៥. វិមោក្ខកថា

១. វិមោក្ខុទ្ទេសវណ្ណនា

២០៩. ឥទានិ ឥន្ទ្រិយកថានន្តរំ កថិតាយ វិមោក្ខកថាយ អបុព្ពត្ថានុវណ្ណនា អនុប្បត្តា. អយញ្ហិ វិមោក្ខកថា ឥន្ទ្រិយភាវនានុយុត្តស្ស វិមោក្ខសព្ភាវតោ ឥន្ទ្រិយកថានន្តរំ កថិតា. តញ្ច កថេន្តោ ភគវតោ សម្មុខា សុតសុត្តន្តទេសនាបុព្ពង្គមំ កត្វា កថេសិ. តត្ថ សុត្តន្តេ តាវ សុញ្ញតោ វិមោក្ខោតិអាទីសុ សុញ្ញតាការេន និព្ពានំ អារម្មណំ កត្វា បវត្តោ អរិយមគ្គោ សុញ្ញតោ វិមោក្ខោ. សោ ហិ សុញ្ញតាយ ធាតុយា ឧប្បន្នត្តា សុញ្ញតោ, កិលេសេហិ វិមុត្តត្តា វិមោក្ខោ. ឯតេនេវ នយេន អនិមិត្តាការេន និព្ពានំ អារម្មណំ កត្វា បវត្តោ អនិមិត្តោ, អប្បណិហិតាការេន និព្ពានំ អារម្មណំ កត្វា បវត្តោ អប្បណិហិតោតិ វេទិតព្ពោ.

ឯកោ ហិ អាទិតោវ អនិច្ចតោ សង្ខារេ សម្មសតិ. យស្មា បន ន អនិច្ចតោ សម្មសនមត្តេនេវ មគ្គវុដ្ឋានំ ហោតិ, ទុក្ខតោបិ អនត្តតោបិ សម្មសិតព្ពមេវ, តស្មា ទុក្ខតោបិ អនត្តតោបិ សម្មសតិ. តស្ស ឯវំ បដិបន្នស្ស អនិច្ចតោ ចេ សម្មសនកាលេ មគ្គវុដ្ឋានំ ហោតិ, អយំ អនិច្ចតោ អភិនិវិសិត្វា អនិច្ចតោ វុដ្ឋាតិ នាម. សចេ បនស្ស ទុក្ខតោ អនត្តតោ សម្មសនកាលេ មគ្គវុដ្ឋានំ ហោតិ, អយំ អនិច្ចតោ អភិនិវិសិត្វា ទុក្ខតោ, អនត្តតោ វុដ្ឋាតិ នាម. ឯស នយោ ទុក្ខតោ អនត្តតោ អភិនិវិសិត្វា វុដ្ឋានេសុបិ. ឯត្ថ ច យោបិ អនិច្ចតោ អភិនិវិដ្ឋោ, យោបិ ទុក្ខតោ, យោបិ អនត្តតោ. វុដ្ឋានកាលេ ចេ អនិច្ចតោ វុដ្ឋានំ ហោតិ, តយោបិ ជនា អធិមោក្ខពហុលា ហោន្តិ, សទ្ធិន្ទ្រិយំ បដិលភន្តិ, អនិមិត្តវិមោក្ខេន វិមុច្ចន្តិ, បឋមមគ្គក្ខណេ សទ្ធានុសារិនោ ហោន្តិ, សត្តសុ ឋានេសុ សទ្ធាវិមុត្តា. សចេ បន ទុក្ខតោ វុដ្ឋានំ ហោតិ, តយោបិ ជនា បស្សទ្ធិពហុលា ហោន្តិ, សមាធិន្ទ្រិយំ បដិលភន្តិ, អប្បណិហិតវិមោក្ខេន វិមុច្ចន្តិ, សព្ពត្ថ កាយសក្ខិនោ ហោន្តិ. យស្ស បនេត្ថ អរូបជ្ឈានំ បាទកំ ហោតិ, សោ អគ្គផលេ ឧភតោភាគវិមុត្តោ ហោតិ. អថ នេសំ អនត្តតោ វុដ្ឋានំ ហោតិ, តយោបិ ជនា វេទពហុលា ហោន្តិ, បញ្ញិន្ទ្រិយំ បដិលភន្តិ, សុញ្ញតវិមោក្ខេន វិមុច្ចន្តិ, បឋមមគ្គក្ខណេ ធម្មានុសារិនោ ហោន្តិ, ឆសុ ឋានេសុ ទិដ្ឋិប្បត្តា, អគ្គផលេ បញ្ញាវិមុត្តាតិ.

អបិច មគ្គោ នាម បញ្ចហិ ការណេហិ នាមំ លភតិ សរសេន វា បច្ចនីកេន វា សគុណេន វា អារម្មណេន វា អាគមនេន វា. សចេ ហិ សង្ខារុបេក្ខា អនិច្ចតោ សង្ខារេ សម្មសិត្វា វុដ្ឋាតិ, អនិមិត្តវិមោក្ខេន វិមុច្ចតិ. សចេ ទុក្ខតោ សម្មសិត្វា វុដ្ឋាតិ, អប្បណិហិតវិមោក្ខេន វិមុច្ចតិ. សចេ អនត្តតោ សម្មសិត្វា វុដ្ឋាតិ, សុញ្ញតវិមោក្ខេន វិមុច្ចតិ. ឥទំ សរសតោ នាមំ នាម. អនិច្ចានុបស្សនាយ បន សង្ខារានំ ឃនវិនិព្ភោគំ កត្វា និច្ចនិមិត្តធុវនិមិត្តសស្សតនិមិត្តានិ បហាយ អាគតត្តា អនិមិត្តោ, ទុក្ខានុបស្សនាយ សុខសញ្ញំ បហាយ បណិធិបត្ថនំ សុក្ខាបេត្វា អាគតត្តា អប្បណិហិតោ, អនត្តានុបស្សនាយ អត្តសត្តបុគ្គលសញ្ញំ បហាយ សង្ខារេ សុញ្ញតោ ទិដ្ឋត្តា សុញ្ញតោតិ ឥទំ បច្ចនីកតោ នាមំ នាម. រាគាទីហិ បន សុញ្ញត្តា សុញ្ញតោ, រូបនិមិត្តាទីនំ, រាគនិមិត្តាទីនំយេវ វា អភាវេន អនិមិត្តោ, រាគបណិធិអាទីនំ អភាវតោ អប្បណិហិតោតិ ឥទមស្ស សគុណតោ នាមំ នាម. សោយំ សុញ្ញំ អនិមិត្តំ អប្បណិហិតញ្ច និព្ពានំ អារម្មណំ ករោតីតិបិ សុញ្ញតោ អនិមិត្តោ អប្បណិហិតោតិ វុច្ចតិ. ឥទមស្ស អារម្មណតោ នាមំ នាម. អាគមនំ បន ទុវិធំ វិបស្សនាគមនំ មគ្គាគមនញ្ច. តត្ថ មគ្គេ វិបស្សនាគមនំ លព្ភតិ, ផលេ មគ្គាគមនំ. អនត្តានុបស្សនា ហិ សុញ្ញតា នាម, សុញ្ញតវិបស្សនាយ មគ្គោ សុញ្ញតោ, សុញ្ញតមគ្គស្ស ផលំ សុញ្ញតំ. អនិច្ចានុបស្សនា អនិមិត្តា នាម, អនិមិត្តវិបស្សនាយ មគ្គោ អនិមិត្តោ. ឥទំ បន នាមំ អភិធម្មបរិយាយេ ន លព្ភតិ, សុត្តន្តបរិយាយេ បន លព្ភតិ. តត្ថ ហិ គោត្រភុញាណំ អនិមិត្តំ និព្ពានំ អារម្មណំ កត្វា អនិមិត្តនាមកំ ហុត្វា សយំ អាគមនីយដ្ឋានេ ឋត្វា មគ្គស្ស នាមំ ទេតីតិ វទន្តិ. តេន មគ្គោ អនិមិត្តោតិ វុត្តោ. មគ្គាគមនេន ផលំ អនិមិត្តន្តិ យុជ្ជតិយេវ. ទុក្ខានុបស្សនា សង្ខារេសុ បណិធិំ សុក្ខាបេត្វា អាគតត្តា អប្បណិហិតា នាម, អប្បណិហិតវិបស្សនាយ មគ្គោ អប្បណិហិតោ, អប្បណិហិតមគ្គស្ស ផលំ អប្បណិហិតន្តិ ឯវំ វិបស្សនា អត្តនោ នាមំ មគ្គស្ស ទេតិ, មគ្គោ ផលស្សាតិ ឥទំ អាគមនតោ នាមំ នាម. ឯវំ សង្ខារុបេក្ខា វិមោក្ខវិសេសំ និយមេតីតិ.

ឯវំ ភគវតា ទេសិតេ តយោ មហាវត្ថុកេ វិមោក្ខេ ឧទ្ទិសិត្វា តំនិទ្ទេសវសេនេវ អបរេបិ វិមោក្ខេ និទ្ទិសិតុកាមោ អបិច អដ្ឋសដ្ឋិ វិមោក្ខាតិអាទិមាហ. តត្ថ អបិចាតិ អបរបរិយាយទស្សនំ. កថំ តេ អដ្ឋសដ្ឋិ ហោន្តិ, ននុ តេ បញ្ចសត្តតីតិ? សច្ចំ យថារុតវសេន បញ្ចសត្តតិ. ភគវតា បន ទេសិតេ តយោ វិមោក្ខេ ឋបេត្វា អញ្ញវិមោក្ខេ និទ្ទិសនតោ ឥមេសំ តទវរោធតោ ច ឥមេ តយោ ន គណេតព្ពា, អជ្ឈត្តវិមោក្ខាទយោ តយោបិ វិមោក្ខា ចតុធា វិត្ថារវចនេយេវ អន្តោគធត្តា ន គណេតព្ពា, ‘‘បណិហិតោ វិមោក្ខោ, អប្បណិហិតោ វិមោក្ខោ’’តិ ឯត្ថ អប្បណិហិតោ វិមោក្ខោ បឋមំ ឧទ្ទិដ្ឋេន ឯកនាមិកត្តា ន គណេតព្ពោ, ឯវំ ឥមេសុ សត្តសុ អបនីតេសុ សេសា អដ្ឋសដ្ឋិ វិមោក្ខា ហោន្តិ. ឯវំ សន្តេ សុញ្ញតវិមោក្ខាទយោ តយោ បុន កស្មា ឧទ្ទិដ្ឋាតិ ចេ? ឧទ្ទេសេន សង្គហេត្វា តេសម្បិ និទ្ទេសករណត្ថំ. អជ្ឈត្តវុដ្ឋានាទយោ បន តយោ បភេទំ វិនា មូលរាសិវសេន ឧទ្ទិដ្ឋា, បណិហិតវិមោក្ខបដិបក្ខវសេន បុន អប្បណិហិតោ វិមោក្ខោ ឧទ្ទិដ្ឋោតិ វេទិតព្ពោ.

