន្ទ្រិយានំ អភាវេ អានាបានស្សតិភាវនាយ អភាវតោ តទុបការកានំ ឥន្ទ្រិយានំ វិសោធនាទិវិធិទស្សនត្ថំ អានាបានស្សតិកថានន្តរំ កថិតាតិ តញ្ច កថេតព្ពំ ឥន្ទ្រិយកថំ អត្តនា ភគវតោ សម្មុខា សុតំ វិញ្ញាតាធិប្បាយសុត្តន្តិកទេសនំ បុព្ពង្គមំ កត្វា តទត្ថប្បកាសនវសេន កថេតុកាមោ បឋមំ តាវ ឯវំ មេ សុតន្តិអាទិមាហ.

តត្ថ ឯវន្តិ និបាតបទំ. មេតិអាទីនិ នាមបទានិ. វិហរតីតិ ឯត្ថ វិ-ឥតិ ឧបសគ្គបទំ, ហរតីតិ អាខ្យាតបទន្តិ ឥមិនា តាវ នយេន បទវិភាគោ វេទិតព្ពោ.

អត្ថតោ បន ឧបមូបទេសគរហបសំសនាការវចនគ្គហណេសុ ឯវំ-សទ្ទោ ទិស្សតិ និទស្សនត្ថេ ច អវធារណត្ថេ ច. ឥធ បន ឯវំសទ្ទោ អាការត្ថេ និទស្សនត្ថេ ច វិញ្ញុជនេន បវុត្តោ, តថេវ អវធារណត្ថេ ច.

តត្ថ អាការត្ថេន ឯវំសទ្ទេន ឯតមត្ថំ ទីបេតិ – នានានយនិបុណមនេកជ្ឈាសយសមុដ្ឋានំ អត្ថព្យញ្ជនសម្បន្នំ វិវិធបាដិហារិយំ ធម្មត្ថទេសនាបដិវេធគម្ភីរំ សព្ពសត្តានំ សកសកភាសានុរូបតោ សោតបថមាគច្ឆន្តំ តស្ស ភគវតោ វចនំ សព្ពប្បការេន កោ សមត្ថោ វិញ្ញាតុំ, សព្ពថាមេន បន សោតុកាមតំ ជនេត្វាបិ ឯវំ មេ សុតំ, មយាបិ ឯកេនាការេន សុតន្តិ.

និទស្សនត្ថេន ‘‘នាហំ សយម្ភូ, ន មយា ឥទំ សច្ឆិកត’’ន្តិ អត្តានំ បរិមោចេន្តោ ‘‘ឯវំ មេ សុតំ, មយាបិ ឯវំ សុត’’ន្តិ ឥទានិ វត្តព្ពំ សកលំ សុត្តំ និទស្សេតិ.

អវធារណត្ថេន ថេរោ សារិបុត្តោ ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ មហាបញ្ញានំ យទិទំ សារិបុត្តោ’’តិ (អ. និ. ១.១៨៨-១៨៩), ‘‘នាហំ, ភិក្ខវេ, អញ្ញំ ឯកបុគ្គលម្បិ សមនុបស្សាមិ, យោ ឯវំ តថាគតេន អនុត្តរំ ធម្មចក្កំ បវត្តិតំ សម្មទេវ អនុប្បវត្តេតិ យថយិទំ, ភិក្ខវេ, សារិបុត្តោ. សារិបុត្តោ, ភិក្ខវេ, តថាគតេន អនុត្តរំ ធម្មចក្កំ បវត្តិតំ សម្មទេវ អនុប្បវត្តេតី’’តិឯវមាទិនា (អ. និ. ១.១៨៧) នយេន ភគវតា បសត្ថភាវានុរូបំ អត្តនោ ធារណពលំ ទស្សេន្តោ សត្តានំ សោតុកាមតំ ជនេតិ ‘‘ឯវំ មេ សុតំ, តញ្ច ខោ អត្ថតោ វា ព្យញ្ជនតោ វា អនូនមនធិកំ, ឯវមេវ, ន អញ្ញថា ទដ្ឋព្ព’’ន្តិ.

មេសទ្ទោ ករណសម្បទានសាមិអត្ថេសុ ទិស្សតិ. ឥធ បន ‘‘មយា សុតំ, មម សុត’’ន្តិ ច អត្ថទ្វយេ យុជ្ជតិ.

សុតន្តិ អយំសទ្ទោ សឧបសគ្គោ អនុបសគ្គោ ច វិស្សុតគមនកិលិន្នឧបចិតអនុយោគសោតវិញ្ញេយ្យេសុ ទិស្សតិ វិញ្ញាតេបិ ច សោតទ្វារានុសារេន. ឥធ បនស្ស សោតទ្វារានុសារេន ឧបធារិតន្តិ វា ឧបធារណន្តិ វា អត្ថោ. មេ-សទ្ទស្ស ហិ មយាតិអត្ថេ សតិ ‘‘ឯវំ មយា សុតំ សោតទ្វារានុសារេន ឧបធារិត’’ន្តិ យុជ្ជតិ, មមាតិអត្ថេ សតិ ‘‘ឯវំ មម សុតំ សោតទ្វារានុសារេន ឧបធារណ’’ន្តិ យុជ្ជតិ.

អបិច ‘‘ឯវំ មេ សុត’’ន្តិ អត្តនា ឧប្បាទិតភាវំ អប្បដិជានន្តោ បុរិមសវនំ វិវរន្តោ ‘‘សម្មុខា បដិគ្គហិតមិទំ មយា តស្ស ភគវតោ ចតុវេសារជ្ជវិសារទស្ស ទសពលធរស្ស អាសភដ្ឋានដ្ឋាយិនោ សីហនាទនាទិនោ សព្ពសត្តុត្តមស្ស ធម្មិស្សរស្ស ធម្មរាជស្ស ធម្មាធិបតិនោ ធម្មទីបស្ស ធម្មសរណស្ស សទ្ធម្មវរចក្កវត្តិនោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស វចនំ, ន ឯត្ថ អត្ថេ វា ធម្មេ វា បទេ វា ព្យញ្ជនេ វា កង្ខា វា វិមតិ វា កាតព្ពា’’តិ ឥមស្មិំ ធម្មេ អស្សទ្ធិយំ វិនាសេតិ, សទ្ធាសម្បទំ ឧប្បាទេតីតិ. តេនេតំ វុច្ចតិ –

‘‘វិនាសយតិ អស្សទ្ធំ, សទ្ធំ វឌ្ឍេតិ សាសនេ;

ឯវំ មេ សុតមិច្ចេវំ, វទំ គោតមសាវកោ’’តិ.

ឯកន្តិ គណនបរិច្ឆេទនិទ្ទេសោ. សមយន្តិ បរិច្ឆិន្ននិទ្ទេសោ. ឯកំ សមយន្តិ អនិយមិតបរិទីបនំ. តត្ថ សមយសទ្ទោ –

សមវាយេ ខណេ កាលេ, សមូហេ ហេតុទិដ្ឋិសុ;

បដិលាភេ បហានេ ច, បដិវេធេ ច ទិស្សតិ.

ឥធ បនស្ស កាលោ អត្ថោ. តេន សំវច្ឆរឧតុមាសទ្ធមាសរត្តិន្ទិវបុព្ពណ្ហមជ្ឈន្ហិកសាយន្ហបឋម- មជ្ឈិមបច្ឆិមយាមមុហុត្តាទីសុ កាលប្បភេទភូតេសុ សមយេសុ ឯកំ សមយន្តិ ទីបេតិ.

តត្ថ កិញ្ចាបិ ឯតេសុ សំវច្ឆរាទីសុ សមយេសុ យំ យំ សុត្តំ យម្ហិ យម្ហិ សំវច្ឆរេ ឧតុម្ហិ មាសេ បក្ខេ រត្តិភាគេ ទិវសភាគេ វា វុត្តំ, សព្ពំ តំ ថេរស្ស សុវិទិតំ សុវវត្ថាបិតំ បញ្ញាយ. យស្មា បន ‘‘ឯវំ មេ សុតំ អសុកសំវច្ឆរេ អសុកឧតុម្ហិ អសុកមាសេ អសុកបក្ខេ អសុករត្តិភាគេ អសុកទិវសភាគេ វា’’តិ ឯវំ វុត្តេ ន សក្កា សុខេន ធារេតុំ វា ឧទ្ទិសិតុំ វា ឧទ្ទិសាបេតុំ វា, ពហុ ច វត្តព្ពំ ហោតិ, តស្មា ឯកេនេវ បទេន តមត្ថំ សមោធានេត្វា ‘‘ឯកំ សមយ’’ន្តិ អាហ.

យេ វា ឥមេ គព្ភោក្កន្តិសមយោ ជាតិសមយោ សំវេគសមយោ អភិនិក្ខមនសមយោ ទុក្ករការិកសមយោ មារវិជយសមយោ អភិសម្ពោធិសមយោ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារសមយោ ទេសនាសមយោ បរិនិព្ពានសមយោតិឯវមាទយោ ភគវតោ ទេវមនុស្សេសុ អតិវិយ បកាសា អនេកកាលប្បភេទា ឯវ សមយា, តេសុ សមយេសុ ទេសនាសមយសង្ខាតំ ឯកំ សមយន្តិ ទីបេតិ. យោ ចាយំ ញាណករុណាកិច្ចសមយេសុ ករុណាកិច្ចសមយោ, អត្តហិតបរហិតបដិបត្តិសមយេសុ បរហិតបដិបត្តិសមយោ, សន្និបតិតានំ ករណីយទ្វយសមយេសុ ធម្មិកថាសមយោ, ទេសនាបដិបត្តិសមយេសុ ទេសនាសមយោ, តេសុបិ សមយេសុ អញ្ញតរំ សមយំ សន្ធាយ ‘‘ឯកំ សមយ’’ន្តិ អាហ.

យស្មា បន ‘‘ឯកំ សមយ’’ន្តិ អច្ចន្តសំយោគត្ថោ សម្ភវតិ. យញ្ហិ សមយំ ភគវា ឥមំ អញ្ញំ វា សុត្តន្តំ ទេសេសិ, អច្ចន្តមេវ តំ សមយំ ករុណាវិហារេន វិហាសិ, តស្មា តទត្ថជោតនត្ថំ ឥធ ឧបយោគវចននិទ្ទេសោ កតោតិ.

តេនេតំ វុច្ចតិ –

‘‘តំ តំ អត្ថមបេក្ខិត្វា, ភុម្មេន ករណេន ច;

អញ្ញត្រ សមយោ វុត្តោ, ឧបយោគេន សោ ឥធា’’តិ.

បោរាណា បន វណ្ណយន្តិ – ‘‘តស្មិំ សមយេ’’តិ វា ‘‘តេន សមយេនា’’តិ វា ‘‘តំ សមយ’’ន្តិ វា អភិលាបមត្តភេទោ ឯស, សព្ពត្ថ ភុម្មមេវត្ថោតិ. តស្មា ‘‘ឯកំ សមយ’’ន្តិ វុត្តេបិ ‘‘ឯកស្មិំ សមយេ’’តិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ភគវាតិ គរុ. គរុញ្ហិ លោកេ ‘‘ភគវា’’តិ វទន្តិ. អយញ្ច សព្ពគុណវិសិដ្ឋតាយ សព្ពសត្តានំ គរុ, តស្មា ‘‘ភគវា’’តិ វេទិតព្ពោ. បោរាណេហិបិ វុត្តំ –

‘‘ភគវាតិ វចនំ សេដ្ឋំ, ភគវាតិ វចនមុត្តមំ;

គរុ គារវយុត្តោ សោ, ភគវា តេន វុច្ចតី’’តិ.

អបិច –

‘‘ភាគ្យវា ភគ្គវា យុត្តោ, ភគេហិ ច វិភត្តវា;

ភត្តវា វន្តគមនោ, ភវេសុ ភគវា តតោ’’តិ. –

ឥមិស្សាបិ គាថាយ វសេន អស្ស បទស្ស វិត្ថារតោ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. សោ ច វិសុទ្ធិមគ្គេ ពុទ្ធានុស្សតិនិទ្ទេសេ (វិសុទ្ធិ. ១.១២៣ អាទយោ) វុត្តោយេវ.

