៣. អានាបានស្សតិកថា

១. គណនវារវណ្ណនា

១៥២. ឥទានិ ទិដ្ឋិកថានន្តរំ កថិតាយ អានាបានស្សតិកថាយ អបុព្ពត្ថានុវណ្ណនា អនុប្បត្តា. អយញ្ហិ អានាបានស្សតិកថា ទិដ្ឋិកថាយ សុវិទិតទិដ្ឋាទីនវស្ស មិច្ឆាទិដ្ឋិមលវិសោធនេន សុវិសុទ្ធចិត្តស្ស យថាភូតាវពោធាយ សមាធិភាវនា សុករា ហោតិ, សព្ពសមាធិភាវនាសុ ច សព្ពសព្ពញ្ញុពោធិសត្តានំ ពោធិមូលេ ឥមិនាវ សមាធិនា សមាហិតចិត្តានំ យថាភូតាវពោធតោ អយមេវ សមាធិភាវនា បធានាតិ ច ទិដ្ឋិកថានន្តរំ កថិតា. តត្ថ សោឡសវត្ថុកំ អានាបានស្សតិសមាធិំ ភាវយតោ សមធិកានិ ទ្វេ ញាណសតានិ ឧប្បជ្ជន្តីតិ ញាណគណនុទ្ទេសោ, អដ្ឋ បរិបន្ថេ ញាណានីតិអាទិ ញាណគណននិទ្ទេសោ, កតមានិ អដ្ឋ បរិបន្ថេ ញាណានីតិអាទិ. ឥមានិ ឯកវីសតិ វិមុត្តិសុខេ ញាណានីតិបរិយន្តំ សព្ពញាណានំ វិត្ថារនិទ្ទេសោ, អន្តេ សោឡសវត្ថុកំ អានាបានស្សតិសមាធិំ ភាវយតោតិអាទិ និគមនន្តិ ឯវំ តាវ បាឡិវវត្ថានំ វេទិតព្ពំ.

តត្ថ គណនុទ្ទេសេ គណនវារេ តាវ សោឡសវត្ថុកន្តិ ទីឃំ រស្សំ សព្ពកាយបដិសំវេទី បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារន្តិ កាយានុបស្សនាចតុក្កំ, បីតិបដិសំវេទី សុខបដិសំវេទី ចិត្តសង្ខារបដិសំវេទី បស្សម្ភយំ ចិត្តសង្ខារន្តិ វេទនានុបស្សនាចតុក្កំ, ចិត្តបដិសំវេទី អភិប្បមោទយំ ចិត្តំ សមាទហំ ចិត្តំ វិមោចយំ ចិត្តន្តិ ចិត្តានុបស្សនាចតុក្កំ, អនិច្ចានុបស្សី វិរាគានុបស្សី និរោធានុបស្សី បដិនិស្សគ្គានុបស្សីតិ ធម្មានុបស្សនាចតុក្កន្តិ ឥមេសំ ចតុន្នំ ចតុក្កានំ វសេន សោឡស វត្ថូនិ បតិដ្ឋា អារម្មណានិ អស្សាតិ សោឡសវត្ថុកោ. តំ សោឡសវត្ថុកំ. សមាសវសេន បនេត្ថ វិភត្តិលោបោ កតោ. អានន្តិ អព្ភន្តរំ បវិសនវាតោ. អបានន្តិ ពហិនិក្ខមនវាតោ. កេចិ បន វិបរិយាយេន វទន្តិ. អបានញ្ហិ អបេតំ អានតោតិ អបានន្តិ វុច្ចតិ, និទ្ទេសេ (បដិ. ម. ១.១៦០) បន នា-ការស្ស ទីឃត្តមជ្ឈុបេក្ខិត្វា អាបានន្តិ. តស្មិំ អានាបានេ សតិ អានាបានស្សតិ, អស្សាសបស្សាសបរិគ្គាហិកាយ សតិយា ឯតំ អធិវចនំ. អានាបានស្សតិយា យុត្តោ សមាធិ, អានាបានស្សតិយំ វា សមាធិ អានាបានស្សតិសមាធិ. ភាវយតោតិ និព្ពេធភាគិយំ ភាវេន្តស្ស. សមធិកានីតិ សហ អធិកេន វត្តន្តីតិ សមធិកានិ, សាតិរេកានីតិ អត្ថោ. ម-ការោ បនេត្ថ បទសន្ធិករោ. កេចិ បន ‘‘សំអធិកានី’’តិ វទន្តិ. ឯវំ សតិ ទ្វេ ញាណសតានិយេវ អធិកានីតិ អាបជ្ជតិ, តំ ន យុជ្ជតិ. ឥមានិ ហិ វីសតិអធិកានិ ទ្វេ ញាណសតានិ ហោន្តីតិ.