អជ្ឈត្តវុដ្ឋានាទីសុ អជ្ឈត្តតោ វុដ្ឋាតីតិ អជ្ឈត្តវុដ្ឋានោ. អនុលោមេន្តីតិ អនុលោមា. អជ្ឈត្តវុដ្ឋានានំ បដិប្បស្សទ្ធិ អបគមា អជ្ឈត្តវុដ្ឋានបដិប្បស្សទ្ធិ. រូបីតិ អជ្ឈត្តំ កេសាទីសុ ឧប្បាទិតំ រូបជ្ឈានំ រូបំ, តំ រូបមស្ស អត្ថីតិ រូបី រូបានិ បស្សតីតិ ពហិទ្ធា នីលកសិណាទិរូបានិ ឈានចក្ខុនា បស្សតិ. ឥមិនា អជ្ឈត្តពហិទ្ធាវត្ថុកេសុ កសិណេសុ ឈានបដិលាភោ ទស្សិតោ. អជ្ឈត្តំ អរូបសញ្ញីតិ អជ្ឈត្តំ ន រូបសញ្ញី, អត្តនោ កេសាទីសុ អនុប្បាទិតរូបាវចរជ្ឈានោតិ អត្ថោ. ឥមិនា ពហិទ្ធា បរិកម្មំ កត្វា ពហិទ្ធាវ បដិលទ្ធជ្ឈានតា ទស្សិតា. សុភន្តេវ អធិមុត្តោតិ ‘‘សុភ’’មិច្ចេវ អារម្មណេ អធិមុត្តោ. តត្ថ កិញ្ចាបិ អន្តោអប្បនាយំ ‘‘សុភ’’ន្តិ អាភោគោ នត្ថិ, យោ បន អប្បដិកូលាការេន សត្តារម្មណំ ផរន្តោ វិហរតិ, សោ យស្មា ‘‘សុភ’’ន្តេវ អធិមុត្តោ ហោតិ, តស្មា ឯវំ ឧទ្ទេសោ កតោតិ. អប្បិតប្បិតសមយេ ឯវ វិក្ខម្ភនវិមុត្តិសព្ភាវតោ សមយវិមោក្ខោ. សោយេវ សកិច្ចករណវសេន អប្បិតសមយេ ឯវ និយុត្តោតិ សាមយិកោ. សាមាយិកោតិបិ បាឋោ. កោបេតុំ ភញ្ជិតុំ សក្កុណេយ្យតាយ កុប្បោ. លោកំ អនតិក្កមនតោ លោកេ និយុត្តោតិ លោកិកោ. លោកិយោតិបិ បាឋោ. លោកំ ឧត្តរតិ, ឧត្តិណ្ណោតិ វា លោកុត្តរោ. អារម្មណករណវសេន សហ អាសវេហីតិ សាសវោ. អារម្មណករណវសេន សម្បយោគវសេន ច នត្ថេត្ថ អាសវាតិ អនាសវោ. រូបសង្ខាតេន សហ អាមិសេនាតិ សាមិសោ. សព្ពសោ រូបារូបប្បហានា និរាមិសតោបិ និរាមិសតរោតិ និរាមិសា និរាមិសតរោ. បណិហិតោតិ តណ្ហាវសេន បណិហិតោ បត្ថិតោ. អារម្មណករណវសេន សញ្ញោជនេហិ សំយុត្តត្តា សញ្ញុត្តោ. ឯកត្តវិមោក្ខោតិ កិលេសេហិ អនជ្ឈារុឡ្ហត្តា ឯកសភាវោ វិមោក្ខោ. សញ្ញាវិមោក្ខោតិ វិបស្សនាញាណមេវ វិបរីតសញ្ញាយ វិមុច្ចនតោ សញ្ញាវិមោក្ខោ. តទេវ វិបស្សនាញាណំ សម្មោហតោ វិមុច្ចនវសេន ញាណមេវ វិមោក្ខោតិ ញាណវិមោក្ខោ. សីតិសិយាវិមោក្ខោតិ វិបស្សនាញាណមេវ សីតិ ភវេយ្យាតិ បវត្តោ វិមោក្ខោ សីតិសិយាវិមោក្ខោ. សីតិសិកាវិមោក្ខោតិបិ បាឋោ, សីតិភាវិកាយ វិមោក្ខោតិ តស្ស អត្ថំ វណ្ណយន្តិ. ឈានវិមោក្ខោតិ ឧបចារប្បនាភេទំ លោកិយលោកុត្តរភេទញ្ច ឈានមេវ វិមោក្ខោ. អនុបាទា ចិត្តស្ស វិមោក្ខោតិ អនុបាទិយិត្វា គហណំ អកត្វា ចិត្តស្ស វិមោក្ខោ. សេសំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពន្តិ.

វិមោក្ខុទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. វិមោក្ខនិទ្ទេសវណ្ណនា

២១០. កតមោតិអាទិកេ ឧទ្ទេសស្ស និទ្ទេសេ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតីតិ ឯវំ ឧបបរិក្ខតិ. សុញ្ញមិទន្តិ ឥទំ ខន្ធបញ្ចកំ សុញ្ញំ. កេន សុញ្ញំ? អត្តេន វា អត្តនិយេន វា. តត្ថ អត្តេន វាតិ ពាលជនបរិកប្បិតស្ស អត្តនោ អភាវា តេន អត្តនា ច សុញ្ញំ. អត្តនិយេន វាតិ តស្ស បរិកប្បិតស្ស អត្តនោ សន្តកេន ច សុញ្ញំ. អត្តនោ អភាវេនេវ អត្តនិយាភាវោ. អត្តនិយញ្ច នាម និច្ចំ វា សិយា សុខំ វា, តទុភយម្បិ នត្ថិ. តេន និច្ចបដិក្ខេបេន អនិច្ចានុបស្សនា, សុខបដិក្ខេបេន ទុក្ខានុបស្សនា ច វុត្តា ហោតិ. សុញ្ញមិទំ អត្តេន វាតិ អនត្តានុបស្សនាយេវ វុត្តា. សោតិ សោ ឯវំ តីហិ អនុបស្សនាហិ វិបស្សមានោ ភិក្ខុ. អភិនិវេសំ ន ករោតីតិ អនត្តានុបស្សនាវសេន អត្តាភិនិវេសំ ន ករោតិ.

និមិត្តំ ន ករោតីតិ អនិច្ចានុបស្សនាវសេន និច្ចនិមិត្តំ ន ករោតិ. បណិធិំ ន ករោតីតិ ទុក្ខានុបស្សនាវសេន បណិធិំ ន ករោតិ. ឥមេ តយោ វិមោក្ខា បរិយាយេន វិបស្សនាក្ខណេ តទង្គវសេនាបិ លព្ភន្តិ, និប្បរិយាយេន បន សមុច្ឆេទវសេន មគ្គក្ខណេយេវ. ចត្តារិ ឈានានិ អជ្ឈត្តំ នីវរណាទីហិ វុដ្ឋានតោ អជ្ឈត្តវុដ្ឋានោ វិមោក្ខោ. ចតស្សោ អរូបសមាបត្តិយោ អារម្មណេហិ វុដ្ឋានតោ ពហិទ្ធាវុដ្ឋានោ វិមោក្ខោ. អារម្មណម្បិ ហិ ពាហិរាយតនានិ វិយ ឥធ ‘‘ពហិទ្ធា’’តិ វុត្តំ. ឥមេ ទ្វេ វិក្ខម្ភនវិមោក្ខា, ទុភតោ វុដ្ឋានោ បន សមុច្ឆេទវិមោក្ខោ.

នីវរណេហិ វុដ្ឋាតីតិអាទីហិ អជ្ឈត្តវុដ្ឋានំ សរូបតោ វុត្តំ. រូបសញ្ញាយាតិអាទីហិ កសិណាទិអារម្មណសមតិក្កមស្ស បាកដត្តា តំ អវត្វា សុត្តន្តេសុ វុត្តរូបសញ្ញាទិសមតិក្កមោ វុត្តោ. សក្កាយទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាសីលព្ពតបរាមាសាតិ សមាសបទំ, សក្កាយទិដ្ឋិយា វិចិកិច្ឆាយ សីលព្ពតបរាមាសាតិ វិច្ឆេទោ. អយមេវ វា បាឋោ.

២១១. វិតក្កោ ចាតិអាទីហិ ឈានានំ សមាបត្តីនញ្ច ឧបចារភូមិយោ វុត្តា. អនិច្ចានុបស្សនាតិអាទីហិ ចតុន្នំ មគ្គានំ បុព្ពភាគវិបស្សនា វុត្តា. បដិលាភោ វាតិ បញ្ចវិធវសិប្បត្តិយា ព្យាបិតោ បត្ថដោ លាភោតិ បដិលាភោ. វសិប្បត្តិយា ហិ សព្ពោ ឈានបយោគោ ច សមាបត្តិបយោគោ ច បដិប្បស្សទ្ធោ ហោតិ, តស្មា បដិលាភោ ‘‘បដិប្បស្សទ្ធិវិមោក្ខោ’’តិ វុត្តោ. វិបាកោ បន ឈានស្ស សមាបត្តិយា ច បដិប្បស្សទ្ធិ ហោតីតិ ឧជុកមេវ. កេចិ បន ‘‘ឧបចារបយោគស្ស បដិប្បស្សទ្ធត្តា ឈានស្ស សមាបត្តិយា ច បដិលាភោ ហោតិ, តស្មា ឈានសមាបត្តិបដិលាភោ ‘បដិប្បស្សទ្ធិវិមោក្ខោ’តិ វុច្ចតី’’តិ វទន្តិ.

២១២. អជ្ឈត្តន្តិ អត្តានំ អធិកិច្ច បវត្តំ. បច្ចត្តន្តិ អត្តានំ បដិច្ច បវត្តំ. ឧភយេនាបិ និយកជ្ឈត្តមេវ ទីបេតិ នីលនិមិត្តន្តិ នីលមេវ. នីលសញ្ញំ បដិលភតីតិ តស្មិំ នីលនិមិត្តេ នីលមិតិសញ្ញំ បដិលភតិ. សុគ្គហិតំ ករោតីតិ បរិកម្មភូមិយំ សុដ្ឋុ ឧគ្គហិតំ ករោតិ. សូបធារិតំ ឧបធារេតីតិ ឧបចារភូមិយំ សុដ្ឋុ ឧបធារិតំ កត្វា ឧបធារេតិ. ស្វាវត្ថិតំ អវត្ថាបេតីតិ អប្បនាភូមិយំ សុដ្ឋុ និច្ឆិតំ និច្ឆិនាតិ. វវត្ថាបេតីតិបិ បាឋោ. អជ្ឈត្តញ្ហិ នីលបរិកម្មំ ករោន្តោ កេសេ វា បិត្តេ វា អក្ខិតារកាយំ វា ករោតិ. ពហិទ្ធា នីលនិមិត្តេតិ នីលបុប្ផនីលវត្ថនីលធាតូនំ អញ្ញតរេ នីលកសិណេ. ចិត្តំ ឧបសំហរតីតិ ចិត្តំ ឧបនេតិ. បីតាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. អាសេវតីតិ តមេវ សញ្ញំ អាទិតោ សេវតិ. ភាវេតីតិ វឌ្ឍេតិ. ពហុលីករោតីតិ បុនប្បុនំ ករោតិ. រូបន្តិ នីលនិមិត្តំ រូបំ. រូបសញ្ញីតិ តស្មិំ រូបេ សញ្ញា រូបសញ្ញា, សា អស្ស អត្ថីតិ រូបសញ្ញី. អជ្ឈត្តំ បីតនិមិត្តាទីសុ បីតបរិកម្មំ ករោន្តោ មេទេ វា ឆវិយា វា អក្ខីនំ បីតដ្ឋានេ វា ករោតិ. លោហិតបរិកម្មំ ករោន្តោ មំសេ វា លោហិតេ វា ជិវ្ហាយ វា ហត្ថតលបាទតលេសុ វា អក្ខីនំ រត្តដ្ឋានេ វា ករោតិ. ឱទាតបរិកម្មំ ករោន្តោ អដ្ឋិម្ហិ វា ទន្តេ វា នខេ វា អក្ខីនំ សេតដ្ឋានេ វា ករោតិ. អជ្ឈត្តំ អរូបន្តិ អជ្ឈត្តំ រូបនិមិត្តំ នត្ថីតិ អត្ថោ.