ឯត្តាវតា ចេត្ថ ឯវន្តិ វចនេន ទេសនាសម្បត្តិំ និទ្ទិសតិ, មេ សុតន្តិ សាវកសម្បត្តិំ, ឯកំ សមយន្តិ កាលសម្បត្តិំ, ភគវាតិ ទេសកសម្បត្តិំ.

សាវត្ថិយន្តិ ឯត្ថ ច សវត្ថស្ស ឥសិនោ និវាសដ្ឋានភូតា នគរី សាវត្ថី, យថា កាកន្ទី មាកន្ទីតិ ឯវំ តាវ អក្ខរចិន្តកា. អដ្ឋកថាចរិយា បន ភណន្តិ – យំ កិញ្ចិ មនុស្សានំ ឧបភោគបរិភោគំ សព្ពមេត្ថ អត្ថីតិ សាវត្ថី, សត្ថសមាយោគេ ច កិំ ភណ្ឌមត្ថីតិ បុច្ឆិតេ សព្ពមត្ថីតិបិ វចនមុបាទាយ សាវត្ថី.

‘‘សព្ពទា សព្ពូបករណំ, សាវត្ថិយំ សមោហិតំ;

តស្មា សព្ពមុបាទាយ, សាវត្ថីតិ បវុច្ចតី’’តិ. –

តស្សំ សាវត្ថិយំ. សមីបត្ថេ ភុម្មវចនំ. វិហរតីតិ អវិសេសេន ឥរិយាបថទិព្ពព្រហ្មអរិយវិហារេសុ អញ្ញតរវិហារសមង្គិបរិទីបនមេតំ, ឥធ បន ឋានគមនាសនសយនប្បភេទេសុ ឥរិយាបថេសុ អញ្ញតរឥរិយាបថសមាយោគបរិទីបនំ. តេន ឋិតោបិ គច្ឆន្តោបិ និសិន្នោបិ សយានោបិ ភគវា ‘‘វិហរតិ’’ច្ចេវ វេទិតព្ពោ. សោ ហិ ភគវា ឯកំ ឥរិយាបថពាធនំ អញ្ញេន ឥរិយាបថេន វិច្ឆិន្ទិត្វា អបរិបតន្តមត្តភាវំ ហរតិ បវត្តេតិ, តស្មា ‘‘វិហរតី’’តិ វុច្ចតិ.

ជេតវនេតិ ឯត្ថ អត្តនោ បច្ចត្ថិកជនំ ជិនាតីតិ ជេតោ, រញ្ញោ វា អត្តនោ បច្ចត្ថិកជនេ ជិតេ ជាតោតិ ជេតោ, មង្គលកម្យតាយ វា តស្ស ឯវំនាមមេវ កតន្តិ ជេតោ, វនយតីតិ វនំ, អត្តសម្បទាយ សត្តានំ ភត្តិំ ការេតិ, អត្តនិ សិនេហំ ឧប្បាទេតីតិ អត្ថោ. វនុតេ ឥតិ វា វនំ, នានាវិធកុសុមគន្ធសម្មោទមត្តកោកិលាទិវិហង្គាភិរុតេហិ មន្ទមារុតចលិតរុក្ខសាខាវិដបបល្លវបលាសេហិ ‘‘ឯថ មំ បរិភុញ្ជថា’’តិ បាណិនោ យាចតិ វិយាតិ អត្ថោ. ជេតស្ស វនំ ជេតវនំ. តញ្ហិ ជេតេន រាជកុមារេន រោបិតំ សំវទ្ធិតំ បរិបាលិតំ, សោ ច តស្ស សាមី អហោសិ, តស្មា ជេតវនន្តិ វុច្ចតិ. តស្មិំ ជេតវនេ. វនញ្ច នាម រោបិមំ សយំជាតន្តិ ទុវិធំ. ឥទញ្ច វេឡុវនាទីនិ ច រោបិមានិ, អន្ធវនមហាវនាទីនិ សយំជាតានិ.

អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេតិ សុទត្តោ នាម សោ គហបតិ មាតាបិតូហិ កតនាមវសេន. សព្ពកាមសមិទ្ធតាយ បន វិគតមច្ឆេរតាយ ករុណាទិគុណសមង្គិតាយ ច និច្ចកាលំ អនាថានំ បិណ្ឌមទាសិ, តេន អនាថបិណ្ឌិកោតិ សង្ខំ គតោ. អារមន្តិ ឯត្ថ បាណិនោ, វិសេសេន វា បព្ពជិតាតិ អារាមោ, តស្ស បុប្ផផលាទិសោភាយ នាតិទូរនច្ចាសន្នតាទិបញ្ចវិធសេនាសនង្គសម្បត្តិយា ច តតោ តតោ អាគម្ម រមន្តិ អភិរមន្តិ, អនុក្កណ្ឋិតា ហុត្វា និវសន្តីតិ អត្ថោ. វុត្តប្បការាយ វា សម្បត្តិយា តត្ថ តត្ថ គតេបិ អត្តនោ អព្ភន្តរំ អានេត្វា រមាបេតីតិ អារាមោ. សោ ហិ អនាថបិណ្ឌិកេន គហបតិនា ជេតស្ស រាជកុមារស្ស ហត្ថតោ អដ្ឋារសហិ ហិរញ្ញកោដីហិ កោដិសន្ថរេន កីណិត្វា អដ្ឋារសហិ ហិរញ្ញកោដីហិ សេនាសនានិ ការាបេត្វា អដ្ឋារសហិ ហិរញ្ញកោដីហិ វិហារមហំ និដ្ឋាបេត្វា ឯវំ ចតុបញ្ញាសហិរញ្ញកោដិបរិច្ចាគេន ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស និយ្យាទិតោ, តស្មា ‘‘អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមោ’’តិ វុច្ចតិ. តស្មិំ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ.

ឯត្ថ ច ‘‘ជេតវនេ’’តិវចនំ បុរិមសាមិបរិកិត្តនំ, ‘‘អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ’’តិ បច្ឆិមសាមិបរិកិត្តនំ. កិមេតេសំ បរិកិត្តនេ បយោជនន្តិ? បុញ្ញកាមានំ ទិដ្ឋានុគតិអាបជ្ជនំ. តត្ថ ហិ ទ្វារកោដ្ឋកបាសាទមាបនេ ភូមិវិក្កយលទ្ធា អដ្ឋារស ហិរញ្ញកោដិយោ អនេកកោដិអគ្ឃនកា រុក្ខា ច ជេតស្ស បរិច្ចាគោ, ចតុបញ្ញាស ហិរញ្ញកោដិយោ អនាថបិណ្ឌិកស្ស. ឥតិ តេសំ បរិកិត្តនេន ឯវំ បុញ្ញកាមា បុញ្ញានិ ករោន្តីតិ ទស្សេន្តោ អាយស្មា សារិបុត្តោ អញ្ញេបិ បុញ្ញកាមេ តេសំ ទិដ្ឋានុគតិអាបជ្ជនេ និយោជេតិ.

តត្ថ សិយា – យទិ តាវ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ, ‘‘ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ’’តិ ន វត្តព្ពំ. អថ តត្ថ វិហរតិ, ‘‘សាវត្ថិយ’’ន្តិ ន វត្តព្ពំ. ន ហិ សក្កា ឧភយត្ថ ឯកំ សមយំ វិហរិតុន្តិ. ន ខោ បនេតំ ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ, ននុ អវោចុម្ហ ‘‘សមីបត្ថេ ភុម្មវចន’’ន្តិ. តស្មា យថា គង្គាយមុនាទីនំ សមីបេ គោយូថានិ ចរន្តានិ ‘‘គង្គាយ ចរន្តិ, យមុនាយ ចរន្តី’’តិ វុច្ចន្តិ, ឯវមិធាបិ យទិទំ សាវត្ថិយា សមីបេ ជេតវនំ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមោ, តត្ថ វិហរន្តោ វុច្ចតិ ‘‘សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ’’តិ. គោចរគាមនិទស្សនត្ថំ ហិស្ស សាវត្ថិវចនំ, បព្ពជិតានុរូបនិវាសដ្ឋាននិទស្សនត្ថំ សេសវចនំ.

តត្ថ សាវត្ថិកិត្តនេន អាយស្មា សារិបុត្តោ ភគវតោ គហដ្ឋានុគ្គហករណំ ទស្សេតិ, ជេតវនាទិកិត្តនេន បព្ពជិតានុគ្គហករណំ. តថា បុរិមេន បច្ចយគ្គហណតោ អត្តកិលមថានុយោគវិវជ្ជនំ, បច្ឆិមេន វត្ថុកាមប្បហានតោ កាមសុខល្លិកានុយោគវិវជ្ជនូបាយំ. អថ វា បុរិមេន ច ធម្មទេសនាភិយោគំ, បច្ឆិមេន វិវេកាធិមុត្តិំ. បុរិមេន ករុណាយ ឧបគមនំ, បច្ឆិមេន បញ្ញាយ អបគមនំ. បុរិមេន សត្តានំ ហិតសុខនិប្ផាទនាធិមុត្តតំ, បច្ឆិមេន បរហិតសុខករណេ និរុបលេបតំ. បុរិមេន ធម្មិកសុខាបរិច្ចាគនិមិត្តំ ផាសុវិហារំ, បច្ឆិមេន ឧត្តរិមនុស្សធម្មានុយោគនិមិត្តំ. បុរិមេន មនុស្សានំ ឧបការពហុលតំ, បច្ឆិមេន ទេវានំ. បុរិមេន លោកេ ជាតស្ស លោកេ សំវទ្ធភាវំ, បច្ឆិមេន លោកេន អនុបលិត្តតំ. បុរិមេន ‘‘ឯកបុគ្គលោ, ភិក្ខវេ, លោកេ ឧប្បជ្ជមានោ ឧប្បជ្ជតិ ពហុជនហិតាយ ពហុជនសុខាយ លោកានុកម្បាយ អត្ថាយ ហិតាយ សុខាយ ទេវមនុស្សានំ. កតមោ ឯកបុគ្គលោ? តថាគតោ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ (អ. និ. ១.១៧០) វចនតោ យទត្ថំ ភគវា ឧប្បន្នោ, តទត្ថបរិទីបនំ, បច្ឆិមេន យត្ថ ឧប្បន្នោ, តទនុរូបវិហារបរិទីបនំ. ភគវា ហិ បឋមំ លុម្ពិនិវនេ, ទុតិយំ ពោធិមណ្ឌេតិ លោកិយលោកុត្តរស្ស ឧប្បត្តិយា វនេយេវ ឧប្បន្នោ, តេនស្ស វនេយេវ វិហារំ ទស្សេតីតិ ឯវមាទិនា នយេនេត្ថ អត្ថយោជនា វេទិតព្ពា.

តត្រាតិ ទេសកាលបរិទីបនំ. តញ្ហិ យំ សមយំ វិហរតិ, តត្រ សមយេ, យស្មិញ្ច ជេតវនេ វិហរតិ, តត្រ ជេតវនេតិ ទីបេតិ. ភាសិតព្ពយុត្តេ វា ទេសកាលេ ទីបេតិ. ន ហិ ភគវា អយុត្តេ ទេសេ កាលេ វា ធម្មំ ទេសេតិ. ‘‘អកាលោ ខោ តាវ ពាហិយា’’តិអាទិ (ឧទា. ១០) ចេត្ថ សាធកំ. ខោតិ បទបូរណមត្តេ អវធារណត្ថេ អាទិកាលត្ថេ វា និបាតោ. ភគវាតិ លោកគរុទីបនំ. ភិក្ខូតិ កថាសវនយុត្តបុគ្គលវចនំ. អបិចេត្ថ ‘‘ភិក្ខកោតិ ភិក្ខុ, ភិក្ខាចរិយំ អជ្ឈុបគតោតិ ភិក្ខូ’’តិអាទិនា (វិភ. ៥១០; បារា. ៤៥) នយេន វចនត្ថោ វេទិតព្ពោ. អាមន្តេសីតិ អាលបិ អភាសិ សម្ពោធេសិ, អយមេត្ថ អត្ថោ. អញ្ញត្រ បន ញាបនេបិ បក្កោសនេបិ. ភិក្ខវោតិ អាមន្តនាការទីបនំ. តេន តេសំ ភិក្ខូនំ ភិក្ខនសីលតាភិក្ខនធម្មតាភិក្ខនេសាធុការិតាទិគុណយោគសិទ្ធេន វចនេន ហីនាធិកជនសេវិតំ វុត្តិំ បកាសេន្តោ ឧទ្ធតទីនភាវនិគ្គហំ ករោតិ. ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ ឥមិនា ច ករុណាវិប្ផារសោម្មហទយនយននិបាតបុព្ពង្គមេន វចនេន តេ អត្តនោ មុខាភិមុខេ ករោន្តោ តេនេវ កថេតុកម្យតាទីបកេន វចនេន នេសំ សោតុកម្យតំ ជនេតិ. តេនេវ ច សម្ពោធនត្ថេន វចនេន សាធុកសវនមនសិការេបិ តេ និយោជេតិ. សាធុកសវនមនសិការាយត្តា ហិ សាសនសម្បត្តិ.

