៣. តតិយសុត្តន្តនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៩៤. បុន អញ្ញំ សុត្តន្តំ និក្ខិបិត្វា ឥន្ទ្រិយវិធានំ និទ្ទិសិតុកាមោ បញ្ចិមានិ, ភិក្ខវេតិអាទិមាហ. តត្ថ សោតាបត្តិយង្គេសូតិ ឯត្ថ សោតោ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ, សោតស្ស អាបត្តិ ភុសំ បាបុណនំ សោតាបត្តិ, សោតាបត្តិយា អង្គានិ សម្ភារានិ សោតាបត្តិអង្គានិ. សោតាបន្នតាយ បុព្ពភាគបដិលាភអង្គានិ. សប្បុរិសសំសេវោ សោតាបត្តិអង្គំ, សទ្ធម្មស្សវនំ សោតាបត្តិអង្គំ, យោនិសោមនសិការោ សោតាបត្តិអង្គំ, ធម្មានុធម្មបដិបត្តិ សោតាបត្តិអង្គំ, ឥមានិ ចត្តារិ សោតាបត្តិអង្គានិ. សេសា ហេដ្ឋា វុត្តា ឯវ. ឥទញ្ច ឥមេសំ ឥន្ទ្រិយានំ សកវិសយេ ជេដ្ឋកភាវទស្សនត្ថំ វុត្តំ. យថា ហិ ចត្តារោ សេដ្ឋិបុត្តា រាជាតិរាជបញ្ចមេសុ សហាយេសុ ‘‘នក្ខត្តំ កីឡិស្សាមា’’តិ វីថិំ ឱតិណ្ណេសុ ឯកស្ស សេដ្ឋិបុត្តស្ស គេហំ គតកាលេ ឥតរេ ចត្តារោ តុណ្ហី និសីទន្តិ, គេហសាមិកោវ ‘‘ឥមេសំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ ទេថ, ឥមេសំ គន្ធមាលាលង្ការាទីនិ ទេថា’’តិ គេហេ វិចារេតិ, ទុតិយស្ស តតិយស្ស ចតុត្ថស្ស គេហំ គតកាលេ ឥតរេ ចត្តារោ តុណ្ហី និសីទន្តិ, គេហសាមិកោវ ‘‘ឥមេសំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ ទេថ, ឥមេសំ គន្ធមាលាលង្ការាទីនិ ទេថា’’តិ គេហេ វិចារេតិ, អថ សព្ពបច្ឆា រញ្ញោ គេហំ គតកាលេ កិញ្ចាបិ រាជា សព្ពត្ថ ឥស្សរោវ, ឥមស្មិំ បន កាលេ អត្តនោ គេហេយេវ ‘‘ឥមេសំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ ទេថ, ឥមេសំ គន្ធមាលាលង្ការាទីនិ ទេថា’’តិ វិចារេតិ, ឯវមេវ សទ្ធាបញ្ចមកេសុ ឥន្ទ្រិយេសុ តេសុ សហាយេសុ ឯកតោ វីថិំ ឱតរន្តេសុ វិយ ឯការម្មណេ ឧប្បជ្ជមានេសុបិ យថា បឋមស្ស គេហេ ឥតរេ ចត្តារោ តុណ្ហី និសីទន្តិ, គេហសាមិកោវ វិចារេតិ, ឯវំ សោតាបត្តិអង្គានិ បត្វា អធិមោក្ខលក្ខណំ សទ្ធិន្ទ្រិយមេវ ជេដ្ឋកំ ហោតិ បុព្ពង្គមំ, សេសានិ តទន្វយានិ ហោន្តិ. យថា ទុតិយស្ស គេហេ ឥតរេ ចត្តារោ តុណ្ហី និសីទន្តិ, គេហសាមិកោវ វិចារេតិ, ឯវំ សម្មប្បធានានិ បត្វា បគ្គហណលក្ខណំ វីរិយិន្ទ្រិយមេវ ជេដ្ឋកំ ហោតិ បុព្ពង្គមំ, សេសានិ តទន្វយានិ ហោន្តិ. យថា តតិយស្ស គេហេ ឥតរេ ចត្តារោ តុណ្ហី និសីទន្តិ, គេហសាមិកោវ វិចារេតិ, ឯវំ សតិបដ្ឋានានិ បត្វា ឧបដ្ឋានលក្ខណំ សតិន្ទ្រិយមេវ ជេដ្ឋកំ ហោតិ បុព្ពង្គមំ, សេសានិ តទន្វយានិ ហោន្តិ. យថា ចតុត្ថស្ស គេហេ ឥតរេ ចត្តារោ តុណ្ហី និសីទន្តិ, គេហសាមិកោវ វិចារេតិ, ឯវំ ឈានានិ បត្វា អវិក្ខេបលក្ខណំ សមាធិន្ទ្រិយមេវ ជេដ្ឋកំ ហោតិ បុព្ពង្គមំ, សេសានិ តទន្វយានិ ហោន្តិ. សព្ពបច្ឆា រញ្ញោ គេហំ គតកាលេ បន យថា ឥតរេ ចត្តារោ តុណ្ហី និសីទន្តិ, រាជាវ វិចារេតិ, ឯវំ អរិយសច្ចានិ បត្វា បជាននលក្ខណំ បញ្ញិន្ទ្រិយមេវ ជេដ្ឋកំ ហោតិ បុព្ពង្គមំ, សេសានិ តទន្វយានិ ហោន្តីតិ.