មេត្តាសហគតេនាតិ បឋមទុតិយតតិយជ្ឈានវសេន មេត្តាយ សមន្នាគតេន. ចេតសាតិ ចិត្តេន. ឯកំ ទិសន្តិ ឯកំ ឯកិស្សា ទិសាយ បឋមបរិគ្គហិតំ សត្តំ ឧបាទាយ ឯកទិសាបរិយាបន្នសត្តផរណវសេន វុត្តំ. ផរិត្វាតិ ផុសិត្វា អារម្មណំ កត្វា. វិហរតីតិ ព្រហ្មវិហារាធិដ្ឋិតំ ឥរិយាបថវិហារំ បវត្តេតិ. តថា ទុតិយន្តិ យថា បុរត្ថិមាទីសុ យំកិញ្ចិ ឯកំ ទិសំ ផរិត្វា វិហរតិ, តថេវ តទនន្តរំ ទុតិយំ តតិយំ ចតុត្ថំ វាតិ អត្ថោ. ឥតិ ឧទ្ធន្តិ ឯតេនេវ នយេន ឧបរិមំ ទិសន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អធោ តិរិយន្តិ អធោទិសម្បិ តិរិយំ ទិសម្បិ ឯវមេវ. តត្ថ ច អធោតិ ហេដ្ឋា. តិរិយន្តិ អនុទិសា. ឯវំ សព្ពទិសាសុ អស្សមណ្ឌលិកាយ អស្សមិវ មេត្តាសហគតំ ចិត្តំ សារេតិបិ បច្ចាសារេតិបីតិ. ឯត្តាវតា ឯកមេកំ ទិសំ បរិគ្គហេត្វា ឱធិសោ មេត្តាផរណំ ទស្សិតំ. សព្ពធីតិអាទិ បន អនោធិសោ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. តត្ថ សព្ពធីតិ សព្ពត្ថ. សព្ពត្តតាយាតិ សព្ពេសុ ហីនមជ្ឈិមុក្កដ្ឋមិត្តសបត្តមជ្ឈត្តាទិប្បភេទេសុ អត្តតាយ, ‘‘អយំ បរសត្តោ’’តិ វិភាគំ អកត្វា អត្តសមតាយាតិ វុត្តំ ហោតិ. អថ វា សព្ពត្តតាយាតិ សព្ពេន ចិត្តភាវេន, ឦសកម្បិ ពហិ អវិក្ខិបមានោតិ វុត្តំ ហោតិ. សព្ពាវន្តន្តិ សព្ពសត្តវន្តំ, សព្ពសត្តយុត្តន្តិ អត្ថោ. សព្ពវន្តន្តិបិ បាឋោ. លោកន្តិ សត្តលោកំ.

វិបុលេនាតិ ឯវមាទិបរិយាយទស្សនតោ បនេត្ថ បុន ‘‘មេត្តាសហគតេនា’’តិ វុត្តំ. យស្មា វា ឯត្ថ ឱធិសោ ផរណេ វិយ បុន តថាសទ្ទោ វា ឥតិ-សទ្ទោ វា ន វុត្តោ, តស្មា បុន ‘‘មេត្តាសហគតេន ចេតសា’’តិ វុត្តំ, និគមនវសេន វា ឯតំ វុត្តំ. វិបុលេនាតិ ឯត្ថ ផរណវសេន វិបុលតា ទដ្ឋព្ពា. ភូមិវសេន បន តំ មហគ្គតំ. តញ្ហិ កិលេសវិក្ខម្ភនសមត្ថតាយ វិបុលផលតាយ ទីឃសន្តានតាយ ច មហន្តភាវំ គតំ, មហន្តេហិ វា ឧឡារច្ឆន្ទវីរិយចិត្តបញ្ញេហិ គតំ បដិបន្នន្តិ មហគ្គតំ. បគុណវសេន អប្បមាណសត្តារម្មណវសេន ច អប្បមាណំ. ព្យាបាទបច្ចត្ថិកប្បហានេន អវេរំ. ទោមនស្សប្បហានតោ អព្យាបជ្ជំ, និទ្ទុក្ខន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អប្បដិកូលា ហោន្តីតិ ភិក្ខុនោ ចិត្តស្ស អប្បដិកូលា ហុត្វា ឧបដ្ឋហន្តិ. សេសេសុបិ វុត្តនយេនេវ ករុណាមុទិតាឧបេក្ខាវសេន យោជេតព្ពំ. ករុណាយ វិហេសាបច្ចត្ថិកប្បហានេន អវេរំ, មុទិតាយ អរតិបច្ចត្ថិកប្បហានេន.

ឧបេក្ខាសហគតេនាតិ ចតុត្ថជ្ឈានវសេន ឧបេក្ខាយ សមន្នាគតេន. រាគបច្ចត្ថិកប្បហានេន អវេរំ, គេហសិតសោមនស្សប្បហានតោ អព្យាបជ្ជំ. សព្ពម្បិ ហិ អកុសលំ កិលេសបរិឡាហយោគតោ សព្យាបជ្ជមេវាតិ អយមេតេសំ វិសេសោ.

២១៣. សព្ពសោតិ សព្ពាការេន, សព្ពាសំ វា, អនវសេសានន្តិ អត្ថោ. រូបសញ្ញានន្តិ សញ្ញាសីសេន វុត្តរូបាវចរជ្ឈានានញ្ចេវ តទារម្មណានញ្ច. រូបាវចរជ្ឈានម្បិ ហិ រូបន្តិ វុច្ចតិ ‘‘រូបី រូបានិ បស្សតី’’តិអាទីសុ (បដិ. ម. ១.២០៩; ធ. ស. ២៤៨), តស្ស អារម្មណម្បិ ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតិ ‘‘សុវណ្ណទុព្ពណ្ណានី’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ២២៣). តស្មា ឥធ រូបេ សញ្ញា រូបសញ្ញាតិ ឯវំ សញ្ញាសីសេន វុត្តរូបាវចរជ្ឈានស្សេតំ អធិវចនំ. រូបំ សញ្ញា អស្សាតិ រូបសញ្ញំ, រូបមស្ស នាមន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ឯវំ បថវីកសិណាទិភេទស្ស តទារម្មណស្ស ចេតំ អធិវចនន្តិ វេទិតព្ពំ. សមតិក្កមាតិ វិរាគា និរោធា ច. កិំ វុត្តំ ហោតិ? ឯតាសំ កុសលវិបាកកិរិយាវសេន បញ្ចទសន្នំ ឈានសង្ខាតានំ រូបសញ្ញានំ, ឯតេសញ្ច បថវីកសិណាទិវសេន នវន្នំ អារម្មណសង្ខាតានំ រូបសញ្ញានំ សព្ពាការេន, អនវសេសានំ វា វិរាគា ច និរោធា ច វិរាគហេតុ ចេវ និរោធហេតុ ច អាកាសានញ្ចាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. ន ហិ សក្កា សព្ពសោ អនតិក្កន្តរូបសញ្ញេន ឯតំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរិតុន្តិ. យស្មា បន អារម្មណសមតិក្កមេន បត្តព្ពា ឯតា សមាបត្តិយោ, ន ឯកស្មិំយេវ អារម្មណេ បឋមជ្ឈានាទីនិ វិយ. អារម្មណេ អវិរត្តស្ស ច សញ្ញាសមតិក្កមោ ន ហោតិ, តស្មា អយំ អារម្មណសមតិក្កមវសេនាបិ អត្ថវណ្ណនា កតាតិ វេទិតព្ពា.

បដិឃសញ្ញានំ អត្ថង្គមាតិ ចក្ខាទីនំ វត្ថូនំ រូបាទីនំ អារម្មណានញ្ច បដិឃាតេន ឧប្បន្នា សញ្ញា បដិឃសញ្ញា, រូបសញ្ញាទីនំ ឯតំ អធិវចនំ. តាសំ កុសលវិបាកានំ បញ្ចន្នំ, អកុសលវិបាកានំ បញ្ចន្នន្តិ សព្ពសោ ទសន្នម្បិ បដិឃសញ្ញានំ អត្ថង្គមា បហានា អសមុប្បាទា, អប្បវត្តិំ កត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. កាមញ្ចេតា បឋមជ្ឈានាទីនិ សមាបន្នស្សបិ ន សន្តិ, ន ហិ តស្មិំ សមយេ បញ្ចទ្វារវសេន ចិត្តំ បវត្តតិ, ឯវំ សន្តេបិ អញ្ញត្ថ បហីនានំ សុខទុក្ខានំ ចតុត្ថជ្ឈានេ វិយ សក្កាយទិដ្ឋាទីនំ តតិយមគ្គេ វិយ ច ឥមស្មិំ ឈានេ ឧស្សាហជននត្ថំ ឥមស្ស ឈានស្ស បសំសាវសេន ឯតាសំ ឯត្ថ វចនំ វេទិតព្ពំ. អថ វា កិញ្ចាបិ តា រូបាវចរំ សមាបន្នស្ស ន សន្តិ, អថ ខោ ន បហីនត្តា ន សន្តិ. ន ហិ រូបវិរាគាយ រូបាវចរភាវនា សំវត្តតិ, រូបាយត្តាយេវ ច ឯតាសំ បវត្តិ. អយំ បន ភាវនា រូបវិរាគាយ សំវត្តតិ, តស្មា តា ឯត្ថ បហីនាតិ វត្តុំ វដ្ដតិ. ន កេវលញ្ច វត្តុំ, ឯកំសេនេវ ឯវំ ធារេតុម្បិ វដ្ដតិ. តាសញ្ហិ ឥតោ បុព្ពេ អប្បហីនត្តាយេវ ‘‘បឋមជ្ឈានំ សមាបន្នស្ស សទ្ទោ កណ្ដកោ’’តិ (អ. និ. ១០.៧២) វុត្តោ ភគវតា. ឥធ ច បហីនត្តាយេវ អរូបសមាបត្តីនំ អានេញ្ជតា សន្តវិមោក្ខតា ច វុត្តា.

នានត្តសញ្ញានំ អមនសិការាតិ នានត្តេ វា គោចរេ បវត្តានំ សញ្ញានំ, នានត្តានំ វា សញ្ញានំ. យស្មា ហេតា រូបសទ្ទាទិភេទេ នានត្តេ នានាសភាវេ គោចរេ បវត្តន្តិ, យស្មា ចេតា អដ្ឋ កាមាវចរកុសលសញ្ញា, ទ្វាទស អកុសលសញ្ញា, ឯកាទស កាមាវចរកុសលវិបាកសញ្ញា, ទ្វេ អកុសលវិបាកសញ្ញា, ឯកាទស កាមាវចរកិរិយាសញ្ញាតិ ឯវំ ចតុចត្តាលីសម្បិ សញ្ញា នានត្តា នានាសភាវា អញ្ញមញ្ញវិសទិសា, តស្មា ‘‘នានត្តសញ្ញា’’តិ វុត្តា. តាសំ សព្ពសោ នានត្តសញ្ញានំ អមនសិការា អនាវជ្ជនា ចិត្តេ ច អនុប្បាទនា. យស្មា តា នាវជ្ជតិ ចិត្តេ ច ន ឧប្បាទេតិ ន មនសិករោតិ ន បច្ចវេក្ខតិ, តស្មាតិ វុត្តំ ហោតិ. យស្មា ចេត្ថ បុរិមា រូបសញ្ញា បដិឃសញ្ញា ច ឥមិនា ឈានេន និព្ពត្តេ ភវេបិ ន វិជ្ជន្តិ, បគេវ តស្មិំ ភវេ ឥមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរណកាលេ, តស្មា តាសំ សមតិក្កមា អត្ថង្គមាតិ ទ្វេធាបិ អភាវោយេវ វុត្តោ. នានត្តសញ្ញាសុ បន យស្មា អដ្ឋ កាមាវចរកុសលសញ្ញា, នវ កិរិយាសញ្ញា, ទសាកុសលសញ្ញាតិ ឥមា សត្តវីសតិ សញ្ញា ឥមិនា ឈានេន និព្ពត្តេ ភវេ វិជ្ជន្តិ, តស្មា តាសំ អមនសិការាតិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. តត្ថាបិ ហិ ឥមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរន្តោ តាសំ អមនសិការាយេវ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. តា បន មនសិករោន្តោ អសមាបន្នោ ហោតីតិ. សង្ខេបតោ ចេត្ថ ‘‘រូបសញ្ញានំ សមតិក្កមា’’តិឥមិនា សព្ពរូបាវចរធម្មានំ បហានំ វុត្តំ. ‘‘បដិឃសញ្ញានំ អត្ថង្គមា នានត្តសញ្ញានំ អមនសិការា’’តិឥមិនា សព្ពេសំ កាមាវចរចិត្តចេតសិកានំ បហានញ្ច អមនសិការោ ច វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ.