អបរេសុ ទេវមនុស្សេសុ វិជ្ជមានេសុ កស្មា ភិក្ខូយេវ អាមន្តេសីតិ ចេ? ជេដ្ឋសេដ្ឋាសន្នសទាសន្និហិតភាជនភាវតោ. សព្ពបរិសសាធារណា ហិ ភគវតោ ធម្មទេសនា. បរិសាយ ច ជេដ្ឋា ភិក្ខូ បឋមុប្បន្នត្តា, សេដ្ឋា អនគារិយភាវំ អាទិំ កត្វា សត្ថុ ចរិយានុវិធាយកត្តា សកលសាសនបដិគ្គាហកត្តា ច, អាសន្នា តត្ថ និសិន្នេសុ សត្ថុសន្និកត្តា, សទាសន្និហិតា សត្ថុសន្តិកាវចរត្តា, ធម្មទេសនាយ ច តេ ឯវ ភាជនំ យថានុសិដ្ឋំ បដិបត្តិសព្ភាវតោ.

តត្ថ សិយា – កិមត្ថំ បន ភគវា ធម្មំ ទេសេន្តោ បឋមំ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ, ន ធម្មមេវ ទេសេសីតិ? សតិជននត្ថំ. បរិសាយ ហិ ភិក្ខូ អញ្ញំ ចិន្តេន្តាបិ វិក្ខិត្តចិត្តាបិ ធម្មំ បច្ចវេក្ខន្តាបិ កម្មដ្ឋានំ មនសិករោន្តាបិ និសិន្នា ហោន្តិ, តេ អនាមន្តេត្វា ធម្មេ ទេសិយមានេ ‘‘អយំ ទេសនា កិំនិទានា កិំបច្ចយា កតមាយ អត្ថុប្បត្តិយា ទេសិតា’’តិ សល្លក្ខេតុំ អសក្កោន្តា វិក្ខេបំ អាបជ្ជេយ្យុំ, ទុគ្គហិតំ វា គណ្ហេយ្យុំ. តេន តេសំ សតិជននត្ថំ ភគវា បឋមំ អាមន្តេត្វា បច្ឆា ធម្មំ ទេសេតិ.

ភទន្តេតិ គារវវចនមេតំ, សត្ថុនោ បដិវចនទានំ វា. អបិចេត្ថ ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ វទមានោ ភគវា តេ ភិក្ខូ អាលបតិ, ‘‘ភទន្តេ’’តិ វទមានា តេ ភគវន្តំ បច្ចាលបន្តិ. តថា ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ ភគវា អាភាសតិ, ‘‘ភទន្តេ’’តិ តេ បច្ចាភាសន្តិ. ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ បដិវចនំ ទាបេតិ, ភទន្តេតិ បដិវចនំ ទេន្តិ. តេ ភិក្ខូតិ យេ ភគវា អាមន្តេសិ. ភគវតោ បច្ចស្សោសុន្តិ ភគវតោ អាមន្តនំ បដិអស្សោសុំ, អភិមុខា ហុត្វា សុណិំសុ សម្បដិច្ឆិំសុ បដិគ្គហេសុន្តិ អត្ថោ. ភគវា ឯតទវោចាតិ ភគវា ឯតំ ឥទានិ វត្តព្ពំ សកលសុត្តំ អវោច.

ឯត្តាវតា ច យំ អាយស្មតា សារិបុត្តេន កមលកុវលយុជ្ជលវិមលសាទុរសសលិលាយ បោក្ខរណិយា សុខាវតរណត្ថំ និម្មលសិលាតលរចនវិលាសសោបានំ វិប្បកិណ្ណមុត្តាជាលសទិសវាលិកាកិណ្ណបណ្ឌរភូមិភាគំ តិត្ថំ វិយ, សុវិភត្តភិត្តិវិចិត្រវេទិកាបរិក្ខិត្តស្ស នក្ខត្តបថំ ផុសិតុកាមតាយ វិយ, វិជម្ភិតសមុស្សយស្ស បាសាទវរស្ស សុខារោហណត្ថំ ទន្តមយសណ្ហមុទុផលកកញ្ចនលតាវិនទ្ធមណិគណប្បភាសមុទយុជ្ជលសោភំ សោបានំ វិយ, សុវណ្ណវលយនូបុរាទិសង្ឃដ្ដនសទ្ទសម្មិស្សិតកថិតហសិតមធុរស្សរគេហជនវិចរិតស្ស ឧឡារិស្សរិយវិភវសោភិតស្ស មហាឃរស្ស សុខប្បវេសនត្ថំ សុវណ្ណរជតមណិមុត្តាបវាឡាទិជុតិវិសទវិជ្ជោតិតសុប្បតិដ្ឋិតវិសាលទ្វារកវាដំ មហាទ្វារំ វិយ អត្ថព្យញ្ជនសម្បន្នស្ស ពុទ្ធានំ ទេសនាញាណគម្ភីរភាវសំសូចកស្ស ឥមស្ស សុត្តស្ស សុខាវគាហណត្ថំ កាលទេសទេសកបរិសាបទេសបដិមណ្ឌិតំ និទានំ ភាសិតំ, តស្ស អត្ថវណ្ណនា សមត្តា.

សុត្តន្តេ បញ្ចាតិ គណនបរិច្ឆេទោ. ឥមានិ ឥន្ទ្រិយានីតិ បរិច្ឆិន្នធម្មនិទស្សនំ. ឥន្ទ្រិយដ្ឋោ ហេដ្ឋា វុត្តោ.

១៨៥. ឥទានិ ឥមំ សុត្តន្តំ ទស្សេត្វា ឥមស្មិំ សុត្តន្តេ វុត្តានំ ឥន្ទ្រិយានំ វិសុទ្ធិភាវនាវិធានំ ភាវិតត្តំ បដិប្បស្សទ្ធិញ្ច ទស្សេតុកាមោ ឥមានិ បញ្ចិន្ទ្រិយានីតិអាទិមាហ. តត្ថ វិសុជ្ឈន្តីតិ វិសុទ្ធិំ បាបុណន្តិ. អស្សទ្ធេតិ តីសុ រតនេសុ សទ្ធាវិរហិតេ. សទ្ធេតិ តីសុ រតនេសុ សទ្ធាសម្បន្នេ. សេវតោតិ ចិត្តេន សេវន្តស្ស. ភជតោតិ ឧបសង្កមន្តស្ស. បយិរុបាសតោតិ សក្កច្ចំ ឧបនិសីទន្តស្ស. បសាទនីយេ សុត្តន្តេតិ បសាទជនកេ រតនត្តយគុណបដិសំយុត្តេ សុត្តន្តេ. កុសីតេតិ កុច្ឆិតេន អាការេន សីទន្តីតិ កុសីទា, កុសីទា ឯវ កុសីតា. តេ កុសីតេ. សម្មប្បធានេតិ ចតុកិច្ចសាធកវីរិយបដិសំយុត្តសុត្តន្តេ. មុដ្ឋស្សតីតិ នដ្ឋស្សតិកេ. សតិបដ្ឋានេតិ សតិបដ្ឋានាធិការកេ សុត្តន្តេ. ឈានវិមោក្ខេតិ ចតុត្ថជ្ឈានអដ្ឋវិមោក្ខតិវិធវិមោក្ខាធិការកេ សុត្តន្តេ. ទុប្បញ្ញេតិ និប្បញ្ញេ, បញ្ញាភាវតោ វា ទុដ្ឋា បញ្ញា ឯតេសន្តិ ទុប្បញ្ញា. តេ ទុប្បញ្ញេ. គម្ភីរញាណចរិយន្តិ ចតុសច្ចបដិច្ចសមុប្បាទាទិបដិសំយុត្តេ សុត្តន្តេ, ញាណកថាសទិសេ វា. សុត្តន្តក្ខន្ធេតិ សុត្តន្តកោដ្ឋាសេ. អស្សទ្ធិយន្តិអាទីសុ អស្សទ្ធិយន្តិ អស្សទ្ធភាវំ. អស្សទ្ធិយេ អាទីនវទស្សាវី អស្សទ្ធិយំ បជហន្តោ សទ្ធិន្ទ្រិយំ ភាវេតិ, សទ្ធិន្ទ្រិយេ អានិសំសទស្សាវី សទ្ធិន្ទ្រិយំ ភាវេន្តោ អស្សទ្ធិយំ បជហតិ. ឯស នយោ សេសេសុ. កោសជ្ជន្តិ កុសីតភាវំ. បមាទន្តិ សតិវិប្បវាសំ. ឧទ្ធច្ចន្តិ ឧទ្ធតភាវំ, វិក្ខេបន្តិ អត្ថោ. បហីនត្តាតិ អប្បនាវសេន ឈានបារិបូរិយា បហីនត្តា. សុប្បហីនត្តាតិ វុដ្ឋានគាមិនិវសេន វិបស្សនាបារិបូរិយា សុដ្ឋុ បហីនត្តា. ភាវិតំ ហោតិ សុភាវិតន្តិ វុត្តក្កមេនេវ យោជេតព្ពំ. វិបស្សនាយ ហិ វិបក្ខវសេន បហីនត្តា ‘‘សុប្បហីនត្តា’’តិ វត្តុំ យុជ្ជតិ. តស្មាយេវ ច ‘‘សុភាវិត’’ន្តិ, ន តថា ឈានេន. យស្មា បន បហាតព្ពានំ បហានេន ភាវនាសិទ្ធិ, ភាវនាសិទ្ធិយា ច បហាតព្ពានំ បហានសិទ្ធិ ហោតិ, តស្មា យមកំ កត្វា និទ្ទិដ្ឋំ.

១៨៦. បដិប្បស្សទ្ធិវារេ ភាវិតានិ ចេវ ហោន្តិ សុភាវិតានិ ចាតិ ភាវិតានំយេវ សុភាវិតតា. បដិប្បស្សទ្ធានិ ច សុប្បដិប្បស្សទ្ធានិ ចាតិ បដិប្បស្សទ្ធានំយេវ សុប្បដិប្បស្សទ្ធតា វុត្តា. ផលក្ខណេ មគ្គកិច្ចនិព្ពត្តិវសេន ភាវិតតា បដិប្បស្សទ្ធតា ច វេទិតព្ពា. សមុច្ឆេទវិសុទ្ធិយោតិ មគ្គវិសុទ្ធិយោយេវ. បដិប្បស្សទ្ធិវិសុទ្ធិយោតិ ផលវិសុទ្ធិយោ ឯវ.