បរិបន្ថេ ញាណានីតិ បរិបន្ថំ អារម្មណំ កត្វា បវត្តញាណានិ. តថា ឧបការេ ឧបក្កិលេសេ ញាណានិ. វោទានេ ញាណានីតិ វោទាយតិ, តេន ចិត្តំ បរិសុទ្ធំ ហោតីតិ វោទានំ. កិំ តំ? ញាណំ. ‘‘វោទានញាណានី’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘សុតមយេ ញាណ’’ន្តិអាទីសុ (បដិ. ម. មាតិកា ១.១; បដិ. ម. ១.១) វិយ ‘‘វោទានេ ញាណានី’’តិ វុត្តំ. សតោ សម្បជានោ ហុត្វា ករោតីតិ សតោការី, តស្ស សតោការិស្ស ញាណានិ. និព្ពិទាញាណានីតិ និព្ពិទាភូតានិ ញាណានិ. និព្ពិទានុលោមញាណានីតិ និព្ពិទាយ អនុកូលានិ ញាណានិ. និព្ពិទានុលោមិញាណានីតិបិ បាឋោ, និព្ពិទានុលោមោ ឯតេសំ អត្ថីតិ និព្ពិទានុលោមីតិ អត្ថោ. និព្ពិទាបដិប្បស្សទ្ធិញាណានីតិ និព្ពិទាយ បដិប្បស្សទ្ធិយំ ញាណានិ. វិមុត្តិសុខេ ញាណានីតិ វិមុត្តិសុខេន សម្បយុត្តានិ ញាណានិ.

កតមានិ អដ្ឋាតិអាទីហិ បរិបន្ថឧបការានំ បដិបក្ខវិបក្ខយុគលត្តា តេសុ ញាណានិ សហេវ និទ្ទិដ្ឋានិ. កាមច្ឆន្ទនេក្ខម្មាទីនិ ហេដ្ឋា វុត្តត្ថានិ. ឧបការន្តិ ច លិង្គវិបល្លាសវសេន នបុំសកវចនំ កតំ. សព្ពេបិ អកុសលា ធម្មាតិ វុត្តាវសេសា យេ កេចិ អកុសលា ធម្មា. តថា សព្ពេបិ និព្ពេធភាគិយា កុសលា ធម្មា. ‘‘បរិបន្ថោ ឧបការ’’ន្តិ ច តំ តទេវ អបេក្ខិត្វា ឯកវចនំ កតំ. ឯត្ថ ច បរិបន្ថេ ញាណានិ ច ឧបការេ ញាណានិ ច បុច្ឆិត្វា តេសំ អារម្មណានេវ វិស្សជ្ជិត្វា តេហេវ តានិ វិស្សជ្ជិតានិ ហោន្តីតិ តទារម្មណានិ ញាណានិ និគមេត្វា ទស្សេសិ. ឧបក្កិលេសេ ញាណាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

គណនវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. សោឡសញាណនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៥៣. សោឡសហិ អាការេហីតិ ឧភយបក្ខវសេន វុត្តេហិ សោឡសហិ ញាណកោដ្ឋាសេហិ. ឧទុចិតំ ចិត្តំ សមុទុចិតន្តិ ឧបចារភូមិយំ ចិត្តំ ឧទ្ធំ ឧចិតំ, សម្មា ឧទ្ធំ ឧចិតំ, ឧបរូបរិ កតបរិចយំ សម្មា ឧបរូបរិ កតបរិចយន្តិ អត្ថោ. ឧទុជិតំ ចិត្តំ សមុទុជិតន្តិបិ បាឋោ. ឧបរិភាវាយ ជិតំ, ឧបរិភាវករេហិ វា ញាណេហិ ជិតំ ឧទុជិតំ. សមុទុជិតន្តិ សមា ឧបរិភាវាយ, ឧបរិភាវករេហិ វា ញាណេហិ ជិតំ. សមាតិ ចេត្ថ វិសមភាវបដិក្ខេបោ. ឥមស្មិំ បាឋេ ឧ, ទុ-ឥតិ ទ្វេ ទ្វេ ឧបសគ្គា ហោន្តិ. ឧរូជិតំ ចិត្តំ សម្មារូជិតន្តិបិ បាឋោ. ឯត្ថាបិ ជិតត្ថោយេវ. ឧរូ អរូតិ ឥទំ បន និបាតមត្តមេវាតិ វទន្តិ. វីណោបមដ្ឋកថាយ តជ្ជិតំ សុតជ្ជិតន្តិ ច អត្ថោ វុត្តោ, សោ ឥធ ន យុជ្ជតិ. ឯកត្តេ សន្តិដ្ឋតីតិ ឧបចារភូមិយំ តាវ នានារម្មណវិក្ខេបាភាវេន ឯកត្តេ បតិដ្ឋាតិ. និយ្យានាវរណដ្ឋេន នីវរណាតិ ឯត្ថ អរតិបិ សព្ពេបិ អកុសលា អាវរណដ្ឋេន នីវរណាតិ វុត្តា. និយ្យានាវរណដ្ឋេនាតិ និយ្យានានំ អាគមនមគ្គបិទហនដ្ឋេន. និយ្យានវារណដ្ឋេនាតិបិ បាឋោ, និយ្យានានំ បដិក្ខេបនដ្ឋេនាតិ អត្ថោ. នេក្ខម្មំ អរិយានំ និយ្យានន្តិ មគ្គដ្ឋានំ អរិយានំ និយ្យានសង្ខាតស្ស អរិយមគ្គស្ស ហេតុត្តា ផលូបចារេន អរិយានំ និយ្យានំ. តេន ច ហេតុភូតេន មគ្គក្ខណេ អរិយា និយ្យន្តិ និគច្ឆន្តិ. កេចិ បន ‘‘និយ្យានន្តិ មគ្គោ’’តិ វទន្តិ. ឥធ ឧបចារស្ស អធិប្បេតត្តា មគ្គក្ខណេ ច អាលោកសញ្ញាយ សព្ពកុសលធម្មានញ្ច អភាវា តំ ន យុជ្ជតិ. និវុតត្តាតិ បដិច្ឆន្នត្តា. នប្បជានាតីតិ បុគ្គលវសេន វុត្តំ.