អនន្តោ អាកាសោតិ ឯត្ថ បញ្ញត្តិមត្តត្តា នាស្ស ឧប្បាទន្តោ វា វយន្តោ វា បញ្ញាយតីតិ អនន្តោ, អនន្តផរណវសេនាបិ អនន្តោ. ន ហិ សោ យោគី ឯកទេសវសេន ផរតិ, សកលវសេនេវ ផរតិ. អាកាសោតិ កសិណុគ្ឃាដិមាកាសោ. អាកាសានញ្ចាយតនាទីនិ វុត្តត្ថានិ. ឧបសម្បជ្ជ វិហរតីតិ តំ បត្វា និប្ផាទេត្វា តទនុរូបេន ឥរិយាបថេន វិហរតិ. តទេវ សមាបជ្ជិតព្ពតោ សមាបត្តិ.

អាកាសានញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្មាតិ បុព្ពេ វុត្តនយេន ឈានម្បិ អាកាសានញ្ចាយតនំ អារម្មណម្បិ. អារម្មណម្បិ ហិ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ អាកាសានញ្ចំ ច តំ បឋមស្ស អារុប្បជ្ឈានស្ស អារម្មណត្តា ទេវានំ ទេវាយតនំ វិយ អធិដ្ឋានដ្ឋេន អាយតនញ្ចាតិ អាកាសានញ្ចាយតនំ, តថា អាកាសានញ្ចំ ច តំ តស្ស ឈានស្ស សញ្ជាតិហេតុត្តា ‘‘កម្ពោជា អស្សានំ អាយតន’’ន្តិអាទីនិ វិយ សញ្ជាតិទេសដ្ឋេន អាយតនញ្ចាតិបិ អាកាសានញ្ចាយតនំ. ឯវមេតំ ឈានញ្ច អារម្មណញ្ចាតិ ឧភយម្បិ អប្បវត្តិករណេន ច អមនសិករណេន ច សមតិក្កមិត្វាវ យស្មា ឥទំ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហាតព្ពំ, តស្មា ឧភយម្បេតមេកជ្ឈំ កត្វា ‘‘អាកាសានញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្មា’’តិ ឥទំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. អនន្តំ វិញ្ញាណន្តិ តំយេវ ‘‘អនន្តោ អាកាសោ’’តិ ផរិត្វា បវត្តំ វិញ្ញាណំ ‘‘អនន្តំ វិញ្ញាណ’’ន្តិ មនសិករោន្តោតិ វុត្តំ ហោតិ. មនសិការវសេន វា អនន្តំ. សោ ហិ តំ អាកាសារម្មណំ វិញ្ញាណំ អនវសេសតោ មនសិករោន្តោ អនន្តំ មនសិ ករោតិ.

វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្មាតិ ឯត្ថាបិ ច បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ ឈានម្បិ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ អារម្មណម្បិ. អារម្មណម្បិ ហិ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ វិញ្ញាណញ្ចំ ច តំ ទុតិយស្ស អារុប្បជ្ឈានស្ស អារម្មណត្តា អធិដ្ឋានដ្ឋេន អាយតនញ្ចាតិ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ, តថា វិញ្ញាណញ្ចំ ច តំ តស្សេវ ឈានស្ស សញ្ជាតិហេតុត្តា សញ្ជាតិទេសដ្ឋេន អាយតនញ្ចាតិបិ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ. ឯវមេតំ ឈានញ្ច អារម្មណញ្ចាតិ ឧភយម្បិ អប្បវត្តិករណេន ច អមនសិករណេន ច សមតិក្កមិត្វាវ យស្មា ឥទំ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហាតព្ពំ, តស្មា ឧភយម្បេតមេកជ្ឈំ កត្វា ‘‘វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្មា’’តិ ឥទំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. នត្ថិ កិញ្ចីតិ នត្ថិ នត្ថិ, សុញ្ញំ សុញ្ញំ, វិវិត្តំ វិវិត្តន្តិ ឯវំ មនសិករោន្តោតិ វុត្តំ ហោតិ.

អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ សមតិក្កម្មាតិ ឯត្ថាបិ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ ឈានម្បិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ អារម្មណម្បិ. អារម្មណម្បិ ហិ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ អាកិញ្ចញ្ញញ្ច តំ តតិយស្ស អារុប្បជ្ឈានស្ស អារម្មណត្តា អធិដ្ឋានដ្ឋេន អាយតនញ្ចាតិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ, តថា អាកិញ្ចញ្ញញ្ច តំ តស្សេវ ឈានស្ស សញ្ជាតិហេតុត្តា សញ្ជាតិទេសដ្ឋេន អាយតនញ្ចាតិបិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ. ឯវមេតំ ឈានញ្ច អារម្មណញ្ចាតិ ឧភយម្បិ អប្បវត្តិករណេន ច អមនសិករណេន ច សមតិក្កមិត្វាវ យស្មា ឥទំ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហាតព្ពំ, តស្មា ឧភយម្បេតមេកជ្ឈំ កត្វា ‘‘អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ សមតិក្កម្មា’’តិ ឥទំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. សញ្ញាវេទយិតនិរោធកថា ហេដ្ឋា កថិតាវ.

‘‘រូបី រូបានិ បស្សតី’’តិអាទិកា សត្ត វិមោក្ខា បច្ចនីកធម្មេហិ សុដ្ឋុ វិមុច្ចនដ្ឋេន អារម្មណេ អភិរតិវសេន សុដ្ឋុ មុច្ចនដ្ឋេន ច វិមោក្ខា, និរោធសមាបត្តិ បន ចិត្តចេតសិកេហិ វិមុត្តដ្ឋេន វិមោក្ខោ. សមាបត្តិសមាបន្នសមយេ វិមុត្តោ ហោតិ, វុដ្ឋិតសមយេ អវិមុត្តោ ហោតីតិ សមយវិមោក្ខោ. សមុច្ឆេទវិមុត្តិវសេន អច្ចន្តវិមុត្តត្តា អរិយមគ្គា, បដិប្បស្សទ្ធិវិមុត្តិវសេន អច្ចន្តវិមុត្តត្តា សាមញ្ញផលានិ, និស្សរណវិមុត្តិវសេន អច្ចន្តវិមុត្តត្តា និព្ពានំ អសមយវិមោក្ខោ. តថា សាមយិកាសាមយិកវិមោក្ខា.

បមាទំ អាគម្ម បរិហាយតីតិ កុប្បោ. តថា ន បរិហាយតីតិ អកុប្បោ. លោកាយ សំវត្តតីតិ លោកិយោ. អរិយមគ្គា លោកំ ឧត្តរន្តីតិ លោកុត្តរា, សាមញ្ញផលានិ និព្ពានញ្ច លោកតោ ឧត្តិណ្ណាតិ លោកុត្តរា. អាទិត្តំ អយោគុឡំ មក្ខិកា វិយ តេជុស្សទំ លោកុត្តរំ ធម្មំ អាសវា នាលម្ពន្តីតិ អនាសវោ. រូបប្បដិសញ្ញុត្តោតិ រូបជ្ឈានានិ. អរូបប្បដិសញ្ញុត្តោតិ អរូបសមាបត្តិយោ. តណ្ហាយ អាលម្ពិតោ បណិហិតោ. អនាលម្ពិតោ អប្បណិហិតោ. មគ្គផលានិ ឯការម្មណត្តា ឯកនិដ្ឋត្តា ច ឯកត្តវិមោក្ខោ, និព្ពានំ អទុតិយត្តា ឯកត្តវិមោក្ខោ, អារម្មណនានត្តា វិបាកនានត្តា ច នានត្តវិមោក្ខោ.

២១៤. សិយាតិ ភវេយ្យ, ទស ហោន្តីតិ ច ឯកោ ហោតីតិ ច ភវេយ្យាតិ អត្ថោ. ‘‘សិយា’’តិ ច ឯតំ វិធិវចនំ, ន បុច្ឆាវចនំ. វត្ថុវសេនាតិ និច្ចសញ្ញាទិទសវត្ថុវសេន ទស ហោន្តិ. បរិយាយេនាតិ វិមុច្ចនបរិយាយេន ឯកោ ហោតិ. សិយាតិ កថញ្ច សិយាតិ យំ វា សិយាតិ វិហិតំ, តំ កថំ សិយាតិ បុច្ឆតិ. អនិច្ចានុបស្សនញាណន្តិ សមាសបទំ. អនិច្ចានុបស្សនាញាណន្តិ វា បាឋោ. តថា សេសេសុបិ. និច្ចតោ សញ្ញាយាតិ និច្ចតោ បវត្តាយ សញ្ញាយ, ‘‘និច្ច’’ន្តិ បវត្តាយ សញ្ញាយាតិ អត្ថោ. ឯស នយោ សុខតោ អត្តតោ និមិត្តតោ សញ្ញាយាតិ ឯត្ថាបិ. និមិត្តតោតិ ច និច្ចនិមិត្តតោ. នន្ទិយា សញ្ញាយាតិ នន្ទិវសេន បវត្តាយ សញ្ញាយ, នន្ទិសម្បយុត្តាយ សញ្ញាយាតិ អត្ថោ. ឯស នយោ រាគតោ សមុទយតោ អាទានតោ បណិធិតោ អភិនិវេសតោ សញ្ញាយាតិ ឯត្ថាបិ. យស្មា បន ខយវយវិបរិណាមានុបស្សនា តិស្សោ អនិច្ចានុបស្សនាទីនំ ពលវភាវាយ ពលវបច្ចយភូតា ភង្គានុបស្សនាវិសេសា. ភង្គទស្សនេន ហិ អនិច្ចានុបស្សនា ពលវតី ហោតិ. អនិច្ចានុបស្សនាយ ច ពលវតិយា ជាតាយ ‘‘យទនិច្ចំ តំ ទុក្ខំ, យំ ទុក្ខំ តទនត្តា’’តិ (សំ. និ. ៣.១៥) ទុក្ខានត្តានុបស្សនាបិ ពលវតិយោ ហោន្តិ. តស្មា អនិច្ចានុបស្សនាទីសុ វុត្តាសុ តាបិ តិស្សោ វុត្តាវ ហោន្តិ. យស្មា ច សុញ្ញតានុបស្សនា ‘‘អភិនិវេសតោ សញ្ញាយ មុច្ចតី’’តិ វចនេនេវ សារាទានាភិនិវេសសម្មោហាភិនិវេសអាលយាភិនិវេសសញ្ញោគាភិនិវេសតោ សញ្ញាយ មុច្ចតីតិ វុត្តមេវ ហោតិ, អភិនិវេសាភាវេនេវ អប្បដិសង្ខាតោ សញ្ញាយ មុច្ចតីតិ វុត្តមេវ ហោតិ, តស្មា អធិបញ្ញាធម្មវិបស្សនាទយោ បញ្ចបិ អនុបស្សនា ន វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. ឯវំ អដ្ឋារសសុ មហាវិបស្សនាសុ ឯតា អដ្ឋ អនុបស្សនា អវត្វា ទសេវ អនុបស្សនា វុត្តាតិ វេទិតព្ពា.

២១៥. អនិច្ចានុបស្សនា យថាភូតំ ញាណន្តិ អនិច្ចានុបស្សនាយេវ យថាភូតញាណំ. ឧភយម្បិ បច្ចត្តវចនំ. យថាភូតញាណន្តិ ញាណត្ថោ វុត្តោ. ឯវំ សេសេសុបិ. សម្មោហា អញ្ញាណាតិ សម្មោហភូតា អញ្ញាណា. មុច្ចតីតិ វិមោក្ខត្ថោ វុត្តោ.