ឥទានិ តថា វុត្តវិធានានិ ឥន្ទ្រិយានិ ការកបុគ្គលវសេន យោជេត្វា ទស្សេតុំ កតិនំ បុគ្គលានន្តិអាទិមាហ. តត្ថ សវនេន ពុទ្ធោតិ សម្មាសម្ពុទ្ធតោ ធម្មកថាសវនេន ចតុសច្ចំ ពុទ្ធវា, ញាតវាតិ អត្ថោ. ឥទំ ភាវិតិន្ទ្រិយភាវស្ស ការណវចនំ. ភាវនាភិសមយវសេន ហិ មគ្គស្ស ពុទ្ធត្តា ផលក្ខណេ ភាវិតិន្ទ្រិយោ ហោតិ. អដ្ឋន្នម្បិ អរិយានំ តថាគតស្ស សាវកត្តា វិសេសេត្វា អរហត្តផលដ្ឋមេវ ទស្សេន្តោ ខីណាសវោតិ អាហ. សោយេវ ហិ សព្ពកិច្ចនិប្ផត្តិយា ភាវិតិន្ទ្រិយោតិ វុត្តោ. ឥតរេបិ បន តំតំមគ្គកិច្ចនិប្ផត្តិយា បរិយាយេន ភាវិតិន្ទ្រិយា ឯវ. តស្មា ឯវ ច ចតូសុ ផលក្ខណេសុ ‘‘បញ្ចិន្ទ្រិយានិ ភាវិតានិ ចេវ ហោន្តិ សុភាវិតានិ ចា’’តិ វុត្តំ. យស្មា បន តេសំ ឧបរិមគ្គត្ថាយ ឥន្ទ្រិយភាវនា អត្ថិយេវ, តស្មា តេ ន និប្បរិយាយេន ភាវិតិន្ទ្រិយា. សយំ ភូតដ្ឋេនាតិ អនាចរិយោ ហុត្វា សយមេវ អរិយាយ ជាតិយា ភូតដ្ឋេន ជាតដ្ឋេន ភគវា. សោបិ ហិ ភាវនាសិទ្ធិវសេន ផលក្ខណេ សយម្ភូ នាម ហោតិ. ឯវំ សយំ ភូតដ្ឋេន ភាវិតិន្ទ្រិយោ. អប្បមេយ្យដ្ឋេនាតិ អនន្តគុណយោគតោ បមាណេតុំ អសក្កុណេយ្យដ្ឋេន. ភគវា ផលក្ខណេ ភាវនាសិទ្ធិតោ អប្បមេយ្យោតិ. តស្មាយេវ ភាវិតិន្ទ្រិយោ.

បឋមសុត្តន្តនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ទុតិយសុត្តន្តនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៨៧. បុន អញ្ញំ សុត្តន្តំ និក្ខិបិត្វា ឥន្ទ្រិយវិធានំ និទ្ទិសិតុកាមោ បញ្ចិមានិ, ភិក្ខវេតិអាទិកំ សុត្តន្តំ ទស្សេតិ. តត្ថ យេ ហិ កេចីតិ អនវសេសបរិយាទានំ, ហិ-ការោ បទបូរណមត្តេ និបាតោ. សមណា វា ព្រាហ្មណា វាតិ លោកវោហារវសេន វុត្តំ. សមុទយន្តិ បច្ចយំ. អត្ថង្គមន្តិ ឧប្បន្នានំ អភាវគមនំ, អនុប្បន្នានំ អនុប្បាទំ វា. អស្សាទន្តិ អានិសំសំ. អាទីនវន្តិ ទោសំ. និស្សរណន្តិ និគ្គមនំ. យថាភូតន្តិ យថាសភាវំ. សមណេសូតិ សមិតបាបេសុ. សមណសម្មតាតិ ន មយា សមណាតិ សម្មតា. ‘‘សម្មតា’’តិ វត្តមានកាលវសេន វុច្ចមានេ សទ្ទលក្ខណវសេន ‘‘មេ’’តិ ឯត្ថ សាមិវចនមេវ ហោតិ. ព្រាហ្មណេសូតិ ពាហិតបាបេសុ. សាមញ្ញត្ថន្តិ សមណភាវស្ស អត្ថំ. ព្រហ្មញ្ញត្ថន្តិ ព្រាហ្មណភាវស្ស អត្ថំ. ទ្វយេនាបិ អរហត្តផលមេវ វុត្តំ. អថ វា សាមញ្ញត្ថន្តិ ហេដ្ឋា តីណិ ផលានិ. ព្រហ្មញ្ញត្ថន្តិ អរហត្តផលំ. សាមញ្ញព្រហ្មញ្ញន្តិ ហិ អរិយមគ្គោយេវ. ទិដ្ឋេវ ធម្មេតិ បច្ចក្ខេយេវ អត្តភាវេ. សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វាតិ អត្តនាយេវ អធិកេន ញាណេន បច្ចក្ខំ កត្វា. ឧបសម្បជ្ជាតិ បាបុណិត្វា, និប្ផាទេត្វា វា.

១៨៨. សុត្តន្តនិទ្ទេសេ បឋមំ ឥន្ទ្រិយសមុទយាទីនំ បភេទគណនំ បុច្ឆិត្វា បុន បភេទគណនា វិស្សជ្ជិតា. តត្ថ អសីតិសតន្តិ អសីតិឧត្តរំ សតំ. បណ្ឌិតេហិ ‘‘អសីតិសត’’ន្តិ វុត្តេហិ អាការេហីតិ យោជនា.

បុន បភេទគណនាបុច្ឆាបុព្ពង្គមេ គណនានិទ្ទេសេ អធិមោក្ខត្ថាយាតិ អធិមុច្ចនត្ថាយ សទ្ទហនត្ថាយ. អាវជ្ជនាយ សមុទយោតិ មនោទ្វារាវជ្ជនចិត្តស្ស សមុទយោ. សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស សមុទយោតិ សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស បច្ចយោ, សទ្ធំ ឧប្បាទេស្សាមីតិ បុព្ពភាគាវជ្ជនំ សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស ឧបនិស្សយបច្ចយោ, សទ្ធិន្ទ្រិយជវនស្ស អាវជ្ជនំ បឋមស្ស ជវនស្ស អនន្តរបច្ចយោ, ទុតិយជវនាទីនំ ឧបនិស្សយបច្ចយោ. អធិមោក្ខវសេនាតិ ឆន្ទសម្បយុត្តអធិមោក្ខវសេន. ឆន្ទស្ស សមុទយោតិ បុព្ពភាគាវជ្ជនបច្ចយា ឧប្បន្នស្ស អធិមោក្ខសម្បយុត្តស្ស យេវាបនកភូតស្ស ធម្មច្ឆន្ទស្ស សមុទយោ. សោ បន សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស សហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយសម្បយុត្តអត្ថិអវិគតវសេន បច្ចយោ ហោតិ, ឆន្ទាធិបតិកាលេ អធិបតិបច្ចយោ ច ហោតិ, សោយេវ ទុតិយស្ស អនន្តរសមនន្តរអនន្តរូបនិស្សយាសេវននត្ថិវិគតវសេន បច្ចយោ ហោតិ. ឥមិនាវ នយេន មនសិការស្សបិ យោជនា កាតព្ពា. កេវលញ្ហេត្ថ មនសិការោតិ សារណលក្ខណោ យេវាបនកមនសិការោ. អធិបតិបច្ចយតា បនស្ស ន ហោតិ. សម្បយុត្តេសុ ឥមេសំ ទ្វិន្នំយេវ គហណំ ពលវបច្ចយត្តាតិ វេទិតព្ពំ. សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស វសេនាតិ ភាវនាភិវុទ្ធិយា ឥន្ទ្រិយភាវំ បត្តស្ស សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស វសេន. ឯកត្តុបដ្ឋានន្តិ ឯការម្មណេ អចលភាវេន ភុសំ ឋានំ ឧបរូបរិ សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស បច្ចយោ ហោតិ. សទ្ធិន្ទ្រិយេ វុត្តនយេនេវ សេសិន្ទ្រិយានិបិ វេទិតព្ពានិ. ឯវមេកេកស្ស ឥន្ទ្រិយស្ស ចត្តារោ ចត្តារោ សមុទយាតិ បញ្ចន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ វីសតិ សមុទយា ហោន្តិ. បុន ចតុន្នំ សមុទយានំ ឯកេកស្មិំ សមុទយេ បញ្ច បញ្ច ឥន្ទ្រិយានិ យោជេត្វា វីសតិ សមុទយា វុត្តា. បឋមវីសតិ នានាមគ្គវសេន ទដ្ឋព្ពា, ទុតិយវីសតិ ឯកមគ្គវសេន ទដ្ឋព្ពាតិ វទន្តិ. ឯវំ ចត្តាលីស អាការា ហោន្តិ. អត្ថង្គមវារោបិ ឥមិនាវ នយេន វេទិតព្ពោ. សោ បន អត្ថង្គមោ ឥន្ទ្រិយភាវនំ អននុយុត្តស្ស អប្បដិលទ្ធា បដិលាភត្ថង្គមោ, ឥន្ទ្រិយភាវនាយ បរិហីនស្ស បដិលទ្ធបរិហានិ អត្ថង្គមោ, ផលប្បត្តស្ស បដិប្បស្សទ្ធិអត្ថង្គមោ. ឯកត្តអនុបដ្ឋានន្តិ ឯកត្តេ អនុបដ្ឋានំ.

ក. អស្សាទនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៨៩. អស្សាទនិទ្ទេសេ អស្សទ្ធិយស្ស អនុបដ្ឋានន្តិ អស្សទ្ធេ បុគ្គលេ បរិវជ្ជយតោ សទ្ធេ បុគ្គលេ សេវតោ បសាទនីយសុត្តន្តេ បច្ចវេក្ខតោ តត្ថ យោនិសោមនសិការំ ពហុលីករោតោ ច អស្សទ្ធិយស្ស អនុបដ្ឋានំ ហោតិ. អស្សទ្ធិយបរិឡាហស្ស អនុបដ្ឋានន្តិ ឯត្ថ អស្សទ្ធស្ស សទ្ធាកថាយ បវត្តមានាយ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតិ. អយំ អស្សទ្ធិយបរិឡាហោ. អធិមោក្ខចរិយាយ វេសារជ្ជន្តិ សទ្ធាវត្ថុវសេន វា ភាវនាយ វា វសិប្បត្តស្ស សទ្ធាបវត្តិយា វិសារទភាវោ ហោតិ. សន្តោ ច វិហារាធិគមោតិ សមថស្ស វា វិបស្សនាយ វា បដិលាភោ. សុខំ សោមនស្សន្តិ ឯត្ថ ចេតសិកសុខភាវទស្សនត្ថំ សោមនស្សវចនំ. សទ្ធិន្ទ្រិយសមុដ្ឋិតបណីតរូបផុដ្ឋកាយស្ស កាយិកសុខម្បិ លព្ភតិយេវ. សុខសោមនស្សស្ស បធានស្សាទត្តា ‘‘អយំ សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស អស្សាទោ’’តិ វិសេសេត្វា វុត្តំ. ឥមិនាវ នយេន សេសិន្ទ្រិយស្សាទាបិ យោជេត្វា វេទិតព្ពា.

ខ. អាទីនវនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៩០. អាទីនវនិទ្ទេសេ អនិច្ចដ្ឋេនាតិ សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស អនិច្ចដ្ឋេន. សោ អនិច្ចដ្ឋោ សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស អាទីនវោតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥតរទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. ឥមេ សមុទយត្ថង្គមស្សាទាទីនវា លោកិយឥន្ទ្រិយានមេវាតិ វេទិតព្ពា.

គ. និស្សរណនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៩១. និស្សរណនិទ្ទេសេ អធិមោក្ខដ្ឋេនាតិអាទីសុ ឯកេកស្មិំ ឥន្ទ្រិយេ បញ្ច បញ្ច កត្វា បញ្ចន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ បញ្ចវីសតិ និស្សរណានិ មគ្គផលវសេន និទ្ទិដ្ឋានិ. តត្ថ តតោ បណីតតរសទ្ធិន្ទ្រិយស្ស បដិលាភាតិ តតោ វិបស្សនាក្ខណេ បវត្តសទ្ធិន្ទ្រិយតោ មគ្គក្ខណេ បណីតតរស្ស សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស បដិលាភវសេន. បុរិមតរសទ្ធិន្ទ្រិយា និស្សដំ ហោតីតិ តស្មិំ មគ្គក្ខណេ សទ្ធិន្ទ្រិយំ បុរិមតរតោ វិបស្សនាក្ខណេ បវត្តសទ្ធិន្ទ្រិយតោ និក្ខន្តំ ហោតិ. ឥមិនាវ នយេន ផលក្ខណេ សទ្ធិន្ទ្រិយម្បិ ឧភយត្ថ សេសិន្ទ្រិយានិបិ យោជេតព្ពានិ.