វិសុទ្ធចិត្តស្សាតិ ឧបចារភូមិយំយេវ. ខណិកសមោធានាតិ ចិត្តក្ខណេ ចិត្តក្ខណេ ឧប្បជ្ជនតោ ខណោ ឯតេសំ អត្ថីតិ ខណិកា, ឧបក្កិលេសា, ខណិកានំ សមោធានោ សមាគមោ បពន្ធោ ខណិកសមោធានោ. តស្មា ខណិកសមោធានា, ឧប្បជ្ជមានា ឧបក្កិលេសា ខណិកប្បពន្ធវសេន ខណិកបរម្បរាវសេន ឧប្បជ្ជន្តិ, ន ឯកចិត្តក្ខណវសេនាតិ វុត្តំ ហោតិ.

សោឡសញាណនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ឧបក្កិលេសញាណនិទ្ទេសវណ្ណនា

បឋមច្ឆក្កំ

១៥៤. បឋមច្ឆក្កេ អស្សាសាទិមជ្ឈបរិយោសានន្តិ អព្ភន្តរបវិសនវាតស្ស នាសិកគ្គំ វា មុខនិមិត្តំ វា អាទិ, ហទយំ មជ្ឈំ, នាភិ បរិយោសានំ. តំ តស្ស អាទិមជ្ឈបរិយោសានំ សតិយា អនុគច្ឆតោ យោគិស្ស ឋាននានត្តានុគមនេន ចិត្តំ អជ្ឈត្តំ វិក្ខេបំ គច្ឆតិ, តំ អជ្ឈត្តវិក្ខេបគតំ ចិត្តំ ឯកត្តេ អសណ្ឋហនតោ សមាធិស្ស បរិបន្ថោ. បស្សាសាទិមជ្ឈបរិយោសានន្តិ ពហិនិក្ខមនវាតស្ស នាភិ អាទិ, ហទយំ មជ្ឈំ, នាសិកគ្គំ វា មុខនិមិត្តំ វា ពហិអាកាសោ វា បរិយោសានំ. យោជនា បនេត្ថ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពា. អស្សាសបដិកង្ខនា និកន្តិតណ្ហាចរិយាតិ ‘‘នាសិកាវាតាយត្តមិទំ កម្មដ្ឋាន’’ន្តិ សល្លក្ខេត្វា ឱឡារិកោឡារិកស្ស អស្សាសស្ស បត្ថនាសង្ខាតា និកាមនា ឯវ តណ្ហាបវត្តិ. តណ្ហាបវត្តិយា សតិ ឯកត្តេ អសណ្ឋហនតោ សមាធិស្ស បរិបន្ថោ. បស្សាសបដិកង្ខនា និកន្តីតិ បុន អស្សាសបុព្ពកស្ស បស្សាសស្ស បត្ថនាសង្ខាតា និកន្តិ. សេសំ វុត្តនយេនេវ យោជេតព្ពំ. អស្សាសេនាភិតុន្នស្សាតិ អតិទីឃំ អតិរស្សំ វា អស្សាសំ ករោន្តស្ស អស្សាសមូលកស្ស កាយចិត្តកិលមថស្ស សព្ភាវតោ តេន អស្សាសេន វិទ្ធស្ស បីឡិតស្ស. បស្សាសបដិលាភេ មុច្ឆនាតិ អស្សាសេន បីឡិតត្តាយេវ បស្សាសេ អស្សាទសញ្ញិនោ បស្សាសំ បត្ថយតោ តស្មិំ បស្សាសបដិលាភេ រជ្ជនា. បស្សាសមូលកេបិ ឯសេវ នយោ.