២១៦. អនិច្ចានុបស្សនា អនុត្តរំ សីតិភាវញាណន្តិ ឯត្ថ សាសនេយេវ សព្ភាវតោ ឧត្តមដ្ឋេន អនុត្តរំ, អនុត្តរស្ស បច្ចយត្តា វា អនុត្តរំ, សីតិភាវោ ឯវ ញាណំ សីតិភាវញាណំ. តំ អនិច្ចានុបស្សនាសង្ខាតំ អនុត្តរំ សីតិភាវញាណំ. ‘‘ឆហិ, ភិក្ខវេ, ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ ភព្ពោ អនុត្តរំ សីតិភាវំ សច្ឆិកាតុ’’ន្តិ (អ. និ. ៦.៨៥) ឯត្ថ និព្ពានំ អនុត្តរោ សីតិភាវោ នាម. ឥធ បន វិបស្សនា អនុត្តរោ សីតិភាវោ. និច្ចតោ សន្តាបបរិឡាហទរថា មុច្ចតីតិ ឯត្ថាបិ ‘‘និច្ច’’ន្តិ បវត្តកិលេសា ឯវ ឥធ ចាមុត្រ ច សន្តាបនដ្ឋេន សន្តាបោ, បរិទហនដ្ឋេន បរិឡាហោ, ឧណ្ហដ្ឋេន ទរថោតិ វុច្ចន្តិ.

២១៧. នេក្ខម្មំ ឈាយតីតិ ឈានន្តិអាទយោ ហេដ្ឋា វុត្តត្ថា. នេក្ខម្មាទីនិ ចេត្ថ អដ្ឋ សមាបត្តិយោ ច និព្ពេធភាគិយានេវ.

២១៨. អនុបាទា ចិត្តស្ស វិមោក្ខោតិ ឥធ វិបស្សនាយេវ. ‘‘ឯតទត្ថា កថា, ឯតទត្ថា មន្តនា, យទិទំ អនុបាទា ចិត្តស្ស វិមោក្ខោ’’តិ (បរិ. ៣៦៦; អ. និ. ៣.៦៨) ឯត្ថ បន និព្ពានំ អនុបាទា ចិត្តស្ស វិមោក្ខោ. កតិហុបាទានេហីតិ កតិហិ ឧបាទានេហិ. កតមា ឯកុបាទានាតិ កតមតោ ឯកុបាទានតោ. ឥទំ ឯកុបាទានាតិ ឥតោ ឯកតោ ឧបាទានតោ. ឥទន្តិ បុព្ពញាណាបេក្ខំ វា. ឧបាទានតោ មុច្ចនេសុ យស្មា អាទិតោ សង្ខារានំ ឧទយព្ពយំ បស្សិត្វា បស្សិត្វា អនិច្ចានុបស្សនាយ វិបស្សតិ, បច្ឆា សង្ខារានំ ភង្គមេវ បស្សិត្វា អនិមិត្តានុបស្សនាយ វិបស្សតិ. អនិច្ចានុបស្សនាវិសេសោយេវ ហិ អនិមិត្តានុបស្សនា. សង្ខារានំ ឧទយព្ពយទស្សនេន ច ភង្គទស្សនេន ច អត្តាភាវោ បាកដោ ហោតិ. តេន ទិដ្ឋុបាទានស្ស ច អត្តវាទុបាទានស្ស ច បហានំ ហោតិ. ទិដ្ឋិប្បហានេនេវ ច ‘‘សីលព្ពតេន អត្តា សុជ្ឈតី’’តិ ទស្សនស្ស អភាវតោ សីលព្ពតុបាទានស្ស បហានំ ហោតិ. យស្មា ច អនត្តានុបស្សនាយ ឧជុកមេវ អត្តាភាវំ បស្សតិ, អនត្តានុបស្សនាវិសេសោយេវ ច សុញ្ញតានុបស្សនា, តស្មា ឥមានិ ចត្តារិ ញាណានិ ទិដ្ឋុបាទានាទីហិ តីហិ ឧបាទានេហិ មុច្ចន្តិ. ទុក្ខានុបស្សនាទីនំយេវ បន ចតស្សន្នំ តណ្ហាយ ឧជុវិបច្ចនីកត្តា អនិច្ចានុបស្សនាទីនំ ចតស្សន្នំ កាមុបាទានតោ មុច្ចនំ ន វុត្តំ. យស្មា អាទិតោ ទុក្ខានុបស្សនាយ ‘‘សង្ខារា ទុក្ខា’’តិ បស្សតោ បច្ឆា អប្បណិហិតានុបស្សនាយ ច ‘‘សង្ខារា ទុក្ខា’’តិ បស្សតោ សង្ខារានំ បត្ថនា បហីយតិ. ទុក្ខានុបស្សនាវិសេសោយេវ ហិ អប្បណិហិតានុបស្សនា. យស្មា ច សង្ខារេសុ និព្ពិទានុបស្សនាយ និព្ពិន្ទន្តស្ស វិរាគានុបស្សនាយ វិរជ្ជន្តស្ស សង្ខារានំ បត្ថនា បហីយតិ, តស្មា ឥមានិ ចត្តារិ ញាណានិ កាមុបាទានតោ មុច្ចន្តិ. យស្មា និរោធានុបស្សនាយ កិលេសេ និរោធេតិ, បដិនិស្សគ្គានុបស្សនាយ កិលេសេ បរិច្ចជតិ, តស្មា ឥមានិ ទ្វេ ញាណានិ ចតូហិ ឧបាទានេហិ មុច្ចន្តីតិ ឯវំ សភាវនានត្តេន ច អាការនានត្តេន ច អដ្ឋសដ្ឋិ វិមោក្ខា និទ្ទិដ្ឋា.

២១៩. ឥទានិ អាទិតោ ឧទ្ទិដ្ឋានំ តិណ្ណំ វិមោក្ខានំ មុខានិ ទស្សេត្វា វិមោក្ខមុខបុព្ពង្គមំ ឥន្ទ្រិយវិសេសំ បុគ្គលវិសេសញ្ច ទស្សេតុកាមោ តីណិ ខោ បនិមានីតិអាទិមាហ. តត្ថ វិមោក្ខមុខានីតិ តិណ្ណំ វិមោក្ខានំ មុខានិ. លោកនិយ្យានាយ សំវត្តន្តីតិ តេធាតុកលោកតោ និយ្យានាយ និគ្គមនាយ សំវត្តន្តិ. សព្ពសង្ខារេ បរិច្ឆេទបរិវដុមតោ សមនុបស្សនតាយាតិ សព្ពេសំ សង្ខារានំ ឧទយព្ពយវសេន បរិច្ឆេទតោ ចេវ បរិវដុមតោ ច សមនុបស្សនតាយ. លោកនិយ្យានំ ហោតីតិ បាឋសេសោ. អនិច្ចានុបស្សនា ហិ ឧទយតោ បុព្ពេ សង្ខារា នត្ថីតិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា តេសំ គតិំ សមន្នេសមានា វយតោ បរំ ន គច្ឆន្តិ, ឯត្ថេវ អន្តរធាយន្តីតិ បរិវដុមតោ បរិយន្តតោ សមនុបស្សតិ. សព្ពសង្ខារា ហិ ឧទយេន បុព្ពន្តបរិច្ឆិន្នា, វយេន អបរន្តបរិច្ឆិន្នា. អនិមិត្តាយ ច ធាតុយា ចិត្តសម្បក្ខន្ទនតាយាតិ វិបស្សនាក្ខណេបិ និព្ពាននិន្នតាយ អនិមិត្តាការេន ឧបដ្ឋានតោ អនិមិត្តសង្ខាតាយ និព្ពានធាតុយា ចិត្តបវិសនតាយ ច លោកនិយ្យានំ ហោតិ. មនោសមុត្តេជនតាយាតិ ចិត្តសំវេជនតាយ. ទុក្ខានុបស្សនាយ ហិ សង្ខារេសុ ចិត្តំ សំវិជ្ជតិ. អប្បណិហិតាយ ច ធាតុយាតិ វិបស្សនាក្ខណេបិ និព្ពាននិន្នតាយ អប្បណិហិតាការេន ឧបដ្ឋានតោ អប្បណិហិតសង្ខាតាយ និព្ពានធាតុយា. សព្ពធម្មេតិ និព្ពានស្ស អវិបស្សនុបគត្តេបិ អនត្តសភាវសព្ភាវតោ ‘‘សព្ពសង្ខារេ’’តិ អវត្វា ‘‘សព្ពធម្មេ’’តិ វុត្តំ. បរតោ សមនុបស្សនតាយាតិ បច្ចយាយត្តត្តា អវសតាយ អវិធេយ្យតាយ ច ‘‘នាហំ ន មម’’ន្តិ ឯវំ អនត្តតោ សមនុបស្សនតាយ. សុញ្ញតាយ ច ធាតុយាតិ វិបស្សនាក្ខណេបិ និព្ពាននិន្នតាយ សុញ្ញតាការេន ឧបដ្ឋានតោ សុញ្ញតាសង្ខាតាយ និព្ពានធាតុយា. ឥតិ ឥមានិ តីណិ វចនានិ អនិច្ចទុក្ខានត្តានុបស្សនានំ វសេន វុត្តានិ. តេនេវ តទនន្តរំ អនិច្ចតោ មនសិករោតោតិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ខយតោតិ ខីយនតោ. ភយតោតិ សភយតោ. សុញ្ញតោតិ អត្តរហិតតោ.

អធិមោក្ខពហុលន្តិ អនិច្ចានុបស្សនាយ ‘‘ខណភង្គវសេន សង្ខារា ភិជ្ជន្តី’’តិ សទ្ធាយ បដិបន្នស្ស បច្ចក្ខតោ ខណភង្គទស្សនេន ‘‘សច្ចំ វតាហ ភគវា’’តិ ភគវតិ សទ្ធាយ សទ្ធាពហុលំ ចិត្តំ ហោតិ. អថ វា បច្ចុប្បន្នានំ បទេសសង្ខារានំ អនិច្ចតំ បស្សិត្វា ‘‘ឯវំ អនិច្ចា អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នា សព្ពេ សង្ខារា’’តិ អធិមុច្ចនតោ អធិមោក្ខពហុលំ ចិត្តំ ហោតិ. បស្សទ្ធិពហុលន្តិ ទុក្ខានុបស្សនាយ ចិត្តក្ខោភករាយ បណិធិយា បជហនតោ ចិត្តទរថាភាវេន បស្សទ្ធិពហុលំ ចិត្តំ ហោតិ. អថ វា ទុក្ខានុបស្សនាយ សំវេគជននតោ សំវិគ្គស្ស ច យោនិសោ បទហនតោ វិក្ខេបាភាវេន បស្សទ្ធិពហុលំ ចិត្តំ ហោតិ. វេទពហុលន្តិ អនត្តានុបស្សនាយ ពាហិរកេហិ អទិដ្ឋំ គម្ភីរំ អនត្តលក្ខណំ បស្សតោ ញាណពហុលំ ចិត្តំ ហោតិ. អថ វា ‘‘សទេវកេន លោកេន អទិដ្ឋំ អនត្តលក្ខណំ ទិដ្ឋ’’ន្តិ តុដ្ឋស្ស តុដ្ឋិពហុលំ ចិត្តំ ហោតិ.

អធិមោក្ខពហុលោ សទ្ធិន្ទ្រិយំ បដិលភតីតិ បុព្ពភាគេ អធិមោក្ខោ ពហុលំ បវត្តមានោ ភាវនាបារិបូរិយា សទ្ធិន្ទ្រិយំ នាម ហោតិ, តំ សោ បដិលភតិ នាម. បស្សទ្ធិពហុលោ សមាធិន្ទ្រិយំ បដិលភតីតិ បុព្ពភាគេ បស្សទ្ធិពហុលស្ស ‘‘បស្សទ្ធកាយោ សុខំ វេទេតិ, សុខិនោ ចិត្តំ សមាធិយតី’’តិ (បដិ. ម. ១.៧៣; អ. និ. ៥.២៦) វចនតោ ភាវនាបារិបូរិយា បស្សទ្ធិបច្ចយា សមាធិន្ទ្រិយំ ហោតិ, តំ សោ បដិលភតិ នាម. វេទពហុលោ បញ្ញិន្ទ្រិយំ បដិលភតីតិ បុព្ពភាគេ វេទោ ពហុលំ បវត្តមានោ ភាវនាបារិបូរិយា បញ្ញិន្ទ្រិយំ នាម ហោតិ, តំ សោ បដិលភតិ នាម.