១៩២. បុព្ពភាគេ បញ្ចហិ ឥន្ទ្រិយេហីតិ បឋមជ្ឈានូបចារេ បញ្ចហិ ឥន្ទ្រិយេហិ បឋមជ្ឈានាទិអដ្ឋសមាបត្តិវសេន អដ្ឋ និស្សរណានិ, អនិច្ចានុបស្សនាទិអដ្ឋារសមហាវិបស្សនាវសេន អដ្ឋារស និស្សរណានិ, សោតាបត្តិមគ្គាទិវសេន អដ្ឋ លោកុត្តរនិស្សរណានិ. ឯវំ ឈានសមាបត្តិមហាវិបស្សនាមគ្គផលវសេន ចតុត្តិំស និស្សរណានិ បុរិមបុរិមសមតិក្កមតោ និទ្ទិដ្ឋានិ. នេក្ខម្មេ បញ្ចិន្ទ្រិយានីតិអាទីនិ បន សត្តតិំស និស្សរណានិ បដិបក្ខបហានវសេន បដិបក្ខតោ និទ្ទិដ្ឋានិ. តត្ថ នេក្ខម្មាទីសុ សត្តសុ សត្ត និស្សរណានិ ឧបចារភូមិវសេន វុត្តានិ, ផលានិ បន បដិបក្ខបហានាភាវតោ ន វុត្តានិ.

១៩៣. ទិដ្ឋេកដ្ឋេហីតិ យាវ សោតាបត្តិមគ្គា ទិដ្ឋិយា សហ ឯកស្មិំ បុគ្គលេ ឋិតាតិ ទិដ្ឋេកដ្ឋា. តេហិ ទិដ្ឋេកដ្ឋេហិ. ឱឡារិកេហីតិ ថូលេហិ កាមរាគព្យាបាទេហិ. អណុសហគតេហីតិ សុខុមភូតេហិ កាមរាគព្យាបាទេហិយេវ. សព្ពកិលេសេហីតិ រូបរាគាទីហិ. តេសុ ហិ បហីនេសុ សព្ពកិលេសា បហីនា ហោន្តិ, តស្មា ‘‘សព្ពកិលេសេហី’’តិ វុត្តំ. អវុត្តត្ថានិ បនេត្ថ បទានិ ហេដ្ឋា វុត្តត្ថានេវាតិ. សព្ពេសញ្ញេវ ខីណាសវានំ តត្ថ តត្ថ បញ្ចិន្ទ្រិយានីតិ ‘‘អធិមោក្ខដ្ឋេនា’’តិអាទីសុ បុព្ពេ វុត្តេសុ ឋានេសុ តស្មិំ តស្មិំ ឋានេ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធសាវកានំ ខីណាសវានំ យថាយោគំ តតោ តតោ និស្សដានិ ហោន្តិ. ឥមស្មិំ វារេ បឋមំ វុត្តនយា ឯវ យថាយោគំ ខីណាសវវសេន វុត្តា.

កថំ បនេតានិ និស្សរណានិ អសីតិសតំ ហោន្តីតិ? វុច្ចតេ – មគ្គផលវសេន វុត្តានិ បញ្ចវីសតិ, សមតិក្កមវសេន វុត្តានិ ចតុត្តិំស, បដិបក្ខវសេន វុត្តានិ សត្តតិំសាតិ បឋមវារេ សព្ពានិ ឆន្នវុតិ និស្សរណានិ ហោន្តិ, ឯតានិយេវ ទុតិយវារេ ខីណាសវានំ វសេន ទ្វាទសសុ អបនីតេសុ ចតុរាសីតិ ហោន្តិ. ឥតិ បុរិមានិ ឆន្នវុតិ, ឥមានិ ច ចតុរាសីតីតិ អសីតិសតំ ហោន្តិ. កតមានិ បន ទ្វាទស ខីណាសវានំ អបនេតព្ពានិ? សមតិក្កមតោ វុត្តេសុ មគ្គផលវសេន វុត្តានិ អដ្ឋ និស្សរណានិ, បដិបក្ខតោ វុត្តេសុ មគ្គវសេន វុត្តានិ ចត្តារីតិ ឥមានិ ទ្វាទស អបនេតព្ពានិ. អរហត្តផលវសេន វុត្តានិ កស្មា អបនេតព្ពានីតិ ចេ? សព្ពបឋមំ វុត្តានំ បញ្ចវីសតិយា និស្សរណានំ មគ្គផលវសេនេវ លព្ភនតោ. អរហត្តផលវសេន និស្សរណានិ វុត្តានេវ ហោន្តិ. ហេដ្ឋិមំ ហេដ្ឋិមំ បន ផលសមាបត្តិំ ឧបរិមា ឧបរិមា ន សមាបជ្ជន្តិយេវាតិ ហេដ្ឋា តីណិបិ ផលានិ ន លព្ភន្តិយេវ. ឈានសមាបត្តិវិបស្សនានេក្ខម្មាទីនិ ច កិរិយាវសេន លព្ភន្តិ. បញ្ចបិ ចេតានិ ឥន្ទ្រិយានិ បុព្ពមេវ បដិបក្ខានំ បដិប្បស្សទ្ធត្តា បដិបក្ខតោ និស្សដានេវ ហោន្តីតិ.

ទុតិយសុត្តន្តនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. តតិយសុត្តន្តនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៩៤. បុន អញ្ញំ សុត្តន្តំ និក្ខិបិត្វា ឥន្ទ្រិយវិធានំ និទ្ទិសិតុកាមោ បញ្ចិមានិ, ភិក្ខវេតិអាទិមាហ. តត្ថ សោតាបត្តិយង្គេសូតិ ឯត្ថ សោតោ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ, សោតស្ស អាបត្តិ ភុសំ បាបុណនំ សោតាបត្តិ, សោតាបត្តិយា អង្គានិ សម្ភារានិ សោតាបត្តិអង្គានិ. សោតាបន្នតាយ បុព្ពភាគបដិលាភអង្គានិ. សប្បុរិសសំសេវោ សោតាបត្តិអង្គំ, សទ្ធម្មស្សវនំ សោតាបត្តិអង្គំ, យោនិសោមនសិការោ សោតាបត្តិអង្គំ, ធម្មានុធម្មបដិបត្តិ សោតាបត្តិអង្គំ, ឥមានិ ចត្តារិ សោតាបត្តិអង្គានិ. សេសា ហេដ្ឋា វុត្តា ឯវ. ឥទញ្ច ឥមេសំ ឥន្ទ្រិយានំ សកវិសយេ ជេដ្ឋកភាវទស្សនត្ថំ វុត្តំ. យថា ហិ ចត្តារោ សេដ្ឋិបុត្តា រាជាតិរាជបញ្ចមេសុ សហាយេសុ ‘‘នក្ខត្តំ កីឡិស្សាមា’’តិ វីថិំ ឱតិណ្ណេសុ ឯកស្ស សេដ្ឋិបុត្តស្ស គេហំ គតកាលេ ឥតរេ ចត្តារោ តុណ្ហី និសីទន្តិ, គេហសាមិកោវ ‘‘ឥមេសំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ ទេថ, ឥមេសំ គន្ធមាលាលង្ការាទីនិ ទេថា’’តិ គេហេ វិចារេតិ, ទុតិយស្ស តតិយស្ស ចតុត្ថស្ស គេហំ គតកាលេ ឥតរេ ចត្តារោ តុណ្ហី និសីទន្តិ, គេហសាមិកោវ ‘‘ឥមេសំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ ទេថ, ឥមេសំ គន្ធមាលាលង្ការាទីនិ ទេថា’’តិ គេហេ វិចារេតិ, អថ សព្ពបច្ឆា រញ្ញោ គេហំ គតកាលេ កិញ្ចាបិ រាជា សព្ពត្ថ ឥស្សរោវ, ឥមស្មិំ បន កាលេ អត្តនោ គេហេយេវ ‘‘ឥមេសំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ ទេថ, ឥមេសំ គន្ធមាលាលង្ការាទីនិ ទេថា’’តិ វិចារេតិ, ឯវមេវ សទ្ធាបញ្ចមកេសុ ឥន្ទ្រិយេសុ តេសុ សហាយេសុ ឯកតោ វីថិំ ឱតរន្តេសុ វិយ ឯការម្មណេ ឧប្បជ្ជមានេសុបិ យថា បឋមស្ស គេហេ ឥតរេ ចត្តារោ តុណ្ហី និសីទន្តិ, គេហសាមិកោវ វិចារេតិ, ឯវំ សោតាបត្តិអង្គានិ បត្វា អធិមោក្ខលក្ខណំ សទ្ធិន្ទ្រិយមេវ ជេដ្ឋកំ ហោតិ បុព្ពង្គមំ, សេសានិ តទន្វយានិ ហោន្តិ. យថា ទុតិយស្ស គេហេ ឥតរេ ចត្តារោ តុណ្ហី និសីទន្តិ, គេហសាមិកោវ វិចារេតិ, ឯវំ សម្មប្បធានានិ បត្វា បគ្គហណលក្ខណំ វីរិយិន្ទ្រិយមេវ ជេដ្ឋកំ ហោតិ បុព្ពង្គមំ, សេសានិ តទន្វយានិ ហោន្តិ. យថា តតិយស្ស គេហេ ឥតរេ ចត្តារោ តុណ្ហី និសីទន្តិ, គេហសាមិកោវ វិចារេតិ, ឯវំ សតិបដ្ឋានានិ បត្វា ឧបដ្ឋានលក្ខណំ សតិន្ទ្រិយមេវ ជេដ្ឋកំ ហោតិ បុព្ពង្គមំ, សេសានិ តទន្វយានិ ហោន្តិ. យថា ចតុត្ថស្ស គេហេ ឥតរេ ចត្តារោ តុណ្ហី និសីទន្តិ, គេហសាមិកោវ វិចារេតិ, ឯវំ ឈានានិ បត្វា អវិក្ខេបលក្ខណំ សមាធិន្ទ្រិយមេវ ជេដ្ឋកំ ហោតិ បុព្ពង្គមំ, សេសានិ តទន្វយានិ ហោន្តិ. សព្ពបច្ឆា រញ្ញោ គេហំ គតកាលេ បន យថា ឥតរេ ចត្តារោ តុណ្ហី និសីទន្តិ, រាជាវ វិចារេតិ, ឯវំ អរិយសច្ចានិ បត្វា បជាននលក្ខណំ បញ្ញិន្ទ្រិយមេវ ជេដ្ឋកំ ហោតិ បុព្ពង្គមំ, សេសានិ តទន្វយានិ ហោន្តីតិ.

ក. បភេទគណននិទ្ទេសវណ្ណនា

១៩៥. សុត្តន្តស្ស បភេទគណនាបុច្ឆាបុព្ពង្គមេវ បភេទគណននិទ្ទេសេ សប្បុរិសសំសេវេតិ សោភនានំ បុរិសានំ សម្មា សេវនេ. អធិមោក្ខាធិបតេយ្យដ្ឋេនាតិ អធិមោក្ខសង្ខាតេន សេសិន្ទ្រិយេសុ អធិបតិភាវដ្ឋេន, សេសិន្ទ្រិយានំ បុព្ពង្គមដ្ឋេនាតិ អត្ថោ. សទ្ធម្មសវនេតិ សតំ ធម្មោ, សោភនោ វា ធម្មោតិ សទ្ធម្មោ. តស្ស សទ្ធម្មស្ស សវនេ. យោនិសោមនសិការេតិ ឧបាយេន មនសិការេ. ធម្មានុធម្មបដិបត្តិយាតិ ឯត្ថ នវ លោកុត្តរធម្មេ អនុគតោ ធម្មោ ធម្មានុធម្មោ, សីលសមាធិបញ្ញាសង្ខាតស្ស ធម្មានុធម្មស្ស បដិបត្តិ បដិបជ្ជនំ ធម្មានុធម្មបដិបត្តិ. សម្មប្បធានាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

ខ. ចរិយាវារវណ្ណនា

១៩៦. ចរិយាវារេបិ ឥមិនាវ នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. កេវលំ បឋមវារោ ឥន្ទ្រិយានំ ឧប្បាទនកាលវសេន វុត្តោ, ចរិយាវារោ ឧប្បន្នានំ អាសេវនកាលវសេន ច បារិបូរិកាលវសេន ច វុត្តោ. ចរិយា បកតិ ឧស្សន្នតាតិ ហិ អត្ថតោ ឯកំ.

ចារវិហារនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៩៧. ឥទានិ ចរិយាសម្ពន្ធេនេវ ចារវិហារនិទ្ទេសវសេន អបរេន បរិយាយេន ឥន្ទ្រិយវិធានំ និទ្ទិសិតុកាមោ ចារោ ច វិហារោ ចាតិអាទិកំ ឧទ្ទេសំ ឧទ្ទិសិត្វា តស្ស និទ្ទេសមាហ. តត្ថ ឧទ្ទេសេ តាវ យថា ចរន្តំ វិហរន្តំ វិញ្ញូ សព្រហ្មចារី គម្ភីរេសុ ឋានេសុ ឱកប្បេយ្យុំ – អទ្ធា អយមាយស្មា បត្តោ វា បាបុណិស្សតិ វាតិ, តថា ឥន្ទ្រិយសម្បន្នស្ស ចារោ ច វិហារោ ច វិញ្ញូហិ សព្រហ្មចារីហិ អនុពុទ្ធោ ហោតិ បដិវិទ្ធោតិ ឧទ្ទេសស្ស សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. ឧទ្ទេសនិទ្ទេសេ ចរិយា ចារោយេវ. ចារោ ចរិយាតិ ហិ អត្ថតោ ឯកំ. តស្មា ‘‘ចារោ’’តិបទស្ស និទ្ទេសេ ‘‘ចរិយា’’តិ វុត្តំ. ឥរិយាបថចរិយាតិ ឥរិយាបថានំ ចរិយា, បវត្តនន្តិ អត្ថោ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. អាយតនចរិយា បន អាយតនេសុ សតិសម្បជញ្ញានំ ចរិយា. បត្តីតិ ផលានិ. តានិ ហិ បាបុណិយន្តីតិ ‘‘បត្តី’’តិ វុត្តា. សត្តលោកស្ស ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកា អត្ថា លោកត្ថាតិ អយំ វិសេសោ.

ឥទានិ តាសំ ចរិយានំ ភូមិំ ទស្សេន្តោ ចតូសុ ឥរិយាបថេសូតិអាទិមាហ. សតិបដ្ឋានេសូតិ អារម្មណសតិបដ្ឋានេសុ. សតិបដ្ឋានេសុបិ វុច្ចមានេសុ សតិតោ អនញ្ញានិ វោហារវសេន អញ្ញានិ វិយ កត្វា វុត្តំ. អរិយសច្ចេសូតិ បុព្ពភាគលោកិយសច្ចញាណេន វិសុំ វិសុំ សច្ចបរិគ្គហវសេន វុត្តំ. អរិយមគ្គេសុ សាមញ្ញផលេសូតិ ច វោហារវសេនេវ វុត្តំ. បទេសេតិ លោកត្ថចរិយាយ ឯកទេសេ. និប្បទេសតោ ហិ លោកត្ថចរិយំ ពុទ្ធា ឯវ ករោន្តិ. បុន តា ឯវ ចរិយាយោ ការកបុគ្គលវសេន ទស្សេន្តោ បណិធិសម្បន្នានន្តិអាទិមាហ. តត្ថ បណិធិសម្បន្នា នាម ឥរិយាបថានំ សន្តត្តា ឥរិយាបថគុត្តិយា សម្បន្នា អកម្បិតឥរិយាបថា ភិក្ខុភាវានុរូបេន សន្តេន ឥរិយាបថេន សម្បន្នា. ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារានន្តិ ចក្ខាទីសុ ឆសុ ឥន្ទ្រិយេសុ អត្តនោ អត្តនោ វិសយេ បវត្តឯកេកទ្វារវសេន គុត្តំ ទ្វារំ ឯតេសន្តិ គុត្តទ្វារា. តេសំ គុត្តទ្វារានំ. ទ្វារន្តិ ចេត្ថ ឧប្បត្តិទ្វារវសេន ចក្ខាទយោ ឯវ. អប្បមាទវិហារីនន្តិ សីលាទីសុ អប្បមាទវិហារវតំ. អធិចិត្តមនុយុត្តានន្តិ វិបស្សនាយ បាទកភាវេន អធិចិត្តសង្ខាតំ សមាធិមនុយុត្តានំ. ពុទ្ធិសម្បន្នានន្តិ នាមរូបវវត្ថានំ អាទិំ កត្វា យាវ គោត្រភុ, តាវ បវត្តេន ញាណេន សម្បន្នានំ. សម្មាបដិបន្នានន្តិ ចតុមគ្គក្ខណេ. អធិគតផលានន្តិ ចតុផលក្ខណេ.

អធិមុច្ចន្តោតិ អធិមោក្ខំ ករោន្តោ. សទ្ធាយ ចរតីតិ សទ្ធាវសេន បវត្តតិ. បគ្គណ្ហន្តោតិ ចតុសម្មប្បធានវីរិយេន បទហន្តោ. ឧបដ្ឋាបេន្តោតិ សតិយា អារម្មណំ ឧបដ្ឋាបេន្តោ. អវិក្ខេបំ ករោន្តោតិ សមាធិវសេន វិក្ខេបំ អករោន្តោ. បជានន្តោតិ ចតុសច្ចបជាននបញ្ញាយ បការេន ជានន្តោ. វិជានន្តោតិ ឥន្ទ្រិយសម្បយុត្តជវនបុព្ពង្គមេន អាវជ្ជនវិញ្ញាណេន អារម្មណំ វិជានន្តោ. វិញ្ញាណចរិយាយាតិ អាវជ្ជនវិញ្ញាណចរិយវសេន. ឯវំ បដិបន្នស្សាតិ សហជវនាយ ឥន្ទ្រិយចរិយាយ បដិបន្នស្ស. កុសលា ធម្មា អាយាបេន្តីតិ សមថវិបស្សនាវសេន បវត្តា កុសលា ធម្មា ភុសំ យាបេន្តិ, បវត្តន្តីតិ អត្ថោ. អាយតនចរិយាយាតិ កុសលានំ ធម្មានំ ភុសំ យតនចរិយាយ, ឃដនចរិយាយ បវត្តនចរិយាយាតិ វុត្តំ ហោតិ. វិសេសមធិគច្ឆតីតិ វិក្ខម្ភនតទង្គសមុច្ឆេទបដិប្បស្សទ្ធិវសេន វិសេសំ អធិគច្ឆតិ. ទស្សនចរិយាទយោ វុត្តត្ថាយេវ.

សទ្ធាយ វិហរតីតិអាទីសុ សទ្ធាទិសមង្គិស្ស ឥរិយាបថវិហារោ ទដ្ឋព្ពោ. អនុពុទ្ធោតិ អនុមានពុទ្ធិយា. បដិវិទ្ធោតិ បច្ចក្ខពុទ្ធិយា. យស្មា អធិមោក្ខដ្ឋាទីសុ អនុពុទ្ធេសុ បដិវិទ្ធេសុ ច ចារោ ច វិហារោ ច អនុពុទ្ធោ ហោតិ បដិវិទ្ធោ, តស្មា អនុពោធបដិវេធេសុ អធិមោក្ខដ្ឋាទយោ ច និទ្ទិដ្ឋា.

ឯវំ សទ្ធាយ ចរន្តន្តិអាទីសុ ឯវន្តិ វុត្តប្បការំ និទ្ទិសន្តោ យថាសទ្ទស្ស អត្ថំ និទ្ទិសតិ. វិញ្ញូតិអាទីសុបិ យថាសភាវំ ជានន្តីតិ វិញ្ញូ. វិញ្ញាតំ សភាវំ វិភាវេន្តិ បាកដំ ករោន្តីតិ វិភាវី. អសនិ វិយ សិលុច្ចយេ កិលេសេ មេធតិ ហិំសតីតិ មេធា, ខិប្បំ គហណធារណដ្ឋេន វា មេធា, មេធា ឯតេសំ អត្ថីតិ មេធាវី. ញាណគតិយា បណ្ឌន្តិ គច្ឆន្តិ បវត្តន្តីតិ បណ្ឌិតា. ពុទ្ធិសម្បទាយ សមន្នាគតត្តា ពុទ្ធិសម្បន្នា. សហ ព្រហ្មំ ចរិយំ ឧត្តមំ បដិបទំ ចរន្តីតិ សព្រហ្មចារិនោ. អបលោកនកម្មាទិចតុព្ពិធំ កម្មំ ឯកតោ ករណវសេន ឯកំ កម្មំ. តថា បញ្ចវិធោ បាតិមោក្ខុទ្ទេសោ ឯកុទ្ទេសោ. សមា សិក្ខា ឯតេសន្តិ សមសិក្ខា, សមសិក្ខានំ ភាវោ សមសិក្ខតា. សមសិក្ខាតាតិបិ បឋន្តិ. យេសំ ឯកំ កម្មំ ឯកោ ឧទ្ទេសោ សមសិក្ខតា, តេ សព្រហ្មចារីតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘ឈានានី’’តិ វត្តព្ពេ ឈានាតិ លិង្គវិបល្លាសោ កតោ. វិមោក្ខាតិ តយោ វា អដ្ឋ វា វិមោក្ខា. សមាធីតិ សវិតក្កសវិចារអវិតក្កវិចារមត្តអវិតក្កាវិចារា តយោ សមាធី. សមាបត្តិយោតិ សុញ្ញតានិមិត្តាប្បណិហិតា. អភិញ្ញាយោតិ ឆ អភិញ្ញា.

ឯកោ អំសោ ភាគោ, ន ទុតិយោតិ ឯកំសោ, ឯកំសស្ស អត្ថស្ស វចនំ ឯកំសវចនំ. ឯវំ សេសេសុបិ យោជនា កាតព្ពា. វិសេសតោ បន សមំ, សមន្តា វា សេតិ បវត្តតីតិ សំសយោ, នត្ថេត្ថ សំសយោតិ និស្សំសយោ. ឯកស្មិំយេវ អនិច្ឆយតា ហុត្វា ឥតរម្បិ កង្ខតីតិ កង្ខា, នត្ថេត្ថ កង្ខាតិ និក្កង្ខោ. ទ្វិធា ភាវោ ទ្វេជ្ឈំ, នត្ថេត្ថ ទ្វេជ្ឈន្តិ អទ្វេជ្ឈោ. ទ្វិធា ឯលយតិ កម្បេតីតិ ទ្វេឡ្ហកំ, នត្ថេត្ថ ទ្វេឡ្ហកន្តិ អទ្វេឡ្ហកោ. និយោគេន និយមេន វចនំ និយោគវចនំ. និយ្យោគវចនន្តិបិ បឋន្តិ. អបណ្ណកស្ស អវិរទ្ធស្ស និយ្យានិកស្ស អត្ថស្ស វចនំ អបណ្ណកវចនំ. អវត្ថាបនវចនន្តិ និច្ឆយវចនំ. សព្ពម្បិ ហេតំ វិចិកិច្ឆាភាវស្ស វេវចនំ. បិយស្ស អត្ថស្ស សព្ភាវតោ វចនំ, បិយមេវាតិ បិយវចនំ. តថា គរុវចនំ. សហ គារវេន គរុភាវេន សគារវំ. បតិស្សយនំ បតិស្សយោ បរំ គរុំ កត្វា និស្សយនំ អបស្សយនន្តិ អត្ថោ. បតិស្សវនំ វា បតិស្សវោ, និវាតវុត្តិតាយ បរវចនសវនន្តិ អត្ថោ. ឧភយថាបិ បរជេដ្ឋកភាវស្សេតំ នាមំ. សហ គារវេន វត្តតីតិ សគារវំ. សហ បតិស្សយេន, បតិស្សវេន វា វត្តតីតិ សប្បតិស្សយំ. ‘‘សប្បតិស្សវ’’ន្តិ វា វត្តព្ពេ យ-ការំ, វ-ការំ វា លោបំ កត្វា ‘‘សប្បតិស្ស’’ន្តិ វុត្តំ. អធិកំ វិសិដ្ឋំ វចនំ អធិវចនំ, សគារវញ្ច តំ សប្បតិស្សញ្ចាតិ សគារវសប្បតិស្សំ, សគារវសប្បតិស្សំ អធិវចនំ សគារវសប្បតិស្សាធិវចនំ. ឧភយត្ថាបិ វេវចនវិកប្បនានត្តវសេន បុនប្បុនំ ឯតន្តិ វុត្តំ. បត្តោ វា បាបុណិស្សតិ វាតិ ឈានាទីនិយេវាតិ.

