២. ទុតិយសុត្តន្តនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៨៧. បុន អញ្ញំ សុត្តន្តំ និក្ខិបិត្វា ឥន្ទ្រិយវិធានំ និទ្ទិសិតុកាមោ បញ្ចិមានិ, ភិក្ខវេតិអាទិកំ សុត្តន្តំ ទស្សេតិ. តត្ថ យេ ហិ កេចីតិ អនវសេសបរិយាទានំ, ហិ-ការោ បទបូរណមត្តេ និបាតោ. សមណា វា ព្រាហ្មណា វាតិ លោកវោហារវសេន វុត្តំ. សមុទយន្តិ បច្ចយំ. អត្ថង្គមន្តិ ឧប្បន្នានំ អភាវគមនំ, អនុប្បន្នានំ អនុប្បាទំ វា. អស្សាទន្តិ អានិសំសំ. អាទីនវន្តិ ទោសំ. និស្សរណន្តិ និគ្គមនំ. យថាភូតន្តិ យថាសភាវំ. សមណេសូតិ សមិតបាបេសុ. សមណសម្មតាតិ ន មយា សមណាតិ សម្មតា. ‘‘សម្មតា’’តិ វត្តមានកាលវសេន វុច្ចមានេ សទ្ទលក្ខណវសេន ‘‘មេ’’តិ ឯត្ថ សាមិវចនមេវ ហោតិ. ព្រាហ្មណេសូតិ ពាហិតបាបេសុ. សាមញ្ញត្ថន្តិ សមណភាវស្ស អត្ថំ. ព្រហ្មញ្ញត្ថន្តិ ព្រាហ្មណភាវស្ស អត្ថំ. ទ្វយេនាបិ អរហត្តផលមេវ វុត្តំ. អថ វា សាមញ្ញត្ថន្តិ ហេដ្ឋា តីណិ ផលានិ. ព្រហ្មញ្ញត្ថន្តិ អរហត្តផលំ. សាមញ្ញព្រហ្មញ្ញន្តិ ហិ អរិយមគ្គោយេវ. ទិដ្ឋេវ ធម្មេតិ បច្ចក្ខេយេវ អត្តភាវេ. សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វាតិ អត្តនាយេវ អធិកេន ញាណេន បច្ចក្ខំ កត្វា. ឧបសម្បជ្ជាតិ បាបុណិត្វា, និប្ផាទេត្វា វា.

១៨៨. សុត្តន្តនិទ្ទេសេ បឋមំ ឥន្ទ្រិយសមុទយាទីនំ បភេទគណនំ បុច្ឆិត្វា បុន បភេទគណនា វិស្សជ្ជិតា. តត្ថ អសីតិសតន្តិ អសីតិឧត្តរំ សតំ. បណ្ឌិតេហិ ‘‘អសីតិសត’’ន្តិ វុត្តេហិ អាការេហីតិ យោជនា.