វុត្តស្សេវ អត្ថស្ស អនុវណ្ណនត្ថំ វុត្តេសុ គាថាពន្ធេសុ អនុគច្ឆនាតិ អនុគច្ឆមានា. សតីតិ អជ្ឈត្តពហិទ្ធាវិក្ខេបហេតុភូតា សតិ. វិក្ខិបតិ អនេន ចិត្តន្តិ វិក្ខេបោ. កោ សោ? អស្សាសោ. អជ្ឈត្តំ វិក្ខេបោ អជ្ឈត្តវិក្ខេបោ, តស្ស អាកង្ខនា អជ្ឈត្តវិក្ខេបាកង្ខនា, អសម្មាមនសិការវសេន អជ្ឈត្តវិក្ខេបកស្ស អស្សាសស្ស អាកង្ខនាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯតេនេវ នយេន ពហិទ្ធាវិក្ខេបបត្ថនា វេទិតព្ពា. យេហីតិ យេហិ ឧបក្កិលេសេហិ. វិក្ខិប្បមានស្សាតិ វិក្ខិបិយមានស្ស វិក្ខេបំ អាបាទិយមានស្ស. នោ ច ចិត្តំ វិមុច្ចតីតិ ចិត្តំ អស្សាសបស្សាសារម្មណេ ច នាធិមុច្ចតិ, បច្ចនីកធម្មេហិ ច ន វិមុច្ចតិ. ចិត្តំ នោ ច វិមុច្ចតិ បរបត្តិយា ច ហោន្តីតិ សម្ពន្ធោ. វិមោក្ខំ អប្បជានន្តាតិ សោ វា អញ្ញោ វា អារម្មណាធិមុត្តិវិមោក្ខញ្ច បច្ចនីកវិមុត្តិវិមោក្ខញ្ច ឯវំ អប្បជានន្តា. បរបត្តិយាតិ បរបច្ចយំ បរសទ្ទហនំ អរហន្តិ, ន អត្តបច្ចក្ខំ ញាណន្តិ ‘‘បរបច្ចយិកា’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘បរបត្តិយា’’តិ វុត្តំ. អត្ថោ បន សោយេវ.

ទុតិយច្ឆក្កំ

១៥៥. ទុតិយច្ឆក្កេ និមិត្តន្តិ អស្សាសបស្សាសានំ ផុសនដ្ឋានំ. អស្សាសបស្សាសា ហិ ទីឃនាសិកស្ស នាសាបុដំ ឃដ្ដេន្តា បវត្តន្តិ, រស្សនាសិកស្ស ឧត្តរោដ្ឋំ. យទិ ហិ អយំ យោគី តំ និមិត្តមេវ អាវជ្ជតិ, តស្ស និមិត្តមេវ អាវជ្ជមានស្ស អស្សាសេ ចិត្តំ វិកម្បតិ, ន បតិដ្ឋាតីតិ អត្ថោ. តស្ស តស្មិំ ចិត្តេ អប្បតិដ្ឋិតេ សមាធិស្ស អភាវតោ តំ វិកម្បនំ សមាធិស្ស បរិបន្ថោ. យទិ អស្សាសមេវ អាវជ្ជតិ, តស្ស ចិត្តំ អព្ភន្តរបវេសនវសេន វិក្ខេបំ អាវហតិ, និមិត្តេ ន បតិដ្ឋាតិ, តស្មា និមិត្តេ វិកម្បតិ. ឥមិនា នយេន សេសេសុបិ យោជនា កាតព្ពា. គាថាសុ វិក្ខិប្បតេតិ វិក្ខិបីយតិ វិក្ខេបំ អាបាទីយតិ.