តតិយសុត្តន្តនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ចតុត្ថសុត្តន្តនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៩៨. បុន បឋមសុត្តមេវ និក្ខិបិត្វា អបរេន អាការេន ឥន្ទ្រិយានិ និទ្ទិសតិ. តត្ថ កតិហាការេហិ កេនដ្ឋេន ទដ្ឋព្ពានីតិ កតិហិ អាការេហិ ទដ្ឋព្ពានិ. កេនដ្ឋេន ទដ្ឋព្ពានីតិ ទដ្ឋព្ពាការេ ច ទដ្ឋព្ពដ្ឋញ្ច បុច្ឆតិ. ឆហាការេហិ តេនដ្ឋេន ទដ្ឋព្ពានីតិ ឆហិ អាការេហិ ទដ្ឋព្ពានិ, តេនេវ ឆអាការសង្ខាតេនដ្ឋេន ទដ្ឋព្ពានិ. អាធិបតេយ្យដ្ឋេនាតិ អធិបតិភាវដ្ឋេន. អាទិវិសោធនដ្ឋេនាតិ កុសលានំ ធម្មានំ អាទិភូតស្ស សីលស្ស វិសោធនដ្ឋេន. អធិមត្តដ្ឋេនាតិ ពលវដ្ឋេន. ពលវញ្ហិ អធិកា មត្តា បមាណំ អស្សាតិ អធិមត្តន្តិ វុច្ចតិ. អធិដ្ឋានដ្ឋេនាតិ បតិដ្ឋានដ្ឋេន. បរិយាទានដ្ឋេនាតិ ខេបនដ្ឋេន. បតិដ្ឋាបកដ្ឋេនាតិ បតិដ្ឋាបនដ្ឋេន.

ក. អាធិបតេយ្យដ្ឋនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៩៩. អាធិបតេយ្យដ្ឋនិទ្ទេសេ អស្សទ្ធិយំ បជហតោតិអាទិ ឯកេកស្សេវ ឥន្ទ្រិយស្ស បដិបក្ខបជហនវចនំ ឯកក្ខណេបិ អត្តនោ អត្តនោ បដិបក្ខបហានកិច្ចសាធនេ អធិបតិភាវសាធនត្ថំ វុត្តំ. សេសានិ ចត្តារិ ឥន្ទ្រិយានិ តំសម្បយុត្តានេវ វុត្តានិ. នានាក្ខណេសុ វា ឯកេកំ ឥន្ទ្រិយំ ធុរំ កត្វា តស្ស តស្ស បដិបក្ខស្ស តំ តំ ឥន្ទ្រិយំ ជេដ្ឋកំ កត្វា សេសានិ តទន្វយានិ កត្វា វុត្តន្តិបិ វេទិតព្ពំ. កាមច្ឆន្ទំ បជហតោតិអាទិ បន ឯកក្ខណវសេនេវ វុត្តំ.

ខ. អាទិវិសោធនដ្ឋនិទ្ទេសវណ្ណនា

២០០. អាទិវិសោធនដ្ឋនិទ្ទេសេ អស្សទ្ធិយសំវរដ្ឋេន សីលវិសុទ្ធីតិ អស្សទ្ធិយស្ស និវារណដ្ឋេន វិរតិអត្ថេន សីលមលវិសោធនតោ សីលវិសុទ្ធិ នាម. សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស អាទិវិសោធនាតិ សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស ឧបនិស្សយវសេន អាទិភូតស្ស សីលស្ស វិសោធនា. ឥមិនាវ នយេន សេសានិបិ កាមច្ឆន្ទាទិសំវរណមូលកានិ ច ឥន្ទ្រិយានិ វេទិតព្ពានិ.

គ. អធិមត្តដ្ឋនិទ្ទេសវណ្ណនា

២០១. អធិមត្តដ្ឋនិទ្ទេសេ សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស ភាវនាយ ឆន្ទោ ឧប្បជ្ជតីតិ សទ្ធស្ស បុគ្គលស្ស សទ្ធាបដិសំយុត្តំ ធម្មំ សុត្វា វា សទ្ធិន្ទ្រិយភាវនាយ អស្សាទំ ទិស្វា វា សទ្ធិន្ទ្រិយេ កុសលោ ធម្មច្ឆន្ទោ ជាយតិ. បាមោជ្ជំ ឧប្បជ្ជតីតិ ឆន្ទជាតត្តា ទុព្ពលបីតិ ឧប្បជ្ជតិ. បីតិ ឧប្បជ្ជតីតិ បមុទិតត្តា ពលវបីតិ ឧប្បជ្ជតិ. បស្សទ្ធិ ឧប្បជ្ជតីតិ បីតិយា បីណិតត្តា កាយចិត្តបស្សទ្ធិ ឧប្បជ្ជតិ. សុខំ ឧប្បជ្ជតីតិ បស្សទ្ធកាយចិត្តត្តា ចេតសិកំ សុខំ ឧប្បជ្ជតិ. ឱភាសោ ឧប្បជ្ជតីតិ សុខេន អភិសន្នត្តា ញាណោភាសោ ឧប្បជ្ជតិ. សំវេគោ ឧប្បជ្ជតីតិ ញាណោភាសេន វិទិតសង្ខារាទីនវត្តា សង្ខារបវត្តិយំ សំវេគោ ឧប្បជ្ជតិ. សំវេជេត្វា ចិត្តំ សមាទហតីតិ សំវេគំ ឧប្បាទេត្វា តេនេវ សំវេគេន ចិត្តំ សមាហិតំ ករោតិ. សាធុកំ បគ្គណ្ហាតីតិ លីនុទ្ធតភាវំ មោចេត្វា សុដ្ឋុ បគ្គណ្ហាតិ. សាធុកំ អជ្ឈុបេក្ខតីតិ វីរិយស្ស សមំ ហុត្វា បវត្តត្តា បុន វីរិយសមតានិយោជនេ ព្យាបារំ អករោន្តោ តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខាវសេន សាធុកំ អជ្ឈុបេក្ខតិ នាម. ឧបេក្ខាវសេនាតិ សមវាហិតលក្ខណាយ តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខាយ វសេន. នានត្តកិលេសេហីតិ វិបស្សនាយ បដិបក្ខភូតេហិ នានាសភាវេហិ កិលេសេហិ. វិមោក្ខវសេនាតិ ភង្គានុបស្សនតោ បដ្ឋាយ នានត្តកិលេសេហិ វិមុច្ចនវសេន. វិមុត្តត្តាតិ នានត្តកិលេសេហិ វិមុត្តត្តា.

តេ ធម្មាតិ ឆន្ទាទយោ ធម្មា. ឯករសា ហោន្តីតិ វិមុត្តិរសេន ឯករសា ហោន្តិ. ភាវនាវសេនាតិ ឯករសភាវនាវសេន. តតោ បណីតតរេ វិវដ្ដន្តីតិ តេន ការណេន វិបស្សនារម្មណតោ បណីតតរេ និព្ពានារម្មណេ វិវដ្ដនានុបស្សនាសង្ខាតេន គោត្រភុញាណេន ឆន្ទាទយោ ធម្មា និវត្តន្តិ, សង្ខារារម្មណតោ អបគន្ត្វា និព្ពានារម្មណេ បវត្តន្តីតិ អត្ថោ. វិវដ្ដនាវសេនាតិ ឯវំ គោត្រភុខណេ សង្ខារារម្មណតោ វិវដ្ដនវសេន. វិវដ្ដិតត្តា តតោ វោសជ្ជតីតិ មគ្គសមង្គិបុគ្គលោ មគ្គស្ស ឧប្បាទក្ខណេយេវ ទុភតោវុដ្ឋានវសេន វិវដ្ដិតត្តា តេនេវ ការណេន កិលេសេ ច ខន្ធេ ច វោសជ្ជតិ. វោសជ្ជិតត្តា តតោ និរុជ្ឈន្តីតិ មគ្គស្ស ឧប្បាទក្ខណេយេវ កិលេសេ ច ខន្ធេ ច វោសជ្ជិតត្តា តេនេវ ការណេន កិលេសា ច ខន្ធា ច អនុប្បត្តិនិរោធវសេន និរុជ្ឈន្តិ. វោសជ្ជិតត្តាតិ ច អាសំសាយំ ភូតវចនំ កតំ. កិលេសនិរោធេ សតិ ខន្ធនិរោធសព្ភាវតោ ច ខន្ធនិរោធោ វុត្តោ. និរោធវសេនាតិ យថាវុត្តនិរោធវសេន. តស្សេវ មគ្គស្ស ឧប្បាទក្ខណេ ទ្វេ វោសគ្គេ ទស្សេតុកាមោ និរោធវសេន ទ្វេ វោសគ្គាតិអាទិមាហ. ទ្វេបិ ហេដ្ឋា វុត្តត្ថា ឯវ. អស្សទ្ធិយស្ស បហានាយ ឆន្ទោ ឧប្បជ្ជតីតិអាទីសុបិ ឥមិនាវ នយេន វិត្ថារតោ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. វីរិយិន្ទ្រិយាទិមូលកេសុបិ វារេសុ ឯសេវ នយោ. ឥមិនាវ នយេន អធិដ្ឋានដ្ឋនិទ្ទេសោបិ វិត្ថារតោ វេទិតព្ពោ. កេវលញ្ហេត្ថ អធិដ្ឋាតីតិ វិសេសោ, បតិដ្ឋាតីតិ អត្ថោ.

ឃ-ង. បរិយាទានដ្ឋបតិដ្ឋាបកដ្ឋនិទ្ទេសវណ្ណនា

២០២-២០៣. បរិយាទានដ្ឋនិទ្ទេសេ បរិយាទិយតីតិ ខេបេតិ. បតិដ្ឋាបកដ្ឋនិទ្ទេសេ សទ្ធោ សទ្ធិន្ទ្រិយំ អធិមោក្ខេ បតិដ្ឋាបេតីតិ សទ្ធាសម្បន្នោ ‘‘សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា ទុក្ខា អនត្តា’’តិ អធិមុច្ចន្តោ សទ្ធិន្ទ្រិយំ អធិមោក្ខេ បតិដ្ឋាបេតិ. ឥមិនា បុគ្គលវិសេសេន ឥន្ទ្រិយភាវនាវិសេសោ និទ្ទិដ្ឋោ. សទ្ធស្ស សទ្ធិន្ទ្រិយំ អធិមោក្ខេ បតិដ្ឋាបេតីតិ សទ្ធាសម្បន្នស្ស បុគ្គលស្ស សទ្ធិន្ទ្រិយំ តំយេវ សទ្ធំ បតិដ្ឋាបេតិ. តថា អធិមុច្ចន្តំ អធិមោក្ខេ បតិដ្ឋាបេតីតិ. ឥមិនា ឥន្ទ្រិយភាវនាវិសេសេន បុគ្គលវិសេសោ និទ្ទិដ្ឋោ. ឯវំ ចិត្តំ បគ្គណ្ហន្តោ បគ្គហេ បតិដ្ឋាបេតិ, សតិំ ឧបដ្ឋាបេន្តោ ឧបដ្ឋានេ បតិដ្ឋាបេតិ, ចិត្តំ សមាទហន្តោ អវិក្ខេបេ បតិដ្ឋាបេតិ, អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តាតិ បស្សន្តោ ទស្សនេ បតិដ្ឋាបេតីតិ សេសេសុបិ យោជនា វេទិតព្ពា. យោគាវចរោតិ សមថយោគេ, វិបស្សនាយោគេ វា អវចរតីតិ យោគាវចរោ. អវចរតីតិ បវិសិត្វា ចរតីតិ.