បុន បភេទគណនាបុច្ឆាបុព្ពង្គមេ គណនានិទ្ទេសេ អធិមោក្ខត្ថាយាតិ អធិមុច្ចនត្ថាយ សទ្ទហនត្ថាយ. អាវជ្ជនាយ សមុទយោតិ មនោទ្វារាវជ្ជនចិត្តស្ស សមុទយោ. សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស សមុទយោតិ សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស បច្ចយោ, សទ្ធំ ឧប្បាទេស្សាមីតិ បុព្ពភាគាវជ្ជនំ សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស ឧបនិស្សយបច្ចយោ, សទ្ធិន្ទ្រិយជវនស្ស អាវជ្ជនំ បឋមស្ស ជវនស្ស អនន្តរបច្ចយោ, ទុតិយជវនាទីនំ ឧបនិស្សយបច្ចយោ. អធិមោក្ខវសេនាតិ ឆន្ទសម្បយុត្តអធិមោក្ខវសេន. ឆន្ទស្ស សមុទយោតិ បុព្ពភាគាវជ្ជនបច្ចយា ឧប្បន្នស្ស អធិមោក្ខសម្បយុត្តស្ស យេវាបនកភូតស្ស ធម្មច្ឆន្ទស្ស សមុទយោ. សោ បន សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស សហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយសម្បយុត្តអត្ថិអវិគតវសេន បច្ចយោ ហោតិ, ឆន្ទាធិបតិកាលេ អធិបតិបច្ចយោ ច ហោតិ, សោយេវ ទុតិយស្ស អនន្តរសមនន្តរអនន្តរូបនិស្សយាសេវននត្ថិវិគតវសេន បច្ចយោ ហោតិ. ឥមិនាវ នយេន មនសិការស្សបិ យោជនា កាតព្ពា. កេវលញ្ហេត្ថ មនសិការោតិ សារណលក្ខណោ យេវាបនកមនសិការោ. អធិបតិបច្ចយតា បនស្ស ន ហោតិ. សម្បយុត្តេសុ ឥមេសំ ទ្វិន្នំយេវ គហណំ ពលវបច្ចយត្តាតិ វេទិតព្ពំ. សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស វសេនាតិ ភាវនាភិវុទ្ធិយា ឥន្ទ្រិយភាវំ បត្តស្ស សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស វសេន. ឯកត្តុបដ្ឋានន្តិ ឯការម្មណេ អចលភាវេន ភុសំ ឋានំ ឧបរូបរិ សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស បច្ចយោ ហោតិ. សទ្ធិន្ទ្រិយេ វុត្តនយេនេវ សេសិន្ទ្រិយានិបិ វេទិតព្ពានិ. ឯវមេកេកស្ស ឥន្ទ្រិយស្ស ចត្តារោ ចត្តារោ សមុទយាតិ បញ្ចន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ វីសតិ សមុទយា ហោន្តិ. បុន ចតុន្នំ សមុទយានំ ឯកេកស្មិំ សមុទយេ បញ្ច បញ្ច ឥន្ទ្រិយានិ យោជេត្វា វីសតិ សមុទយា វុត្តា. បឋមវីសតិ នានាមគ្គវសេន ទដ្ឋព្ពា, ទុតិយវីសតិ ឯកមគ្គវសេន ទដ្ឋព្ពាតិ វទន្តិ. ឯវំ ចត្តាលីស អាការា ហោន្តិ. អត្ថង្គមវារោបិ ឥមិនាវ នយេន វេទិតព្ពោ. សោ បន អត្ថង្គមោ ឥន្ទ្រិយភាវនំ អននុយុត្តស្ស អប្បដិលទ្ធា បដិលាភត្ថង្គមោ, ឥន្ទ្រិយភាវនាយ បរិហីនស្ស បដិលទ្ធបរិហានិ អត្ថង្គមោ, ផលប្បត្តស្ស បដិប្បស្សទ្ធិអត្ថង្គមោ. ឯកត្តអនុបដ្ឋានន្តិ ឯកត្តេ អនុបដ្ឋានំ.

ក. អស្សាទនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៨៩. អស្សាទនិទ្ទេសេ អស្សទ្ធិយស្ស អនុបដ្ឋានន្តិ អស្សទ្ធេ បុគ្គលេ បរិវជ្ជយតោ សទ្ធេ បុគ្គលេ សេវតោ បសាទនីយសុត្តន្តេ បច្ចវេក្ខតោ តត្ថ យោនិសោមនសិការំ ពហុលីករោតោ ច អស្សទ្ធិយស្ស អនុបដ្ឋានំ ហោតិ. អស្សទ្ធិយបរិឡាហស្ស អនុបដ្ឋានន្តិ ឯត្ថ អស្សទ្ធស្ស សទ្ធាកថាយ បវត្តមានាយ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតិ. អយំ អស្សទ្ធិយបរិឡាហោ. អធិមោក្ខចរិយាយ វេសារជ្ជន្តិ សទ្ធាវត្ថុវសេន វា ភាវនាយ វា វសិប្បត្តស្ស សទ្ធាបវត្តិយា វិសារទភាវោ ហោតិ. សន្តោ ច វិហារាធិគមោតិ សមថស្ស វា វិបស្សនាយ វា បដិលាភោ. សុខំ សោមនស្សន្តិ ឯត្ថ ចេតសិកសុខភាវទស្សនត្ថំ សោមនស្សវចនំ. សទ្ធិន្ទ្រិយសមុដ្ឋិតបណីតរូបផុដ្ឋកាយស្ស កាយិកសុខម្បិ លព្ភតិយេវ. សុខសោមនស្សស្ស បធានស្សាទត្តា ‘‘អយំ សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស អស្សាទោ’’តិ វិសេសេត្វា វុត្តំ. ឥមិនាវ នយេន សេសិន្ទ្រិយស្សាទាបិ យោជេត្វា វេទិតព្ពា.