តតិយច្ឆក្កំ

១៥៦. តតិយច្ឆក្កេ អតីតានុធាវនំ ចិត្តន្តិ ផុសនដ្ឋានំ អតិក្កមិត្វា គតំ អស្សាសំ វា បស្សាសំ វា អនុគច្ឆមានំ ចិត្តំ. វិក្ខេបានុបតិតន្តិ វិក្ខេបេន អនុគតំ, វិក្ខេបំ វា សយំ អនុបតិតំ អនុគតំ. អនាគតបដិកង្ខនំ ចិត្តន្តិ ផុសនដ្ឋានំ អប្បត្តំ អស្សាសំ វា បស្សាសំ វា បដិកង្ខមានំ បច្ចាសីសមានំ ចិត្តំ. វិកម្បិតន្តិ តស្មិំ អប្បតិដ្ឋានេនេវ វិក្ខេបេន វិកម្បិតំ. លីនន្តិ អតិសិថិលវីរិយតាទីហិ សង្កុចិតំ. កោសជ្ជានុបតិតន្តិ កុសីតភាវានុគតំ. អតិបគ្គហិតន្តិ អច្ចារទ្ធវីរិយតាទីហិ អតិឧស្សាហិតំ. ឧទ្ធច្ចានុបតិតន្តិ វិក្ខេបានុគតំ. អភិនតន្តិ អស្សាទវត្ថូសុ ភុសំ នតំ អល្លីនំ. អបនតន្តិ និរស្សាទវត្ថូសុ បតិហតំ, តតោ អបគតំ វា, អបគតនតំ វា, ន តតោ អបគតន្តិ អត្ថោ. រាគានុបតិតន្តិ ឯត្ថ អស្សាសបស្សាសនិមិត្តំ មនសិករោតោ ឧប្បន្នបីតិសុខេ វា បុព្ពេ ហសិតលបិតកីឡិតវត្ថូសុ វា រាគោ អនុបតតិ. ព្យាបាទានុបតិតន្តិ ឯត្ថ មនសិការេ និរស្សាទគតចិត្តស្ស ឧប្បន្នទោមនស្សវសេន វា បុព្ពេ សមុទាចិណ្ណេសុ អាឃាតវត្ថូសុ វា ព្យាបាទោ អនុបតតិ. គាថាសុ ន សមាធិយតីតិ ន សមាហិតំ ហោតិ. អធិចិត្តន្តិ ចិត្តសីសេន និទ្ទិដ្ឋោ អធិកោ សមាធិ.

១៥៧. ឯត្តាវតា តីហិ ឆក្កេហិ អដ្ឋារស ឧបក្កិលេសេ និទ្ទិសិត្វា ឥទានិ តេសំ ឧបក្កិលេសានំ សមាធិស្ស បរិបន្ថភាវសាធនេន អាទីនវំ ទស្សេន្តោ បុន អស្សាសាទិមជ្ឈបរិយោសានន្តិអាទិមាហ. តត្ថ កាយោបិ ចិត្តម្បិ សារទ្ធា ច ហោន្តីតិ វិក្ខេបសមុដ្ឋានរូបានំ វសេន រូបកាយោបិ, វិក្ខេបសន្តតិវសេន ចិត្តម្បិ មហតា ខោភេន ខុភិតា សទរថា ច ហោន្តិ. តតោ មន្ទតរេន ឥញ្ជិតា កម្បិតា, តតោ មន្ទតរេន ផន្ទិតា ចលិតា ហោន្តិ. ពលវាបិ មជ្ឈិមោបិ មន្ទោបិ ខោភោ ហោតិយេវ, ន សក្កា ខោភេន ន ភវិតុន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ចិត្តំ វិកម្បិតត្តាតិ ចិត្តស្ស វិកម្បិតត្តា. គាថាសុ បរិបុណ្ណា អភាវិតាតិ យថា បរិបុណ្ណា ហោតិ, តថា អភាវិតា. ឥញ្ជិតោតិ កម្បិតោ. ផន្ទិតោតិ មន្ទកម្បិតោ. ហេដ្ឋា នីវរណានំ អនន្តរត្តា ‘‘ឥមេហិ ច បន នីវរណេហី’’តិ (បដិ. ម. ១.១៥៣) អច្ចន្តសមីបនិទស្សនវចនំ កតំ. ឥធ បន និគមនេ នីវរណានំ សន្តរត្តា តេហិ ច បន នីវរណេហីតិ បរម្មុខនិទស្សនវចនំ កតំ.

ឧបក្កិលេសញាណនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. វោទានញាណនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៥៨. វោទានេ ញាណានីតិ វិសុទ្ធញាណានិ. តំ វិវជ្ជយិត្វាតិ យំ បុព្ពេ វុត្តំ អតីតានុធាវនំ ចិត្តំ វិក្ខេបានុបតិតំ, តំ វិវជ្ជយិត្វាតិ សម្ពន្ធិតព្ពំ. ឯកដ្ឋានេ សមាទហតីតិ អស្សាសបស្សាសានំ ផុសនដ្ឋានេ សមំ អាទហតិ បតិដ្ឋាបេតិ. តត្ថេវ អធិមោចេតីតិ ឯកដ្ឋានេតិ វុត្តេ អស្សាសបស្សាសានំ ផុសនដ្ឋានេយេវ សន្និដ្ឋបេតិ សន្និដ្ឋានំ ករោតិ. បគ្គណ្ហិត្វាតិ ធម្មវិចយបីតិសម្ពោជ្ឈង្គភាវនាយ បគ្គហេត្វា. វិនិគ្គណ្ហិត្វាតិ បស្សទ្ធិសមាធិឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គភាវនាយ វិនិគ្គណ្ហិត្វា. ‘‘សតិន្ទ្រិយវីរិយិន្ទ្រិយេហិ បគ្គហេត្វា, សតិន្ទ្រិយសមាធិន្ទ្រិយេហិ វិនិគ្គហេត្វា’’តិបិ វទន្តិ. សម្បជានោ ហុត្វាតិ អសុភភាវនាទីហិ. បុន សម្បជានោ ហុត្វាតិ មេត្តាភាវនាទីហិ. យេន រាគេន អនុបតិតំ, យេន ព្យាបាទេន អនុបតិតំ, តំ បជហតីតិ សម្ពន្ធោ. តំ ចិត្តំ ឦទិសន្តិ សម្បជានន្តោ តប្បដិបក្ខេន រាគំ បជហតិ, ព្យាបាទំ បជហតីតិ វា អត្ថោ. បរិសុទ្ធន្តិ និរុបក្កិលេសំ. បរិយោទាតន្តិ បភស្សរំ. ឯកត្តគតំ ហោតីតិ តំ តំ វិសេសំ បត្តស្ស តំ តំ ឯកត្តំ គតំ ហោតិ.