អាធិបតេយ្យំ ហោតីតិ ឆន្ទាទិកេ អធិបតិភូតេបិ សកិច្ចនិប្ផាទនវសេន អធិបតិ ហោតិ បធានោ ហោតិ. ភាវនាយាតិ ភុម្មវចនំ, ឧបរូបរិ ភាវនត្ថាយ វា. តទន្វយា ហោន្តីតិ តំ អនុគាមិនី តំ អនុវត្តិនី ហោន្តិ. សហជាតបច្ចយា ហោន្តីតិ ឧប្បជ្ជមានា ច សហឧប្បាទនភាវេន ឧបការកា ហោន្តិ បកាសស្ស បទីបោ វិយ. អញ្ញមញ្ញបច្ចយា ហោន្តីតិ អញ្ញមញ្ញំ ឧប្បាទនុបត្ថម្ភនភាវេន ឧបការកា ហោន្តិ អញ្ញមញ្ញូបត្ថម្ភកំ តិទណ្ឌំ វិយ. និស្សយបច្ចយា ហោន្តីតិ អធិដ្ឋានាការេន និស្សយាការេន ច ឧបការកា ហោន្តិ តរុចិត្តកម្មានំ បថវីបដាទិ វិយ. សម្បយុត្តបច្ចយា ហោន្តីតិ ឯកវត្ថុកឯការម្មណឯកុប្បាទឯកនិរោធសង្ខាតេន សម្បយុត្តភាវេន ឧបការកា ហោន្តិ.

២២០. បដិវេធកាលេតិ មគ្គក្ខណេ សច្ចបដិវេធកាលេ. បញ្ញិន្ទ្រិយំ អាធិបតេយ្យំ ហោតីតិ មគ្គក្ខណេ និព្ពានំ អារម្មណំ កត្វា សច្ចទស្សនកិច្ចករណវសេន ច កិលេសប្បហានកិច្ចករណវសេន ច បញ្ញិន្ទ្រិយមេវ ជេដ្ឋកំ ហោតិ. បដិវេធាយាតិ សច្ចបដិវិជ្ឈនត្ថាយ. ឯករសាតិ វិមុត្តិរសេន. ទស្សនដ្ឋេនាតិ សច្ចទស្សនដ្ឋេន. ឯវំ បដិវិជ្ឈន្តោបិ ភាវេតិ, ភាវេន្តោបិ បដិវិជ្ឈតីតិ មគ្គក្ខណេ សកិំយេវ ភាវនាយ ច បដិវេធស្ស ច សព្ភាវទស្សនត្ថំ វុត្តំ. អនត្តានុបស្សនាយ វិបស្សនាក្ខណេបិ បញ្ញិន្ទ្រិយស្សេវ អាធិបតេយ្យត្តា ‘‘បដិវេធកាលេបី’’តិ អបិសទ្ទោ បយុត្តោ.

២២១. អនិច្ចតោ មនសិករោតោ កតមិន្ទ្រិយំ អធិមត្តំ ហោតីតិអាទិ ឥន្ទ្រិយវិសេសេន បុគ្គលវិសេសំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. តត្ថ អធិមត្តន្តិ អធិកំ. តត្ថ សទ្ធិន្ទ្រិយសមាធិន្ទ្រិយបញ្ញិន្ទ្រិយានំ អធិមត្តតា សង្ខារុបេក្ខាយ វេទិតព្ពា. សទ្ធាវិមុត្តោតិ ឯត្ថ អវិសេសេត្វា វុត្តេបិ ឧបរិ វិសេសេត្វា វុត្តត្តា សោតាបត្តិមគ្គំ ឋបេត្វា សេសេសុ សត្តសុ ឋានេសុ សទ្ធាវិមុត្តោតិ វុត្តំ ហោតិ. សទ្ធាវិមុត្តោ សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស អធិមត្តត្តា ហោតិ, ន សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស អធិមត្តត្តា សព្ពត្ថ សទ្ធាវិមុត្តោតិបិ វុត្តំ ហោតិ. សោតាបត្តិមគ្គក្ខណេ សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស អធិមត្តត្តាយេវ សេសេសុ សមាធិន្ទ្រិយបញ្ញិន្ទ្រិយាធិមត្តត្តេបិ សតិ សទ្ធាវិមុត្តោយេវ នាម ហោតីតិ វទន្តិ. កាយសក្ខី ហោតីតិ អដ្ឋសុបិ ឋានេសុ កាយសក្ខី នាម ហោតិ. ទិដ្ឋិប្បត្តោ ហោតីតិ សទ្ធាវិមុត្តេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

សទ្ទហន្តោ វិមុត្តោតិ សទ្ធាវិមុត្តោតិ សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស អធិមត្តត្តា សោតាបត្តិមគ្គក្ខណេ សទ្ទហន្តោ ចតូសុបិ ផលក្ខណេសុ វិមុត្តោតិ សទ្ធាវិមុត្តោតិ វុត្តំ ហោតិ. ឧបរិមគ្គត្តយក្ខណេ សទ្ធាវិមុត្តត្តំ ឥទានិ វក្ខតិ. សោតាបត្តិមគ្គក្ខណេ បន សទ្ធានុសារិត្តំ បច្ឆា វក្ខតិ. ផុដ្ឋត្តា សច្ឆិកតោតិ កាយសក្ខីតិ សុក្ខវិបស្សកត្តេ សតិ ឧបចារជ្ឈានផស្សស្ស រូបារូបជ្ឈានលាភិត្តេ សតិ រូបារូបជ្ឈានផស្សស្ស ផុដ្ឋត្តា និព្ពានំ សច្ឆិកតោតិ កាយសក្ខី, នាមកាយេន វុត្តប្បការេ ឈានផស្សេ ច និព្ពានេ ច សក្ខីតិ វុត្តំ ហោតិ. ទិដ្ឋត្តា បត្តោតិ ទិដ្ឋិប្បត្តោតិ សោតាបត្តិមគ្គក្ខណេ សម្បយុត្តេន បញ្ញិន្ទ្រិយេន បឋមំ និព្ពានស្ស ទិដ្ឋត្តា បច្ឆា សោតាបត្តិផលាទិវសេន និព្ពានំ បត្តោតិ ទិដ្ឋិប្បត្តោ, បញ្ញិន្ទ្រិយសង្ខាតាយ ទិដ្ឋិយា និព្ពានំ បត្តោតិ វុត្តំ ហោតិ. សោតាបត្តិមគ្គក្ខណេ បន ធម្មានុសារិត្តំ បច្ឆា វក្ខតិ. សទ្ទហន្តោ វិមុច្ចតីតិ សទ្ធាវិមុត្តោតិ សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស អធិមត្តត្តា សកទាគាមិអនាគាមិអរហត្តមគ្គក្ខណេសុ សទ្ទហន្តោ វិមុច្ចតីតិ សទ្ធាវិមុត្តោ. ឯត្ថ វិមុច្ចមានោបិ អាសំសាយ ភូតវចនវសេន ‘‘វិមុត្តោ’’តិ វុត្តោ. ឈានផស្សន្តិ តិវិធំ ឈានផស្សំ. ‘‘ឈានផស្ស’’ន្តិអាទីនិ ‘‘ទុក្ខា សង្ខារា’’តិអាទីនិ ច បឋមំ វុត្តំ ទ្វយមេវ វិសេសេត្វា វុត្តានិ. ញាតំ ហោតីតិអាទីនិ ហេដ្ឋា វុត្តត្ថានិ. ឯត្ថ ច ឈានលាភី បុគ្គលោ សមាធិន្ទ្រិយស្ស អនុកូលាយ ទុក្ខានុបស្សនាយ ឯវ វុដ្ឋហិត្វា មគ្គផលានិ បាបុណាតីតិ អាចរិយានំ អធិប្បាយោ.

សិយាតិ សិយុំ, ភវេយ្យុន្តិ អត្ថោ. ‘‘សិយា’’តិ ឯតំ វិធិវចនមេវ. តយោ បុគ្គលាតិ វិបស្សនានិយមេន ឥន្ទ្រិយនិយមេន ច វុត្តា តយោ បុគ្គលា. វត្ថុវសេនាតិ តីសុ អនុបស្សនាសុ ឯកេកឥន្ទ្រិយវត្ថុវសេន. បរិយាយេនាតិ តេនេវ បរិយាយេន. ឥមិនា វារេន កិំ ទស្សិតំ ហោតិ? ហេដ្ឋា ឯកេកិស្សា អនុបស្សនាយ ឯកេកស្ស ឥន្ទ្រិយស្ស អាធិបច្ចំ យេភុយ្យវសេន វុត្តន្តិ ច, កទាចិ តីសុបិ អនុបស្សនាសុ ឯកេកស្សេវ ឥន្ទ្រិយស្ស អាធិបច្ចំ ហោតីតិ ច ទស្សិតំ ហោតិ. អថ វា បុព្ពភាគវិបស្សនាក្ខណេ តិស្សន្នម្បិ អនុបស្សនានំ សព្ភាវតោ តាសុ បុព្ពភាគវិបស្សនាសុ តេសំ តេសំ ឥន្ទ្រិយានំ អាធិបច្ចំ អបេក្ខិត្វា មគ្គផលក្ខណេសុ សទ្ធាវិមុត្តាទីនិ នាមានិ ហោន្តីតិ. ឯវញ្ហិ វុច្ចមានេ ហេដ្ឋា វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនាយ ឧបរិ ច កតោ ឥន្ទ្រិយាធិបច្ចបុគ្គលនិយមោ សុកតោយេវ និច្ចលោយេវ ច ហោតិ. អនន្តរវារេ សិយាតិ អញ្ញោយេវាតិ ឯវំ សិយាតិ អត្ថោ. ឯត្ថ បុព្ពេ វុត្តោយេវ និយមោ.

ឥទានិ មគ្គផលវសេន បុគ្គលវិសេសំ វិភជិត្វា ទស្សេតុំ អនិច្ចតោ មនសិករោតោ…បេ… សោតាបត្តិមគ្គំ បដិលភតីតិអាទិមាហ. តត្ថ សទ្ធំ អនុស្សរតិ អនុគច្ឆតិ, សទ្ធាយ វា និព្ពានំ អនុស្សរតិ អនុគច្ឆតីតិ សទ្ធានុសារី. សច្ឆិកតន្តិ បច្ចក្ខកតំ. អរហត្តន្តិ អរហត្តផលំ. បញ្ញាសង្ខាតំ ធម្មំ អនុស្សរតិ, តេន វា ធម្មេន និព្ពានំ អនុស្សរតីតិ ធម្មានុសារី.

២២២. បុន អបរេហិ បរិយាយេហិ ឥន្ទ្រិយត្តយវិសេសេន បុគ្គលវិសេសំ វណ្ណេតុកាមោ យេ ហិ កេចីតិអាទិមាហ. តត្ថ ភាវិតា វាតិ អតីតេ ភាវយិំសុ វា. ភាវេន្តិ វាតិ បច្ចុប្បន្នេ. ភាវិស្សន្តិ វាតិ អនាគតេ. អធិគតា វាតិអាទិ ឯកេកន្តិកំ បុរិមស្ស បុរិមស្ស អត្ថវិវរណត្ថំ វុត្តំ. ផស្សិតា វាតិ ញាណផុសនាយ ផុសិំសុ វា. វសិប្បត្តាតិ ឥស្សរភាវំ បត្តា. បារមិប្បត្តាតិ វោសានំ បត្តា. វេសារជ្ជប្បត្តាតិ វិសារទភាវំ បត្តា. សព្ពត្ថ សទ្ធាវិមុត្តាទយោ ហេដ្ឋា វុត្តក្ខណេសុយេវ, សតិបដ្ឋានាទយោ មគ្គក្ខណេយេវ. អដ្ឋ វិមោក្ខេតិ ‘‘រូបី រូបានិ បស្សតី’’តិអាទិកេ (បដិ. ម. ១.២០៩; ធ. ស. ២៤៨) បដិសម្ភិទាមគ្គប្បត្តិយា ឯវ បត្តា.