ក. បភេទគណននិទ្ទេសវណ្ណនា

១៩៥. សុត្តន្តស្ស បភេទគណនាបុច្ឆាបុព្ពង្គមេវ បភេទគណននិទ្ទេសេ សប្បុរិសសំសេវេតិ សោភនានំ បុរិសានំ សម្មា សេវនេ. អធិមោក្ខាធិបតេយ្យដ្ឋេនាតិ អធិមោក្ខសង្ខាតេន សេសិន្ទ្រិយេសុ អធិបតិភាវដ្ឋេន, សេសិន្ទ្រិយានំ បុព្ពង្គមដ្ឋេនាតិ អត្ថោ. សទ្ធម្មសវនេតិ សតំ ធម្មោ, សោភនោ វា ធម្មោតិ សទ្ធម្មោ. តស្ស សទ្ធម្មស្ស សវនេ. យោនិសោមនសិការេតិ ឧបាយេន មនសិការេ. ធម្មានុធម្មបដិបត្តិយាតិ ឯត្ថ នវ លោកុត្តរធម្មេ អនុគតោ ធម្មោ ធម្មានុធម្មោ, សីលសមាធិបញ្ញាសង្ខាតស្ស ធម្មានុធម្មស្ស បដិបត្តិ បដិបជ្ជនំ ធម្មានុធម្មបដិបត្តិ. សម្មប្បធានាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

ខ. ចរិយាវារវណ្ណនា

១៩៦. ចរិយាវារេបិ ឥមិនាវ នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. កេវលំ បឋមវារោ ឥន្ទ្រិយានំ ឧប្បាទនកាលវសេន វុត្តោ, ចរិយាវារោ ឧប្បន្នានំ អាសេវនកាលវសេន ច បារិបូរិកាលវសេន ច វុត្តោ. ចរិយា បកតិ ឧស្សន្នតាតិ ហិ អត្ថតោ ឯកំ.

ចារវិហារនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៩៧. ឥទានិ ចរិយាសម្ពន្ធេនេវ ចារវិហារនិទ្ទេសវសេន អបរេន បរិយាយេន ឥន្ទ្រិយវិធានំ និទ្ទិសិតុកាមោ ចារោ ច វិហារោ ចាតិអាទិកំ ឧទ្ទេសំ ឧទ្ទិសិត្វា តស្ស និទ្ទេសមាហ. តត្ថ ឧទ្ទេសេ តាវ យថា ចរន្តំ វិហរន្តំ វិញ្ញូ សព្រហ្មចារី គម្ភីរេសុ ឋានេសុ ឱកប្បេយ្យុំ – អទ្ធា អយមាយស្មា បត្តោ វា បាបុណិស្សតិ វាតិ, តថា ឥន្ទ្រិយសម្បន្នស្ស ចារោ ច វិហារោ ច វិញ្ញូហិ សព្រហ្មចារីហិ អនុពុទ្ធោ ហោតិ បដិវិទ្ធោតិ ឧទ្ទេសស្ស សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. ឧទ្ទេសនិទ្ទេសេ ចរិយា ចារោយេវ. ចារោ ចរិយាតិ ហិ អត្ថតោ ឯកំ. តស្មា ‘‘ចារោ’’តិបទស្ស និទ្ទេសេ ‘‘ចរិយា’’តិ វុត្តំ. ឥរិយាបថចរិយាតិ ឥរិយាបថានំ ចរិយា, បវត្តនន្តិ អត្ថោ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. អាយតនចរិយា បន អាយតនេសុ សតិសម្បជញ្ញានំ ចរិយា. បត្តីតិ ផលានិ. តានិ ហិ បាបុណិយន្តីតិ ‘‘បត្តី’’តិ វុត្តា. សត្តលោកស្ស ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកា អត្ថា លោកត្ថាតិ អយំ វិសេសោ.

ឥទានិ តាសំ ចរិយានំ ភូមិំ ទស្សេន្តោ ចតូសុ ឥរិយាបថេសូតិអាទិមាហ. សតិបដ្ឋានេសូតិ អារម្មណសតិបដ្ឋានេសុ. សតិបដ្ឋានេសុបិ វុច្ចមានេសុ សតិតោ អនញ្ញានិ វោហារវសេន អញ្ញានិ វិយ កត្វា វុត្តំ. អរិយសច្ចេសូតិ បុព្ពភាគលោកិយសច្ចញាណេន វិសុំ វិសុំ សច្ចបរិគ្គហវសេន វុត្តំ. អរិយមគ្គេសុ សាមញ្ញផលេសូតិ ច វោហារវសេនេវ វុត្តំ. បទេសេតិ លោកត្ថចរិយាយ ឯកទេសេ. និប្បទេសតោ ហិ លោកត្ថចរិយំ ពុទ្ធា ឯវ ករោន្តិ. បុន តា ឯវ ចរិយាយោ ការកបុគ្គលវសេន ទស្សេន្តោ បណិធិសម្បន្នានន្តិអាទិមាហ. តត្ថ បណិធិសម្បន្នា នាម ឥរិយាបថានំ សន្តត្តា ឥរិយាបថគុត្តិយា សម្បន្នា អកម្បិតឥរិយាបថា ភិក្ខុភាវានុរូបេន សន្តេន ឥរិយាបថេន សម្បន្នា. ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារានន្តិ ចក្ខាទីសុ ឆសុ ឥន្ទ្រិយេសុ អត្តនោ អត្តនោ វិសយេ បវត្តឯកេកទ្វារវសេន គុត្តំ ទ្វារំ ឯតេសន្តិ គុត្តទ្វារា. តេសំ គុត្តទ្វារានំ. ទ្វារន្តិ ចេត្ថ ឧប្បត្តិទ្វារវសេន ចក្ខាទយោ ឯវ. អប្បមាទវិហារីនន្តិ សីលាទីសុ អប្បមាទវិហារវតំ. អធិចិត្តមនុយុត្តានន្តិ វិបស្សនាយ បាទកភាវេន អធិចិត្តសង្ខាតំ សមាធិមនុយុត្តានំ. ពុទ្ធិសម្បន្នានន្តិ នាមរូបវវត្ថានំ អាទិំ កត្វា យាវ គោត្រភុ, តាវ បវត្តេន ញាណេន សម្បន្នានំ. សម្មាបដិបន្នានន្តិ ចតុមគ្គក្ខណេ. អធិគតផលានន្តិ ចតុផលក្ខណេ.