ខ. អាទីនវនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៩០. អាទីនវនិទ្ទេសេ អនិច្ចដ្ឋេនាតិ សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស អនិច្ចដ្ឋេន. សោ អនិច្ចដ្ឋោ សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស អាទីនវោតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥតរទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. ឥមេ សមុទយត្ថង្គមស្សាទាទីនវា លោកិយឥន្ទ្រិយានមេវាតិ វេទិតព្ពា.

គ. និស្សរណនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៩១. និស្សរណនិទ្ទេសេ អធិមោក្ខដ្ឋេនាតិអាទីសុ ឯកេកស្មិំ ឥន្ទ្រិយេ បញ្ច បញ្ច កត្វា បញ្ចន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ បញ្ចវីសតិ និស្សរណានិ មគ្គផលវសេន និទ្ទិដ្ឋានិ. តត្ថ តតោ បណីតតរសទ្ធិន្ទ្រិយស្ស បដិលាភាតិ តតោ វិបស្សនាក្ខណេ បវត្តសទ្ធិន្ទ្រិយតោ មគ្គក្ខណេ បណីតតរស្ស សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស បដិលាភវសេន. បុរិមតរសទ្ធិន្ទ្រិយា និស្សដំ ហោតីតិ តស្មិំ មគ្គក្ខណេ សទ្ធិន្ទ្រិយំ បុរិមតរតោ វិបស្សនាក្ខណេ បវត្តសទ្ធិន្ទ្រិយតោ និក្ខន្តំ ហោតិ. ឥមិនាវ នយេន ផលក្ខណេ សទ្ធិន្ទ្រិយម្បិ ឧភយត្ថ សេសិន្ទ្រិយានិបិ យោជេតព្ពានិ.

១៩២. បុព្ពភាគេ បញ្ចហិ ឥន្ទ្រិយេហីតិ បឋមជ្ឈានូបចារេ បញ្ចហិ ឥន្ទ្រិយេហិ បឋមជ្ឈានាទិអដ្ឋសមាបត្តិវសេន អដ្ឋ និស្សរណានិ, អនិច្ចានុបស្សនាទិអដ្ឋារសមហាវិបស្សនាវសេន អដ្ឋារស និស្សរណានិ, សោតាបត្តិមគ្គាទិវសេន អដ្ឋ លោកុត្តរនិស្សរណានិ. ឯវំ ឈានសមាបត្តិមហាវិបស្សនាមគ្គផលវសេន ចតុត្តិំស និស្សរណានិ បុរិមបុរិមសមតិក្កមតោ និទ្ទិដ្ឋានិ. នេក្ខម្មេ បញ្ចិន្ទ្រិយានីតិអាទីនិ បន សត្តតិំស និស្សរណានិ បដិបក្ខបហានវសេន បដិបក្ខតោ និទ្ទិដ្ឋានិ. តត្ថ នេក្ខម្មាទីសុ សត្តសុ សត្ត និស្សរណានិ ឧបចារភូមិវសេន វុត្តានិ, ផលានិ បន បដិបក្ខបហានាភាវតោ ន វុត្តានិ.