កតមេ តេ ឯកត្តាតិ ឥធ យុជ្ជមានាយុជ្ជមានេបិ ឯកត្តេ ឯកតោ កត្វា បុច្ឆតិ. ទានូបសគ្គុបដ្ឋានេកត្តន្តិ ទានវត្ថុសង្ខាតស្ស ទានស្ស ឧបសគ្គោ វោសជ្ជនំ ទានូបសគ្គោ, ទានវត្ថុបរិច្ចាគចេតនា. តស្ស ឧបដ្ឋានំ អារម្មណករណវសេន ឧបគន្ត្វា ឋានំ ទានូបសគ្គុបដ្ឋានំ, តទេវ ឯកត្តំ, តេន វា ឯកត្តំ ឯកគ្គភាវោ ទានូបសគ្គុបដ្ឋានេកត្តំ. ទានវោសគ្គុបដ្ឋានេកត្តន្តិ បាឋោ សុន្ទរតរោ, សោ ឯវត្ថោ. ឯតេន បទុទ្ធារវសេន ចាគានុស្សតិសមាធិ វុត្តោ. បទុទ្ធារវសេន វុត្តោបិ ចេស ឥតរេសំ តិណ្ណម្បិ ឯកត្តានំ ឧបនិស្សយបច្ចយោ ហោតិ, តស្មា ឥធ និទ្ទិដ្ឋន្តិ វទន្តិ. វិសាខាបិ ហិ មហាឧបាសិកា អាហ – ‘‘ឥធ, ភន្តេ, ទិសាសុ វស្សំវុដ្ឋា ភិក្ខូ សាវត្ថិំ អាគច្ឆិស្សន្តិ ភគវន្តំ ទស្សនាយ, តេ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆិស្សន្តិ ‘ឥត្ថន្នាមោ, ភន្តេ, ភិក្ខុ កាលង្កតោ, តស្ស កា គតិ, កោ អភិសម្បរាយោ’តិ? តំ ភគវា ព្យាករិស្សតិ សោតាបត្តិផលេ វា សកទាគាមិផលេ វា អនាគាមិផលេ វា អរហត្តេ វា. ត្យាហំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆិស្សាមិ ‘អាគតបុព្ពា នុ ខោ, ភន្តេ, តេន អយ្យេន សាវត្ថី’តិ? សចេ មេ វក្ខន្តិ ‘អាគតបុព្ពា តេន ភិក្ខុនា សាវត្ថី’តិ. និដ្ឋមេត្ថ គច្ឆិស្សាមិ និស្សំសយំ បរិភុត្តំ តេន អយ្យេន វស្សិកសាដិកា វា អាគន្តុកភត្តំ វា គមិកភត្តំ វា គិលានភត្តំ វា គិលានុបដ្ឋាកភត្តំ វា គិលានភេសជ្ជំ វា ធុវយាគុ វាតិ. តស្សា មេ តទនុស្សរន្តិយា បាមោជ្ជំ ជាយិស្សតិ, បមុទិតាយ បីតិ ជាយិស្សតិ, បីតិមនាយ កាយោ បស្សម្ភិស្សតិ, បស្សទ្ធកាយា សុខំ វេទយិស្សាមិ, សុខិនិយា ចិត្តំ សមាធិយិស្សតិ, សា មេ ភវិស្សតិ ឥន្ទ្រិយភាវនា ពលភាវនា ពោជ្ឈង្គភាវនា’’តិ (មហាវ. ៣៥១). អថ វា ឯកត្តេសុ បឋមំ ឧបចារសមាធិវសេន វុត្តំ, ទុតិយំ អប្បនាសមាធិវសេន, តតិយំ វិបស្សនាវសេន, ចតុត្ថំ មគ្គផលវសេនាតិ វេទិតព្ពំ. សមថស្ស និមិត្តំ សមថនិមិត្តំ. វយោ ភង្គោ ឯវ លក្ខណំ វយលក្ខណំ. និរោធោ និព្ពានំ. សេសមេតេសុ តីសុ វុត្តនយេនេវ យោជេតព្ពំ.