តិស្សោ សិក្ខាតិ អធិសីលសិក្ខា អធិចិត្តសិក្ខា អធិបញ្ញាសិក្ខា មគ្គប្បត្តា ឯវ សិក្ខមានា. ទុក្ខំ បរិជានន្តីតិអាទីនិ មគ្គក្ខណេយេវ. បរិញ្ញាបដិវេធំ បដិវិជ្ឈតីតិ បរិញ្ញាបដិវេធេន បដិវិជ្ឈតិ, បរិញ្ញាយ បដិវិជ្ឈិតព្ពន្តិ វា បរិញ្ញាបដិវេធំ. ឯវំ សេសេសុបិ. សព្ពធម្មាទីហិ វិសេសេត្វា អភិញ្ញាបដិវេធាទយោ វុត្តា. សច្ឆិកិរិយាបដិវេធោ បន មគ្គក្ខណេយេវ និព្ពានបច្ចវេក្ខណញាណសិទ្ធិវសេន វេទិតព្ពោតិ. ឯវមិធ បញ្ច អរិយបុគ្គលា និទ្ទិដ្ឋា ហោន្តិ, ឧភតោភាគវិមុត្តោ ច បញ្ញាវិមុត្តោ ចាតិ ឥមេ ទ្វេ អនិទ្ទិដ្ឋា. អញ្ញត្ថ (វិសុទ្ធិ. ២.៧៧៣) បន ‘‘យោ បន ទុក្ខតោ មនសិករោន្តោ បស្សទ្ធិពហុលោ សមាធិន្ទ្រិយំ បដិលភតិ, សោ សព្ពត្ថ កាយសក្ខី នាម ហោតិ, អរូបជ្ឈានំ បន បត្វា អគ្គផលំ បត្តោ ឧភតោភាគវិមុត្តោ នាម ហោតិ. យោ បន អនត្តតោ មនសិករោន្តោ វេទពហុលោ បញ្ញិន្ទ្រិយំ បដិលភតិ, សោតាបត្តិមគ្គក្ខណេ ធម្មានុសារី ហោតិ, ឆសុ ឋានេសុ ទិដ្ឋិប្បត្តោ, អគ្គផលេ បញ្ញាវិមុត្តោ’’តិ វុត្តំ. តេ ឥធ កាយសក្ខិទិដ្ឋិប្បត្តេហិយេវ សង្គហិតា. អត្ថតោ បន អរូបជ្ឈានេន ចេវ អរិយមគ្គេន ចាតិ ឧភតោភាគេន វិមុត្តោតិ ឧភតោភាគវិមុត្តោ. បជានន្តោ វិមុត្តោតិ បញ្ញាវិមុត្តោតិ. ឯត្តាវតា ឥន្ទ្រិយបុគ្គលវិសេសា និទ្ទិដ្ឋា ហោន្តិ.

២២៣-២២៦. ឥទានិ វិមោក្ខបុព្ពង្គមមេវ វិមោក្ខវិសេសំ បុគ្គលវិសេសញ្ច ទស្សេតុកាមោ អនិច្ចតោ មនសិករោតោតិអាទិមាហ. តត្ថ ទ្វេ វិមោក្ខាតិ អប្បណិហិតសុញ្ញតវិមោក្ខា. អនិច្ចានុបស្សនាគមនវសេន ហិ អនិមិត្តវិមោក្ខោតិ លទ្ធនាមោ មគ្គោ រាគទោសមោហបណិធីនំ អភាវា សគុណតោ ច តេសំយេវ បណិធីនំ អភាវា អប្បណិហិតន្តិ លទ្ធនាមំ និព្ពានំ អារម្មណំ ករោតីតិ អារម្មណតោ ច អប្បណិហិតវិមោក្ខោតិ នាមម្បិ លភតិ. តថា រាគទោសមោហេហិ សុញ្ញត្តា សគុណតោ ច រាគាទីហិយេវ សុញ្ញត្តា សុញ្ញតន្តិ លទ្ធនាមំ និព្ពានំ អារម្មណំ ករោតីតិ អារម្មណតោ ច សុញ្ញតវិមោក្ខោតិ នាមម្បិ លភតិ. តស្មា តេ ទ្វេ វិមោក្ខា អនិមិត្តវិមោក្ខន្វយា នាម ហោន្តិ. អនិមិត្តមគ្គតោ អនញ្ញេបិ អដ្ឋន្នំ មគ្គង្គានំ ឯកេកស្ស មគ្គង្គស្ស វសេន សហជាតាទិបច្ចយា ច ហោន្តីតិ វេទិតព្ពា. បុន ទ្វេ វិមោក្ខាតិ សុញ្ញតានិមិត្តវិមោក្ខា. ទុក្ខានុបស្សនាគមនវសេន ហិ អប្បណិហិតវិមោក្ខោតិ លទ្ធនាមោ មគ្គោ រូបនិមិត្តាទីនំ រាគនិមិត្តាទីនំ និច្ចនិមិត្តាទីនញ្ច អភាវា សគុណតោ ច តេសំយេវ និមិត្តានំ អភាវា អនិមិត្តសង្ខាតំ និព្ពានំ អារម្មណំ ករោតីតិ អារម្មណតោ ច អនិមិត្តវិមោក្ខោតិ នាមម្បិ លភតិ. សេសំ វុត្តនយេនេវ យោជេតព្ពំ. បុន ទ្វេ វិមោក្ខាតិ អនិមិត្តអប្បណិហិតវិមោក្ខា. យោជនា បនេត្ថ វុត្តនយា ឯវ.

បដិវេធកាលេតិ ឥន្ទ្រិយានំ វុត្តក្កមេនេវ វុត្តំ. មគ្គក្ខណំ បន មុញ្ចិត្វា វិបស្សនាក្ខណេ វិមោក្ខោ នាម នត្ថិ. បឋមំ វុត្តោយេវ បន មគ្គវិមោក្ខោ ‘‘បដិវេធកាលេ’’តិ វចនេន វិសេសេត្វា ទស្សិតោ. ‘‘យោ ចាយំ បុគ្គលោ សទ្ធាវិមុត្តោ’’តិអាទិកា ទ្វេ វារា ច ‘‘អនិច្ចតោ មនសិករោន្តោ សោតាបត្តិមគ្គំ បដិលភតី’’តិអាទិកោ វារោ ច សង្ខិត្តោ, វិមោក្ខវសេន បន យោជេត្វា វិត្ថារតោ វេទិតព្ពោ. យេ ហិ កេចិ នេក្ខម្មន្តិអាទិកោ វារោ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោតិ. ឯត្តាវតា វិមោក្ខបុគ្គលវិសេសា និទ្ទិដ្ឋា ហោន្តីតិ.

២២៧. បុន វិមោក្ខមុខានិ ច វិមោក្ខេ ច អនេកធា និទ្ទិសិតុកាមោ អនិច្ចតោ មនសិករោន្តោតិអាទិមាហ. តត្ថ យថាភូតន្តិ យថាសភាវេន. ជានាតីតិ ញាណេន ជានាតិ. បស្សតីតិ តេនេវ ញាណេន ចក្ខុនា វិយ បស្សតិ. តទន្វយេនាតិ តទនុគមនេន, តស្ស បច្ចក្ខតោ ញាណេន ទិដ្ឋស្ស អនុគមនេនាតិ អត្ថោ. កង្ខា បហីយតីតិ អនិច្ចានុបស្សនាយ និច្ចានិច្ចកង្ខា, ឥតរាហិ ឥតរកង្ខា. និមិត្តន្តិ សន្តតិឃនវិនិព្ភោគេន និច្ចសញ្ញាយ បហីនត្តា អារម្មណភូតំ សង្ខារនិមិត្តំ យថាភូតំ ជានាតិ. តេន វុច្ចតិ សម្មាទស្សនន្តិ តេន យថាភូតជាននេន តំ ញាណំ ‘‘សម្មាទស្សន’’ន្តិ វុច្ចតិ. បវត្តន្តិ ទុក្ខប្បត្តាការេ សុខសញ្ញំ ឧគ្ឃាដេត្វា សុខសញ្ញាយ បហានេន បណិធិសង្ខាតាយ តណ្ហាយ បហីនត្តា សុខសម្មតម្បិ វិបាកបវត្តំ យថាភូតំ ជានាតិ. និមិត្តញ្ច បវត្តញ្ចាតិ នានាធាតុមនសិការសម្ភវេន សមូហឃនវិនិព្ភោគេន ឧភយថាបិ អត្តសញ្ញាយ បហីនត្តា សង្ខារនិមិត្តញ្ច វិបាកបវត្តញ្ច យថាភូតំ ជានាតិ. យញ្ច យថាភូតំ ញាណន្តិអាទិត្តយំ ឥទានិ វុត្តមេវ, ន អញ្ញំ. ភយតោ ឧបដ្ឋាតីតិ និច្ចសុខអត្តាភាវទស្សនតោ យថាក្កមំ តំ តំ ភយតោ ឧបដ្ឋាតិ. យា ច ភយតុបដ្ឋានេ បញ្ញាតិអាទិនា ‘‘ឧទយព្ពយានុបស្សនាញាណំ ភង្គានុបស្សនាញាណំ ភយតុបដ្ឋានញាណំ អាទីនវានុបស្សនាញាណំ និព្ពិទានុបស្សនាញាណំ មុញ្ចិតុកម្យតាញាណំ បដិសង្ខានុបស្សនាញាណំ សង្ខារុបេក្ខាញាណំ អនុលោមញាណ’’ន្តិ វុត្តេសុ បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធិសង្ខាតេសុ នវសុ វិបស្សនាញាណេសុ ភយតុបដ្ឋានសម្ពន្ធេន អវត្ថាភេទេន ភិន្នានិ ឯកដ្ឋានិ តីណិ ញាណានិ វុត្តានិ, ន សេសានិ.

បុន តីសុ អនុបស្សនាសុ អន្តេ ឋិតាយ អនន្តរាយ អនត្តានុបស្សនាយ សម្ពន្ធេន តាយ សហ សុញ្ញតានុបស្សនាយ ឯកដ្ឋតំ ទស្សេតុំ យា ច អនត្តានុបស្សនា យា ច សុញ្ញតានុបស្សនាតិអាទិមាហ. ឥមានិ ហិ ទ្វេ ញាណានិ អត្ថតោ ឯកមេវ, អវត្ថាភេទេន បន ភិន្នានិ. យថា ច ឥមានិ, តថា អនិច្ចានុបស្សនា ច អនិមិត្តានុបស្សនា ច អត្ថតោ ឯកមេវ ញាណំ, ទុក្ខានុបស្សនា ច អប្បណិហិតានុបស្សនា ច អត្ថតោ ឯកមេវ ញាណំ, កេវលំ អវត្ថាភេទេនេវ ភិន្នានិ. អនត្តានុបស្សនាសុញ្ញតានុបស្សនានញ្ច ឯកដ្ឋតាយ វុត្តាយ តេសំ ទ្វិន្នំ ទ្វិន្នម្បិ ញាណានំ ឯកលក្ខណត្តា ឯកដ្ឋតា វុត្តាវ ហោតីតិ. និមិត្តំ បដិសង្ខា ញាណំ ឧប្បជ្ជតីតិ ‘‘សង្ខារនិមិត្តំ អទ្ធុវំ តាវកាលិក’’ន្តិ អនិច្ចលក្ខណវសេន ជានិត្វា ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ. កាមញ្ច ន បឋមំ ជានិត្វា បច្ឆា ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, វោហារវសេន បន ‘‘មនញ្ច បដិច្ច ធម្មេ ច ឧប្បជ្ជតិ មនោវិញ្ញាណ’’ន្តិអាទីនិ (សំ. និ. ៤.៦០; ម. និ. ១.៤០០; ៣.៤២១) វិយ ឯវំ វុច្ចតិ. សទ្ទសត្ថវិទូបិ ច ‘‘អាទិច្ចំ បាបុណិត្វា តមោ វិគច្ឆតី’’តិអាទីសុ វិយ សមានកាលេបិ ឥមំ បទំ ឥច្ឆន្តិ. ឯកត្តនយេន វា បុរិមញ្ច បច្ឆិមញ្ច ឯកំ កត្វា ឯវំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ឥមិនា នយេន ឥតរស្មិម្បិ បទទ្វយេ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. មុញ្ចិតុកម្យតាទីនំ តិណ្ណំ ញាណានំ ឯកដ្ឋតា ហេដ្ឋា វុត្តនយា ឯវ.