ចតុត្ថសុត្តន្តនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ឥន្ទ្រិយសមោធានវណ្ណនា

២០៤. ឥទានិ សមាធិំ ភាវយតោ វិបស្សនំ ភាវយតោ ច ឥន្ទ្រិយសមោធានំ ទស្សេតុកាមោ បឋមំ តាវ ឧបដ្ឋានកោសល្លប្បភេទំ និទ្ទិសិតុំ បុថុជ្ជនោ សមាធិំ ភាវេន្តោតិអាទិមាហ. តត្ថ បុថុជ្ជនោ សមាធិំ ភាវេន្តោតិ និព្ពេធភាគិយំ សមាធិំ ភាវេន្តោ. សេក្ខស្ស វីតរាគស្ស ច បន លោកុត្តរោបិ សមាធិ លព្ភតិ. អាវជ្ជិតត្តាតិ កសិណាទិនិមិត្តស្ស អាវជ្ជិតត្តា, កសិណាទិបរិកម្មំ កត្វា តត្ថ ឧប្បាទិតនិមិត្តត្តាតិ វុត្តំ ហោតិ. អារម្មណូបដ្ឋានកុសលោតិ តស្ស ឧប្បាទិតស្ស និមិត្តស្សេវ ឧបដ្ឋានេ កុសលោ. សមថនិមិត្តូបដ្ឋានកុសលោតិ អច្ចារទ្ធវីរិយតាទីហិ ឧទ្ធតេ ចិត្តេ បស្សទ្ធិសមាធិឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គភាវនាវសេន ចិត្តោបសមនិមិត្តស្ស ឧបដ្ឋានេ កុសលោ. បគ្គហនិមិត្តូបដ្ឋានកុសលោតិ អតិសិថិលវីរិយតាទីហិ លីនេ ចិត្តេ ធម្មវិចយវីរិយបីតិសម្ពោជ្ឈង្គភាវនាវសេន ចិត្តបគ្គហនិមិត្តស្ស ឧបដ្ឋានេ កុសលោ. អវិក្ខេបូបដ្ឋានកុសលោតិ អនុទ្ធតាលីនចិត្តស្ស សម្បយុត្តស្ស សមាធិស្ស ឧបដ្ឋានេ កុសលោ. ឱភាសូបដ្ឋានកុសលោតិ បញ្ញាបយោគមន្ទតាយ និរស្សាទេ ចិត្តេ អដ្ឋសំវេគវត្ថុបច្ចវេក្ខណេន ចិត្តំ សំវេជេត្វា ញាណោភាសស្ស ឧបដ្ឋានេ កុសលោ. អដ្ឋ សំវេគវត្ថូនិ នាម ជាតិជរាព្យាធិមរណានិ ចត្តារិ, អបាយទុក្ខំ បញ្ចមំ, អតីតេ វដ្ដមូលកំ ទុក្ខំ, អនាគតេ វដ្ដមូលកំ ទុក្ខំ, បច្ចុប្បន្នេ អាហារបរិយេដ្ឋិមូលកំ ទុក្ខន្តិ. សម្បហំសនូបដ្ឋានកុសលោតិ ឧបសមសុខានធិគមេន និរស្សាទេ ចិត្តេ ពុទ្ធធម្មសង្ឃគុណានុស្សរណេន ចិត្តំ បសាទេន្តោ សម្បហំសនស្ស ឧបដ្ឋានេ កុសលោ. ឧបេក្ខូបដ្ឋានកុសលោតិ ឧទ្ធតាទិទោសវិរហិតេ ចិត្តេ និគ្គហបគ្គហាទីសុ ព្យាបារាភាវករណេន ឧបេក្ខាយ ឧបដ្ឋានេ កុសលោ. សេក្ខោតិ តិស្សោ សិក្ខា សិក្ខតីតិ សេក្ខោ. ឯកត្តូបដ្ឋានកុសលោតិ សក្កាយទិដ្ឋាទីនំ បហីនត្តា នេក្ខម្មាទិនោ ឯកត្តស្ស ឧបដ្ឋានេ កុសលោ.

វីតរាគោតិ សព្ពសោ បហីនរាគត្តា វីតរាគោ ខីណាសវោ. ញាណូបដ្ឋានកុសលោតិ អរហា ធម្មេសុ វិគតសម្មោហត្តា តត្ថ តត្ថ អសម្មោហញាណស្ស ឧបដ្ឋានេ កុសលោ. វិមុត្តូបដ្ឋានកុសលោតិ អរហត្តផលវិមុត្តិយា ឧបដ្ឋានេ កុសលោ. វិមុត្តីតិ ហិ សព្ពកិលេសេហិ វិមុត្តត្តា អរហត្តផលវិមុត្តិ អធិប្បេតា.

២០៥. វិបស្សនាភាវនាយ ឧបដ្ឋានានុបដ្ឋានេសុ អនិច្ចតោតិអាទីនិ និច្ចតោតិអាទីនិ ច សីលកថាយំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពានិ. បាឋតោ បន ‘‘អាយូហនានុបដ្ឋានកុសលោ វិបរិណាមូបដ្ឋានកុសលោ អនិមិត្តូបដ្ឋានកុសលោ និមិត្តានុបដ្ឋានកុសលោ អប្បណិហិតូបដ្ឋានកុសលោ បណិធិអនុបដ្ឋានកុសលោ អភិនិវេសានុបដ្ឋានកុសលោ’’តិ ឯតេសុ សាមិវចនេន សមាសបទច្ឆេទោ កាតព្ពោ. សេសេសុ បន និស្សក្កវចនេន បាឋោ.

២០៦. សុញ្ញតូបដ្ឋានកុសលោតិ បនេត្ថ សុញ្ញតោ ឧបដ្ឋានកុសលោតិ វា សុញ្ញតាយ ឧបដ្ឋានកុសលោតិ វា បទច្ឆេទោ កាតព្ពោ. យស្មា បន និព្ពិទាវិរាគនិរោធបដិនិស្សគ្គានុបស្សនា អធិបញ្ញាធម្មវិបស្សនា យថាភូតញាណទស្សនំ បដិសង្ខានុបស្សនា វិវដ្ដនានុបស្សនាតិ ឥមា អដ្ឋ មហាវិបស្សនា អត្តនោ សភាវវិសេសេន វិសេសិតា, ន អារម្មណវិសេសេន, តស្មា ឥមាសំ អដ្ឋន្នំ ‘‘អនិច្ចតោ ឧបដ្ឋានកុសលោ ហោតី’’តិអាទីនិ វចនានិ វិយ ‘‘និព្ពិទាតោ ឧបដ្ឋានកុសលោ ហោតី’’តិអាទីនិ វចនានិ ន យុជ្ជន្តិ. តស្មា ឯវ ឥមា អដ្ឋ ន យោជិតា. អាទីនវានុបស្សនា បន ‘‘សុញ្ញតូបដ្ឋានកុសលោ ហោតិ, អភិនិវេសានុបដ្ឋានកុសលោ ហោតី’’តិ ឥមិនា យុគលកវចនេនេវ អត្ថតោ ‘‘អាទីនវតោ ឧបដ្ឋានកុសលោ ហោតិ, អាលយាភិនិវេសានុបដ្ឋានកុសលោ ហោតី’’តិ យោជិតាវ ហោតីតិ សរូបេន ន យោជិតា. ឥតិ បុរិមា ច អដ្ឋ, អយញ្ច អាទីនវានុបស្សនាតិ អដ្ឋារសសុ មហាវិបស្សនាសុ ឥមា នវ អយោជេត្វា ឥតរា ឯវ នវ យោជិតាតិ វេទិតព្ពា. ញាណូបដ្ឋានកុសលោតិ សេក្ខោ វិបស្សនូបក្កិលេសានំ អភាវតោ វិបស្សនាភាវនាយ ញាណស្ស ឧបដ្ឋានេ កុសលោ. សមាធិភាវនាយ បន និកន្តិសព្ភាវតោ ញាណូបដ្ឋានេ កុសលោតិ ន វុត្តោ.

វិសញ្ញោគូបដ្ឋានកុសលោតិ ‘‘កាមយោគវិសញ្ញោគោ ភវយោគវិសញ្ញោគោ ទិដ្ឋិយោគវិសញ្ញោគោ អវិជ្ជាយោគវិសញ្ញោគោ’’តិ (ទី. និ. ៣.៣១២) ចតុធា វុត្តស្ស វិសញ្ញោគស្ស ឧបដ្ឋានេ កុសលោ. សញ្ញោគានុបដ្ឋានកុសលោតិ កាមយោគភវយោគទិដ្ឋិយោគាវិជ្ជាយោគវសេន ចតុធា វុត្តស្ស សញ្ញោគស្ស អនុបដ្ឋានេ កុសលោ. និរោធូបដ្ឋានកុសលោតិ ‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ខីណាសវស្ស ភិក្ខុនោ និព្ពាននិន្នំ ចិត្តំ ហោតិ និព្ពានបោណំ និព្ពានបព្ភារំ វិវេកដ្ឋំ នេក្ខម្មាភិរតំ ព្យន្តីភូតំ សព្ពសោ អាសវដ្ឋានិយេហិ ធម្មេហី’’តិ (អ. និ. ១០.៩០; បដិ. ម. ២.៤៤ អត្ថតោ សមានំ) វុត្តខីណាសវពលវសេន និព្ពាននិន្នចិត្តត្តា ខីណាសវោវ និរោធសង្ខាតស្ស និព្ពានស្ស ឧបដ្ឋានេ កុសលោ.

អារម្មណូបដ្ឋានកុសលវសេនាតិអាទីសុ កុសលន្តិ ញាណំ. ញាណម្បិ ហិ កុសលបុគ្គលយោគតោ កុសលំ យថា បណ្ឌិតបុគ្គលយោគតោ ‘‘បណ្ឌិតា ធម្មា’’តិ (ធ. ស. ទុកមាតិកា ១០៣). តស្មា កោសល្លវសេនាតិ អត្ថោ.

២០៧. ឥទានិ ចតុសដ្ឋិយា អាការេហីតិអាទិ ញាណកថាយំ (បដិ. ម. ១.១០៧) វុត្តម្បិ ឥន្ទ្រិយកថាសម្ពន្ធេន ឥធានេត្វា វុត្តំ. តំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

២០៨. បុន សមន្តចក្ខុសម្ពន្ធេន ឥន្ទ្រិយវិធានំ វត្តុកាមោ ន តស្ស អទ្ទិដ្ឋមិធត្ថិ កិញ្ចីតិអាទិមាហ. តត្ថ សមន្តចក្ខូតិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ. បញ្ញិន្ទ្រិយស្ស វសេនាតិអាទិនា បញ្ចន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ អវិយោគិតំ ទស្សេតិ. សទ្ទហន្តោ បគ្គណ្ហាតីតិអាទីហិ ឯកេកិន្ទ្រិយមូលកេហិ បញ្ចហិ ចតុក្កេហិ បញ្ចន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ និន្នបយោគកាលេ វា មគ្គក្ខណេ វា ឯករសភាវំ អញ្ញមញ្ញបច្ចយភាវញ្ច ទស្សេតិ. សទ្ទហិតត្តា បគ្គហិតន្តិអាទីហិ ឯកេកិន្ទ្រិយមូលកេហិ បញ្ចហិ ចតុក្កេហិ បញ្ចន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ និព្ពត្តិកាលេ វា ផលកាលេ វា ឯករសភាវំ អញ្ញមញ្ញបច្ចយភាវញ្ច ទស្សេតិ. បុន ពុទ្ធចក្ខុសម្ពន្ធេន ឥន្ទ្រិយវិធានំ វត្តុកាមោ យំ ពុទ្ធចក្ខូតិអាទិមាហ. តត្ថ ពុទ្ធចក្ខូតិ ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណំ អាសយានុសយញាណញ្ច. ពុទ្ធញាណន្តិ ច ឥទំ តទេវ ទ្វយំ, សេសំ ហេដ្ឋា វុត្តត្ថមេវាតិ.

ឥន្ទ្រិយសមោធានវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សទ្ធម្មប្បកាសិនិយា បដិសម្ភិទាមគ្គ-អដ្ឋកថាយ

ឥន្ទ្រិយកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.