បឋមច្ឆក្កំ

១៥៤. បឋមច្ឆក្កេ អស្សាសាទិមជ្ឈបរិយោសានន្តិ អព្ភន្តរបវិសនវាតស្ស នាសិកគ្គំ វា មុខនិមិត្តំ វា អាទិ, ហទយំ មជ្ឈំ, នាភិ បរិយោសានំ. តំ តស្ស អាទិមជ្ឈបរិយោសានំ សតិយា អនុគច្ឆតោ យោគិស្ស ឋាននានត្តានុគមនេន ចិត្តំ អជ្ឈត្តំ វិក្ខេបំ គច្ឆតិ, តំ អជ្ឈត្តវិក្ខេបគតំ ចិត្តំ ឯកត្តេ អសណ្ឋហនតោ សមាធិស្ស បរិបន្ថោ. បស្សាសាទិមជ្ឈបរិយោសានន្តិ ពហិនិក្ខមនវាតស្ស នាភិ អាទិ, ហទយំ មជ្ឈំ, នាសិកគ្គំ វា មុខនិមិត្តំ វា ពហិអាកាសោ វា បរិយោសានំ. យោជនា បនេត្ថ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពា. អស្សាសបដិកង្ខនា និកន្តិតណ្ហាចរិយាតិ ‘‘នាសិកាវាតាយត្តមិទំ កម្មដ្ឋាន’’ន្តិ សល្លក្ខេត្វា ឱឡារិកោឡារិកស្ស អស្សាសស្ស បត្ថនាសង្ខាតា និកាមនា ឯវ តណ្ហាបវត្តិ. តណ្ហាបវត្តិយា សតិ ឯកត្តេ អសណ្ឋហនតោ សមាធិស្ស បរិបន្ថោ. បស្សាសបដិកង្ខនា និកន្តីតិ បុន អស្សាសបុព្ពកស្ស បស្សាសស្ស បត្ថនាសង្ខាតា និកន្តិ. សេសំ វុត្តនយេនេវ យោជេតព្ពំ. អស្សាសេនាភិតុន្នស្សាតិ អតិទីឃំ អតិរស្សំ វា អស្សាសំ ករោន្តស្ស អស្សាសមូលកស្ស កាយចិត្តកិលមថស្ស សព្ភាវតោ តេន អស្សាសេន វិទ្ធស្ស បីឡិតស្ស. បស្សាសបដិលាភេ មុច្ឆនាតិ អស្សាសេន បីឡិតត្តាយេវ បស្សាសេ អស្សាទសញ្ញិនោ បស្សាសំ បត្ថយតោ តស្មិំ បស្សាសបដិលាភេ រជ្ជនា. បស្សាសមូលកេបិ ឯសេវ នយោ.

វុត្តស្សេវ អត្ថស្ស អនុវណ្ណនត្ថំ វុត្តេសុ គាថាពន្ធេសុ អនុគច្ឆនាតិ អនុគច្ឆមានា. សតីតិ អជ្ឈត្តពហិទ្ធាវិក្ខេបហេតុភូតា សតិ. វិក្ខិបតិ អនេន ចិត្តន្តិ វិក្ខេបោ. កោ សោ? អស្សាសោ. អជ្ឈត្តំ វិក្ខេបោ អជ្ឈត្តវិក្ខេបោ, តស្ស អាកង្ខនា អជ្ឈត្តវិក្ខេបាកង្ខនា, អសម្មាមនសិការវសេន អជ្ឈត្តវិក្ខេបកស្ស អស្សាសស្ស អាកង្ខនាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯតេនេវ នយេន ពហិទ្ធាវិក្ខេបបត្ថនា វេទិតព្ពា. យេហីតិ យេហិ ឧបក្កិលេសេហិ. វិក្ខិប្បមានស្សាតិ វិក្ខិបិយមានស្ស វិក្ខេបំ អាបាទិយមានស្ស. នោ ច ចិត្តំ វិមុច្ចតីតិ ចិត្តំ អស្សាសបស្សាសារម្មណេ ច នាធិមុច្ចតិ, បច្ចនីកធម្មេហិ ច ន វិមុច្ចតិ. ចិត្តំ នោ ច វិមុច្ចតិ បរបត្តិយា ច ហោន្តីតិ សម្ពន្ធោ. វិមោក្ខំ អប្បជានន្តាតិ សោ វា អញ្ញោ វា អារម្មណាធិមុត្តិវិមោក្ខញ្ច បច្ចនីកវិមុត្តិវិមោក្ខញ្ច ឯវំ អប្បជានន្តា. បរបត្តិយាតិ បរបច្ចយំ បរសទ្ទហនំ អរហន្តិ, ន អត្តបច្ចក្ខំ ញាណន្តិ ‘‘បរបច្ចយិកា’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘បរបត្តិយា’’តិ វុត្តំ. អត្ថោ បន សោយេវ.