ចាគាធិមុត្តានន្តិ ទានេ អធិមុត្តានំ. អធិចិត្តន្តិ វិបស្សនាបាទកសមាធិ. វិបស្សកានន្តិ ភង្គានុបស្សនតោ បដ្ឋាយ តីហិ អនុបស្សនាហិ សង្ខារេ វិបស្សន្តានំ. អរិយបុគ្គលានន្តិ អដ្ឋន្នំ. ទុតិយាទីនិ តីណិ ឯកត្តានិ អានាបានស្សតិវសេន សេសកម្មដ្ឋានវសេន ច យុជ្ជន្តិ. ចតូហិ ឋានេហីតិ ចតូហិ ការណេហិ. សមាធិវិបស្សនាមគ្គផលានំ វសេន ‘‘ឯកត្តគតំ ចិត្តំ បដិបទាវិសុទ្ធិបក្ខន្ទញ្ចេវ ហោតិ ឧបេក្ខានុព្រូហិតញ្ច ញាណេន ច សម្បហំសិត’’ន្តិ ឧទ្ទេសបទានិ. ‘‘បឋមស្ស ឈានស្ស កោ អាទី’’តិអាទីនិ តេសំ ឧទ្ទេសបទានំ វិត្ថារេតុកម្យតាបុច្ឆាបុព្ពង្គមានិ និទ្ទេសបទានិ. តត្ថ បដិបទាវិសុទ្ធិបក្ខន្ទន្តិ បដិបទា ឯវ នីវរណមលវិសោធនតោ វិសុទ្ធិ, តំ បដិបទាវិសុទ្ធិំ បក្ខន្ទំ បវិដ្ឋំ. ឧបេក្ខានុព្រូហិតន្តិ តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខាយ ព្រូហិតំ វឌ្ឍិតំ. ញាណេន ច សម្បហំសិតន្តិ បរិយោទាបកេន ញាណេន សម្បហំសិតំ បរិយោទាបិតំ វិសោធិតំ. បដិបទាវិសុទ្ធិ នាម សសម្ភារិកោ ឧបចារោ, ឧបេក្ខានុព្រូហនា នាម អប្បនា, សម្បហំសនា នាម បច្ចវេក្ខណាតិ ឯវមេកេ វណ្ណយន្តិ. យស្មា បន ‘‘ឯកត្តគតំ ចិត្តំ បដិបទាវិសុទ្ធិបក្ខន្ទញ្ចេវ ហោតី’’តិអាទិ វុត្តំ, តស្មា អន្តោអប្បនាយមេវ អាគមនវសេន បដិបទាវិសុទ្ធិ, តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខាយ កិច្ចវសេន ឧបេក្ខានុព្រូហនា, ធម្មានំ អនតិវត្តនាទិភាវសាធនេន បរិយោទាបកស្ស ញាណស្ស កិច្ចនិប្ផត្តិវសេន សម្បហំសនា វេទិតព្ពា. កថំ? យស្មិញ្ហិ វារេ អប្បនា ឧប្បជ្ជតិ, តស្មិំ យោ នីវរណសង្ខាតោ កិលេសគណោ តស្ស ឈានស្ស បរិបន្ថោ, តតោ ចិត្តំ វិសុជ្ឈតិ, វិសុទ្ធត្តា អាវរណវិរហិតំ ហុត្វា មជ្ឈិមំ សមថនិមិត្តំ បដិបជ្ជតិ. មជ្ឈិមំ សមថនិមិត្តំ នាម សមប្បវត្តោ អប្បនាសមាធិយេវ. តទនន្តរំ បន បុរិមចិត្តំ ឯកសន្តតិបរិណាមនយេន តថត្តំ ឧបគច្ឆមានំ មជ្ឈិមំ សមថនិមិត្តំ បដិបជ្ជតិ នាម. ឯវំ បដិបន្នត្តា តថត្តុបគមនេន តត្ថ បក្ខន្ទតិ នាម. ឯវំ តាវ បុរិមចិត្តេ វិជ្ជមានាការនិប្ផាទិកា បឋមស្ស ឈានស្ស ឧប្បាទក្ខណេយេវ អាគមនវសេន បដិបទាវិសុទ្ធិ វេទិតព្ពា. ឯវំ វិសុទ្ធស្ស បន តស្ស បុន វិសោធេតព្ពាភាវតោ វិសោធនេ ព្យាបារំ អករោន្តោ វិសុទ្ធំ ចិត្តំ អជ្ឈុបេក្ខតិ នាម. សមថភាវូបគមនេន សមថបដិបន្នស្ស បុន សមាទានេ ព្យាបារំ អករោន្តោ សមថបដិបន្នំ អជ្ឈុបេក្ខតិ នាម. សមថបដិបន្នភាវតោ ឯវ ចស្ស កិលេសសំសគ្គំ បហាយ ឯកត្តេន ឧបដ្ឋិតស្ស បុន ឯកត្តុបដ្ឋានេ ព្យាបារំ អករោន្តោ ឯកត្តុបដ្ឋានំ អជ្ឈុបេក្ខតិ នាម. ឯវំ តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខាយ កិច្ចវសេន ឧបេក្ខានុព្រូហនា វេទិតព្ពា.