អធិមុច្ចន្តោតិ អធិមោក្ខំ ករោន្តោ. សទ្ធាយ ចរតីតិ សទ្ធាវសេន បវត្តតិ. បគ្គណ្ហន្តោតិ ចតុសម្មប្បធានវីរិយេន បទហន្តោ. ឧបដ្ឋាបេន្តោតិ សតិយា អារម្មណំ ឧបដ្ឋាបេន្តោ. អវិក្ខេបំ ករោន្តោតិ សមាធិវសេន វិក្ខេបំ អករោន្តោ. បជានន្តោតិ ចតុសច្ចបជាននបញ្ញាយ បការេន ជានន្តោ. វិជានន្តោតិ ឥន្ទ្រិយសម្បយុត្តជវនបុព្ពង្គមេន អាវជ្ជនវិញ្ញាណេន អារម្មណំ វិជានន្តោ. វិញ្ញាណចរិយាយាតិ អាវជ្ជនវិញ្ញាណចរិយវសេន. ឯវំ បដិបន្នស្សាតិ សហជវនាយ ឥន្ទ្រិយចរិយាយ បដិបន្នស្ស. កុសលា ធម្មា អាយាបេន្តីតិ សមថវិបស្សនាវសេន បវត្តា កុសលា ធម្មា ភុសំ យាបេន្តិ, បវត្តន្តីតិ អត្ថោ. អាយតនចរិយាយាតិ កុសលានំ ធម្មានំ ភុសំ យតនចរិយាយ, ឃដនចរិយាយ បវត្តនចរិយាយាតិ វុត្តំ ហោតិ. វិសេសមធិគច្ឆតីតិ វិក្ខម្ភនតទង្គសមុច្ឆេទបដិប្បស្សទ្ធិវសេន វិសេសំ អធិគច្ឆតិ. ទស្សនចរិយាទយោ វុត្តត្ថាយេវ.

សទ្ធាយ វិហរតីតិអាទីសុ សទ្ធាទិសមង្គិស្ស ឥរិយាបថវិហារោ ទដ្ឋព្ពោ. អនុពុទ្ធោតិ អនុមានពុទ្ធិយា. បដិវិទ្ធោតិ បច្ចក្ខពុទ្ធិយា. យស្មា អធិមោក្ខដ្ឋាទីសុ អនុពុទ្ធេសុ បដិវិទ្ធេសុ ច ចារោ ច វិហារោ ច អនុពុទ្ធោ ហោតិ បដិវិទ្ធោ, តស្មា អនុពោធបដិវេធេសុ អធិមោក្ខដ្ឋាទយោ ច និទ្ទិដ្ឋា.

ឯវំ សទ្ធាយ ចរន្តន្តិអាទីសុ ឯវន្តិ វុត្តប្បការំ និទ្ទិសន្តោ យថាសទ្ទស្ស អត្ថំ និទ្ទិសតិ. វិញ្ញូតិអាទីសុបិ យថាសភាវំ ជានន្តីតិ វិញ្ញូ. វិញ្ញាតំ សភាវំ វិភាវេន្តិ បាកដំ ករោន្តីតិ វិភាវី. អសនិ វិយ សិលុច្ចយេ កិលេសេ មេធតិ ហិំសតីតិ មេធា, ខិប្បំ គហណធារណដ្ឋេន វា មេធា, មេធា ឯតេសំ អត្ថីតិ មេធាវី. ញាណគតិយា បណ្ឌន្តិ គច្ឆន្តិ បវត្តន្តីតិ បណ្ឌិតា. ពុទ្ធិសម្បទាយ សមន្នាគតត្តា ពុទ្ធិសម្បន្នា. សហ ព្រហ្មំ ចរិយំ ឧត្តមំ បដិបទំ ចរន្តីតិ សព្រហ្មចារិនោ. អបលោកនកម្មាទិចតុព្ពិធំ កម្មំ ឯកតោ ករណវសេន ឯកំ កម្មំ. តថា បញ្ចវិធោ បាតិមោក្ខុទ្ទេសោ ឯកុទ្ទេសោ. សមា សិក្ខា ឯតេសន្តិ សមសិក្ខា, សមសិក្ខានំ ភាវោ សមសិក្ខតា. សមសិក្ខាតាតិបិ បឋន្តិ. យេសំ ឯកំ កម្មំ ឯកោ ឧទ្ទេសោ សមសិក្ខតា, តេ សព្រហ្មចារីតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘ឈានានី’’តិ វត្តព្ពេ ឈានាតិ លិង្គវិបល្លាសោ កតោ. វិមោក្ខាតិ តយោ វា អដ្ឋ វា វិមោក្ខា. សមាធីតិ សវិតក្កសវិចារអវិតក្កវិចារមត្តអវិតក្កាវិចារា តយោ សមាធី. សមាបត្តិយោតិ សុញ្ញតានិមិត្តាប្បណិហិតា. អភិញ្ញាយោតិ ឆ អភិញ្ញា.