ទុតិយច្ឆក្កំ

១៥៥. ទុតិយច្ឆក្កេ និមិត្តន្តិ អស្សាសបស្សាសានំ ផុសនដ្ឋានំ. អស្សាសបស្សាសា ហិ ទីឃនាសិកស្ស នាសាបុដំ ឃដ្ដេន្តា បវត្តន្តិ, រស្សនាសិកស្ស ឧត្តរោដ្ឋំ. យទិ ហិ អយំ យោគី តំ និមិត្តមេវ អាវជ្ជតិ, តស្ស និមិត្តមេវ អាវជ្ជមានស្ស អស្សាសេ ចិត្តំ វិកម្បតិ, ន បតិដ្ឋាតីតិ អត្ថោ. តស្ស តស្មិំ ចិត្តេ អប្បតិដ្ឋិតេ សមាធិស្ស អភាវតោ តំ វិកម្បនំ សមាធិស្ស បរិបន្ថោ. យទិ អស្សាសមេវ អាវជ្ជតិ, តស្ស ចិត្តំ អព្ភន្តរបវេសនវសេន វិក្ខេបំ អាវហតិ, និមិត្តេ ន បតិដ្ឋាតិ, តស្មា និមិត្តេ វិកម្បតិ. ឥមិនា នយេន សេសេសុបិ យោជនា កាតព្ពា. គាថាសុ វិក្ខិប្បតេតិ វិក្ខិបីយតិ វិក្ខេបំ អាបាទីយតិ.

តតិយច្ឆក្កំ

១៥៦. តតិយច្ឆក្កេ អតីតានុធាវនំ ចិត្តន្តិ ផុសនដ្ឋានំ អតិក្កមិត្វា គតំ អស្សាសំ វា បស្សាសំ វា អនុគច្ឆមានំ ចិត្តំ. វិក្ខេបានុបតិតន្តិ វិក្ខេបេន អនុគតំ, វិក្ខេបំ វា សយំ អនុបតិតំ អនុគតំ. អនាគតបដិកង្ខនំ ចិត្តន្តិ ផុសនដ្ឋានំ អប្បត្តំ អស្សាសំ វា បស្សាសំ វា បដិកង្ខមានំ បច្ចាសីសមានំ ចិត្តំ. វិកម្បិតន្តិ តស្មិំ អប្បតិដ្ឋានេនេវ វិក្ខេបេន វិកម្បិតំ. លីនន្តិ អតិសិថិលវីរិយតាទីហិ សង្កុចិតំ. កោសជ្ជានុបតិតន្តិ កុសីតភាវានុគតំ. អតិបគ្គហិតន្តិ អច្ចារទ្ធវីរិយតាទីហិ អតិឧស្សាហិតំ. ឧទ្ធច្ចានុបតិតន្តិ វិក្ខេបានុគតំ. អភិនតន្តិ អស្សាទវត្ថូសុ ភុសំ នតំ អល្លីនំ. អបនតន្តិ និរស្សាទវត្ថូសុ បតិហតំ, តតោ អបគតំ វា, អបគតនតំ វា, ន តតោ អបគតន្តិ អត្ថោ. រាគានុបតិតន្តិ ឯត្ថ អស្សាសបស្សាសនិមិត្តំ មនសិករោតោ ឧប្បន្នបីតិសុខេ វា បុព្ពេ ហសិតលបិតកីឡិតវត្ថូសុ វា រាគោ អនុបតតិ. ព្យាបាទានុបតិតន្តិ ឯត្ថ មនសិការេ និរស្សាទគតចិត្តស្ស ឧប្បន្នទោមនស្សវសេន វា បុព្ពេ សមុទាចិណ្ណេសុ អាឃាតវត្ថូសុ វា ព្យាបាទោ អនុបតតិ. គាថាសុ ន សមាធិយតីតិ ន សមាហិតំ ហោតិ. អធិចិត្តន្តិ ចិត្តសីសេន និទ្ទិដ្ឋោ អធិកោ សមាធិ.

១៥៧. ឯត្តាវតា តីហិ ឆក្កេហិ អដ្ឋារស ឧបក្កិលេសេ និទ្ទិសិត្វា ឥទានិ តេសំ ឧបក្កិលេសានំ សមាធិស្ស បរិបន្ថភាវសាធនេន អាទីនវំ ទស្សេន្តោ បុន អស្សាសាទិមជ្ឈបរិយោសានន្តិអាទិមាហ. តត្ថ កាយោបិ ចិត្តម្បិ សារទ្ធា ច ហោន្តីតិ វិក្ខេបសមុដ្ឋានរូបានំ វសេន រូបកាយោបិ, វិក្ខេបសន្តតិវសេន ចិត្តម្បិ មហតា ខោភេន ខុភិតា សទរថា ច ហោន្តិ. តតោ មន្ទតរេន ឥញ្ជិតា កម្បិតា, តតោ មន្ទតរេន ផន្ទិតា ចលិតា ហោន្តិ. ពលវាបិ មជ្ឈិមោបិ មន្ទោបិ ខោភោ ហោតិយេវ, ន សក្កា ខោភេន ន ភវិតុន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ចិត្តំ វិកម្បិតត្តាតិ ចិត្តស្ស វិកម្បិតត្តា. គាថាសុ បរិបុណ្ណា អភាវិតាតិ យថា បរិបុណ្ណា ហោតិ, តថា អភាវិតា. ឥញ្ជិតោតិ កម្បិតោ. ផន្ទិតោតិ មន្ទកម្បិតោ. ហេដ្ឋា នីវរណានំ អនន្តរត្តា ‘‘ឥមេហិ ច បន នីវរណេហី’’តិ (បដិ. ម. ១.១៥៣) អច្ចន្តសមីបនិទស្សនវចនំ កតំ. ឥធ បន និគមនេ នីវរណានំ សន្តរត្តា តេហិ ច បន នីវរណេហីតិ បរម្មុខនិទស្សនវចនំ កតំ.

ឧបក្កិលេសញាណនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.