និមិត្តា ចិត្តំ វុដ្ឋាតីតិ សង្ខារនិមិត្តេ ទោសទស្សនេន តត្ថ អនល្លីនតាយ សង្ខារនិមិត្តា ចិត្តំ វុដ្ឋាតិ នាម. អនិមិត្តេ ចិត្តំ បក្ខន្ទតីតិ សង្ខារនិមិត្តបដិបក្ខេន អនិមិត្តសង្ខាតេ និព្ពានេ តន្និន្នតាយ ចិត្តំ បវិសតិ. សេសានុបស្សនាទ្វយេបិ ឥមិនា នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. និរោធេ និព្ពានធាតុយាតិ ឥធ វុត្តេនេវ បឋមានុបស្សនាទ្វយម្បិ វុត្តមេវ ហោតិ. និរោធេតិបិ បាឋោ. ពហិទ្ធាវុដ្ឋានវិវដ្ដនេ បញ្ញាតិ វុដ្ឋានសម្ពន្ធេន គោត្រភុញាណំ វុត្តំ. គោត្រភូ ធម្មាតិ គោត្រភុញាណមេវ. ឥតរថា ហិ ឯកដ្ឋតា ន យុជ្ជតិ. ‘‘អសង្ខតា ធម្មា, អប្បច្ចយា ធម្មា’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ទុកមាតិកា ៧, ៨) វិយ វា ចតុមគ្គវសេន វា ពហុវចនំ កតន្តិ វេទិតព្ពំ. យស្មា វិមោក្ខោតិ មគ្គោ, មគ្គោ ច ទុភតោវុដ្ឋានោ, តស្មា តេន សម្ពន្ធេន យា ច ទុភតោវុដ្ឋានវិវដ្ដនេ បញ្ញាតិអាទិ វុត្តំ.

២២៨. បុន វិមោក្ខានំ នានាក្ខណានំ ឯកក្ខណបរិយាយំ ទស្សេតុកាមោ កតិហាការេហីតិអាទិមាហ. តត្ថ អាធិបតេយ្យដ្ឋេនាតិ ជេដ្ឋកដ្ឋេន. អធិដ្ឋានដ្ឋេនាតិ បតិដ្ឋានដ្ឋេន. អភិនីហារដ្ឋេនាតិ វិបស្សនាវីថិតោ នីហរណដ្ឋេន. និយ្យានដ្ឋេនាតិ និព្ពានុបគមនដ្ឋេន. អនិច្ចតោ មនសិករោតោតិ វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនាក្ខណេយេវ. អនិមិត្តោ វិមោក្ខោតិ មគ្គក្ខណេយេវ. ឯស នយោ សេសេសុ. ចិត្តំ អធិដ្ឋាតីតិ ចិត្តំ អធិកំ កត្វា ឋាតិ, ចិត្តំ បតិដ្ឋាបេតីតិ អធិប្បាយោ. ចិត្តំ អភិនីហរតីតិ វិបស្សនាវីថិតោ ចិត្តំ នីហរតិ. និរោធំ និព្ពានំ និយ្យាតីតិ និរោធសង្ខាតំ និព្ពានំ ឧបគច្ឆតីតិ ឯវំ អាការនានត្តតោ ចតុធា នានាក្ខណតា ទស្សិតា.

ឯកក្ខណតាយ សមោធានដ្ឋេនាតិ ឯកជ្ឈំ សមោសរណដ្ឋេន. អធិគមនដ្ឋេនាតិ វិន្ទនដ្ឋេន. បដិលាភដ្ឋេនាតិ បាបុណនដ្ឋេន. បដិវេធដ្ឋេនាតិ ញាណេន បដិវិជ្ឈនដ្ឋេន. សច្ឆិកិរិយដ្ឋេនាតិ បច្ចក្ខករណដ្ឋេន. ផស្សនដ្ឋេនាតិ ញាណផុសនាយ ផុសនដ្ឋេន. អភិសមយដ្ឋេនាតិ អភិមុខំ សមាគមនដ្ឋេន. ឯត្ថ ‘‘សមោធានដ្ឋេនា’’តិ មូលបទំ, សេសានិ អធិគមវេវចនានិ. តស្មាយេវ ហិ សព្ពេសំ ឯកតោ វិស្សជ្ជនំ កតំ. និមិត្តា មុច្ចតីតិ និច្ចនិមិត្តតោ មុច្ចតិ. ឥមិនា វិមោក្ខដ្ឋោ វុត្តោ. យតោ មុច្ចតីតិ យតោ និមិត្តតោ មុច្ចតិ. តត្ថ ន បណិទហតីតិ តស្មិំ និមិត្តេ បត្ថនំ ន ករោតិ. យត្ថ ន បណិទហតីតិ យស្មិំ និមិត្តេ ន បណិទហតិ. តេន សុញ្ញោតិ តេន និមិត្តេន សុញ្ញោ. យេន សុញ្ញោតិ យេន និមិត្តេន សុញ្ញោ. តេន និមិត្តេន អនិមិត្តោតិ ឥមិនា អនិមិត្តដ្ឋោ វុត្តោ.

បណិធិយា មុច្ចតីតិ បណិធិតោ មុច្ចតិ. ‘‘បណិធិ មុច្ចតី’’តិ បាឋោ និស្សក្កត្ថោយេវ. ឥមិនា វិមោក្ខដ្ឋោ វុត្តោ. យត្ថ ន បណិទហតីតិ យស្មិំ ទុក្ខេ ន បណិទហតិ. តេន សុញ្ញោតិ តេន ទុក្ខេន សុញ្ញោ. យេន សុញ្ញោតិ យេន ទុក្ខនិមិត្តេន សុញ្ញោ. យេន និមិត្តេនាតិ យេន ទុក្ខនិមិត្តេន. តត្ថ ន បណិទហតីតិ ឥមិនា អប្បណិហិតដ្ឋោ វុត្តោ. អភិនិវេសា មុច្ចតីតិ ឥមិនា វិមោក្ខដ្ឋោ វុត្តោ. យេន សុញ្ញោតិ យេន អភិនិវេសនិមិត្តេន សុញ្ញោ. យេន និមិត្តេនាតិ យេន អភិនិវេសនិមិត្តេន. យត្ថ ន បណិទហតិ, តេន សុញ្ញោតិ យស្មិំ អភិនិវេសនិមិត្តេ ន បណិទហតិ, តេន អភិនិវេសនិមិត្តេន សុញ្ញោ. ឥមិនា សុញ្ញតដ្ឋោ វុត្តោ.

២២៩. បុន អដ្ឋវិមោក្ខាទីនិ និទ្ទិសិតុកាមោ អត្ថិ វិមោក្ខោតិអាទិមាហ. តត្ថ និច្ចតោ អភិនិវេសាតិអាទីនិ សញ្ញាវិមោក្ខេ វុត្តនយេន វេទិតព្ពានិ. សព្ពាភិនិវេសេហីតិ វុត្តប្បការេហិ អភិនិវេសេហិ. ឥតិ អភិនិវេសមុច្ចនវសេន សុញ្ញតវិមោក្ខា នាម ជាតា, តេយេវ និច្ចាទិនិមិត្តមុច្ចនវសេន អនិមិត្តវិមោក្ខា, និច្ចន្តិអាទិបណិធីហិ មុច្ចនវសេន អប្បណិហិតវិមោក្ខា. ឯត្ថ ច បណិធិ មុច្ចតីតិ សព្ពត្ថ និស្សក្កត្ថោ វេទិតព្ពោ. បណិធិយា មុច្ចតីតិ វា បាឋោ. ‘‘សព្ពបណិធីហិ មុច្ចតី’’តិ ចេត្ថ សាធកំ. ឯវំ តិស្សោ អនុបស្សនា តទង្គវិមោក្ខត្តា ច សមុច្ឆេទវិមោក្ខស្ស បច្ចយត្តា ច បរិយាយេន វិមោក្ខាតិ វុត្តា.

២៣០. តត្ថ ជាតាតិ អនន្តរេ វិបស្សនាវិមោក្ខេបិ សតិ ឥមិស្សា កថាយ មគ្គវិមោក្ខាធិការត្តា តស្មិំ មគ្គវិមោក្ខេ ជាតាតិ វុត្តំ ហោតិ. អនវជ្ជកុសលាតិ រាគាទិវជ្ជវិរហិតា កុសលា. វិច្ឆេទំ កត្វា វា បាឋោ. ពោធិបក្ខិយា ធម្មាតិ ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា, ចត្តារោ សម្មប្បធានា, ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា, បញ្ចិន្ទ្រិយានិ, បញ្ច ពលានិ, សត្ត ពោជ្ឈង្គា, អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ’’តិ (ម. និ. ៣.៣៥, ៤៣; ចូឡនិ. មេត្តគូមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ២២; មិ. ប. ៥.៤.១) វុត្តា សត្តតិំស ពោធិបក្ខិយធម្មា. ឥទំ មុខន្តិ ឥទំ វុត្តប្បការំ ធម្មជាតំ អារម្មណតោ និព្ពានបវេសាយ មុខត្តា មុខំ នាមាតិ វុត្តំ ហោតិ. តេសំ ធម្មានន្តិ តេសំ ពោធិបក្ខិយានំ ធម្មានំ. ឥទំ វិមោក្ខមុខន្តិ និព្ពានំ វិក្ខម្ភនតទង្គសមុច្ឆេទបដិប្បស្សទ្ធិនិស្សរណវិមោក្ខេសុ និស្សរណវិមោក្ខោវ, ‘‘យាវតា, ភិក្ខវេ, ធម្មា សង្ខតា វា អសង្ខតា វា, វិរាគោ តេសំ ធម្មានំ អគ្គមក្ខាយតី’’តិ (ឥតិវុ. ៩០; អ. និ. ៤.៣៤) វុត្តត្តា ឧត្តមដ្ឋេន មុខញ្ចាតិ វិមោក្ខមុខំ. វិមោក្ខញ្ច តំ មុខញ្ច វិមោក្ខមុខន្តិ កម្មធារយសមាសវសេន អយមេវ អត្ថោ វុត្តោ. វិមោក្ខញ្ចាតិ ឯត្ថ លិង្គវិបល្លាសោ កតោ. តីណិ អកុសលមូលានីតិ លោភទោសមោហា. តីណិ ទុច្ចរិតានីតិ កាយវចីមនោទុច្ចរិតានិ. សព្ពេបិ អកុសលា ធម្មាតិ អកុសលមូលេហិ សម្បយុត្តា ទុច្ចរិតេហិ សម្បយុត្តា ច អសម្បយុត្តា ច សេវិតព្ពទោមនស្សាទីនិ ឋបេត្វា សព្ពេបិ អកុសលា ធម្មា. កុសលមូលសុចរិតានិ វុត្តបដិបក្ខេន វេទិតព្ពានិ. សព្ពេបិ កុសលា ធម្មាតិ វុត្តនយេនេវ សម្បយុត្តា អសម្បយុត្តា ច វិមោក្ខស្ស ឧបនិស្សយភូតា សព្ពេបិ កុសលា ធម្មា. វិវដ្ដកថា ហេដ្ឋា វុត្តា. វិមោក្ខវិវដ្ដសម្ពន្ធេន បនេត្ថ សេសវិវដ្ដាបិ វុត្តា. អាសេវនាតិ អាទិតោ សេវនា. ភាវនាតិ តស្សេវ វឌ្ឍនា. ពហុលីកម្មន្តិ តស្សេវ វសិប្បត្តិយា បុនប្បុនំ ករណំ. មគ្គស្ស បន ឯកក្ខណេយេវ កិច្ចសាធនវសេន អាសេវនាទីនិ វេទិតព្ពានិ. បដិលាភោ វា វិបាកោ វាតិអាទីនិ ហេដ្ឋា វុត្តត្ថានេវាតិ.

វិមោក្ខនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សទ្ធម្មប្បកាសិនិយា បដិសម្ភិទាមគ្គ-អដ្ឋកថាយ

វិមោក្ខកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.