១៩៣. ទិដ្ឋេកដ្ឋេហីតិ យាវ សោតាបត្តិមគ្គា ទិដ្ឋិយា សហ ឯកស្មិំ បុគ្គលេ ឋិតាតិ ទិដ្ឋេកដ្ឋា. តេហិ ទិដ្ឋេកដ្ឋេហិ. ឱឡារិកេហីតិ ថូលេហិ កាមរាគព្យាបាទេហិ. អណុសហគតេហីតិ សុខុមភូតេហិ កាមរាគព្យាបាទេហិយេវ. សព្ពកិលេសេហីតិ រូបរាគាទីហិ. តេសុ ហិ បហីនេសុ សព្ពកិលេសា បហីនា ហោន្តិ, តស្មា ‘‘សព្ពកិលេសេហី’’តិ វុត្តំ. អវុត្តត្ថានិ បនេត្ថ បទានិ ហេដ្ឋា វុត្តត្ថានេវាតិ. សព្ពេសញ្ញេវ ខីណាសវានំ តត្ថ តត្ថ បញ្ចិន្ទ្រិយានីតិ ‘‘អធិមោក្ខដ្ឋេនា’’តិអាទីសុ បុព្ពេ វុត្តេសុ ឋានេសុ តស្មិំ តស្មិំ ឋានេ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធសាវកានំ ខីណាសវានំ យថាយោគំ តតោ តតោ និស្សដានិ ហោន្តិ. ឥមស្មិំ វារេ បឋមំ វុត្តនយា ឯវ យថាយោគំ ខីណាសវវសេន វុត្តា.

កថំ បនេតានិ និស្សរណានិ អសីតិសតំ ហោន្តីតិ? វុច្ចតេ – មគ្គផលវសេន វុត្តានិ បញ្ចវីសតិ, សមតិក្កមវសេន វុត្តានិ ចតុត្តិំស, បដិបក្ខវសេន វុត្តានិ សត្តតិំសាតិ បឋមវារេ សព្ពានិ ឆន្នវុតិ និស្សរណានិ ហោន្តិ, ឯតានិយេវ ទុតិយវារេ ខីណាសវានំ វសេន ទ្វាទសសុ អបនីតេសុ ចតុរាសីតិ ហោន្តិ. ឥតិ បុរិមានិ ឆន្នវុតិ, ឥមានិ ច ចតុរាសីតីតិ អសីតិសតំ ហោន្តិ. កតមានិ បន ទ្វាទស ខីណាសវានំ អបនេតព្ពានិ? សមតិក្កមតោ វុត្តេសុ មគ្គផលវសេន វុត្តានិ អដ្ឋ និស្សរណានិ, បដិបក្ខតោ វុត្តេសុ មគ្គវសេន វុត្តានិ ចត្តារីតិ ឥមានិ ទ្វាទស អបនេតព្ពានិ. អរហត្តផលវសេន វុត្តានិ កស្មា អបនេតព្ពានីតិ ចេ? សព្ពបឋមំ វុត្តានំ បញ្ចវីសតិយា និស្សរណានំ មគ្គផលវសេនេវ លព្ភនតោ. អរហត្តផលវសេន និស្សរណានិ វុត្តានេវ ហោន្តិ. ហេដ្ឋិមំ ហេដ្ឋិមំ បន ផលសមាបត្តិំ ឧបរិមា ឧបរិមា ន សមាបជ្ជន្តិយេវាតិ ហេដ្ឋា តីណិបិ ផលានិ ន លព្ភន្តិយេវ. ឈានសមាបត្តិវិបស្សនានេក្ខម្មាទីនិ ច កិរិយាវសេន លព្ភន្តិ. បញ្ចបិ ចេតានិ ឥន្ទ្រិយានិ បុព្ពមេវ បដិបក្ខានំ បដិប្បស្សទ្ធត្តា បដិបក្ខតោ និស្សដានេវ ហោន្តីតិ.

ទុតិយសុត្តន្តនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.