ឯកោ អំសោ ភាគោ, ន ទុតិយោតិ ឯកំសោ, ឯកំសស្ស អត្ថស្ស វចនំ ឯកំសវចនំ. ឯវំ សេសេសុបិ យោជនា កាតព្ពា. វិសេសតោ បន សមំ, សមន្តា វា សេតិ បវត្តតីតិ សំសយោ, នត្ថេត្ថ សំសយោតិ និស្សំសយោ. ឯកស្មិំយេវ អនិច្ឆយតា ហុត្វា ឥតរម្បិ កង្ខតីតិ កង្ខា, នត្ថេត្ថ កង្ខាតិ និក្កង្ខោ. ទ្វិធា ភាវោ ទ្វេជ្ឈំ, នត្ថេត្ថ ទ្វេជ្ឈន្តិ អទ្វេជ្ឈោ. ទ្វិធា ឯលយតិ កម្បេតីតិ ទ្វេឡ្ហកំ, នត្ថេត្ថ ទ្វេឡ្ហកន្តិ អទ្វេឡ្ហកោ. និយោគេន និយមេន វចនំ និយោគវចនំ. និយ្យោគវចនន្តិបិ បឋន្តិ. អបណ្ណកស្ស អវិរទ្ធស្ស និយ្យានិកស្ស អត្ថស្ស វចនំ អបណ្ណកវចនំ. អវត្ថាបនវចនន្តិ និច្ឆយវចនំ. សព្ពម្បិ ហេតំ វិចិកិច្ឆាភាវស្ស វេវចនំ. បិយស្ស អត្ថស្ស សព្ភាវតោ វចនំ, បិយមេវាតិ បិយវចនំ. តថា គរុវចនំ. សហ គារវេន គរុភាវេន សគារវំ. បតិស្សយនំ បតិស្សយោ បរំ គរុំ កត្វា និស្សយនំ អបស្សយនន្តិ អត្ថោ. បតិស្សវនំ វា បតិស្សវោ, និវាតវុត្តិតាយ បរវចនសវនន្តិ អត្ថោ. ឧភយថាបិ បរជេដ្ឋកភាវស្សេតំ នាមំ. សហ គារវេន វត្តតីតិ សគារវំ. សហ បតិស្សយេន, បតិស្សវេន វា វត្តតីតិ សប្បតិស្សយំ. ‘‘សប្បតិស្សវ’’ន្តិ វា វត្តព្ពេ យ-ការំ, វ-ការំ វា លោបំ កត្វា ‘‘សប្បតិស្ស’’ន្តិ វុត្តំ. អធិកំ វិសិដ្ឋំ វចនំ អធិវចនំ, សគារវញ្ច តំ សប្បតិស្សញ្ចាតិ សគារវសប្បតិស្សំ, សគារវសប្បតិស្សំ អធិវចនំ សគារវសប្បតិស្សាធិវចនំ. ឧភយត្ថាបិ វេវចនវិកប្បនានត្តវសេន បុនប្បុនំ ឯតន្តិ វុត្តំ. បត្តោ វា បាបុណិស្សតិ វាតិ ឈានាទីនិយេវាតិ.

តតិយសុត្តន្តនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.