យេ បនេតេ ឯវំ ឧបេក្ខានុព្រូហិតេ តត្ថ ជាតា សមាធិបញ្ញាសង្ខាតា យុគនទ្ធធម្មា អញ្ញមញ្ញំ អនតិវត្តមានា ហុត្វា បវត្តា, យានិ ច សទ្ធាទីនិ ឥន្ទ្រិយានិ នានាកិលេសេហិ វិមុត្តត្តា វិមុត្តិរសេន ឯករសានិ ហុត្វា បវត្តានិ, យំ ចេស តទុបគំ តេសំ អនតិវត្តនឯករសភាវានំ អនុច្ឆវិកំ វីរិយំ វាហយតិ, យា ចស្ស តស្មិំ ខណេ បវត្តា អាសេវនា, សព្ពេបិ តេ អាការា យស្មា ញាណេន សំកិលេសវោទានេសុ តំ តំ អាទីនវញ្ច អានិសំសញ្ច ទិស្វា តថា តថា សម្បហំសិតត្តា វិសោធិតត្តា បរិយោទាបិតត្តា និប្ផន្នា, តស្មា ធម្មានំ អនតិវត្តនាទិភាវសាធនេន បរិយោទាបកស្ស ញាណស្ស កិច្ចនិប្ផត្តិវសេន សម្បហំសនា វេទិតព្ពាតិ វុត្តំ. តត្ថ យស្មា ឧបេក្ខាវសេន ញាណំ បាកដំ ហោតិ, យថាហ – ‘‘តថាបគ្គហិតំ ចិត្តំ សាធុកំ អជ្ឈុបេក្ខតិ, ឧបេក្ខាវសេន បញ្ញាវសេន បញ្ញិន្ទ្រិយំ អធិមត្តំ ហោតិ. ឧបេក្ខាវសេន នានត្តកិលេសេហិ ចិត្តំ វិមុច្ចតិ, វិមោក្ខវសេន បញ្ញាវសេន បញ្ញិន្ទ្រិយំ អធិមត្តំ ហោតិ. វិមុត្តត្តា តេ ធម្មា ឯករសា ហោន្តិ, ឯករសដ្ឋេន ភាវនា’’តិ (បដិ. ម. ១.២០១). តស្មា ញាណកិច្ចភូតា សម្បហំសនា បរិយោសានន្តិ វុត្តា.

ឯវំ តិវត្តគតន្តិអាទីនិ តស្សេវ ចិត្តស្ស ថោមនវចនានិ. តត្ថ ឯវំ តិវត្តគតន្តិ ឯវំ យថាវុត្តេន វិធិនា បដិបទាវិសុទ្ធិបក្ខន្ទនឧបេក្ខានុព្រូហនាញាណសម្បហំសនាវសេន តិវិធភាវំ គតំ. វិតក្កសម្បន្នន្តិ កិលេសក្ខោភវិរហិតត្តា វិតក្កេន សុន្ទរភាវំ បន្នំ គតំ. ចិត្តស្ស អធិដ្ឋានសម្បន្នន្តិ តស្មិំយេវ អារម្មណេ ចិត្តស្ស និរន្តរប្បវត្តិសង្ខាតេន អធិដ្ឋានេន សម្បន្នំ អនូនំ. យថា អធិដ្ឋានវសិយំ អធិដ្ឋានន្តិ ឈានប្បវត្តិ, តថា ឥធាបិ ចិត្តស្ស អធិដ្ឋានន្តិ ចិត្តេកគ្គតាបិ យុជ្ជតិ. តេន ហិ ឯកស្មិំយេវ អារម្មណេ ចិត្តំ អធិដ្ឋាតិ, ន ឯត្ថ វិក្ខិបតីតិ. ‘‘សមាធិសម្បន្ន’’ន្តិ វិសុំ វុត្តត្តា បន វុត្តនយេនេវ គហេតព្ពំ. អថ វា សមាធិស្សេវ ឈានសង្គហិតត្តា ចិត្តស្ស អធិដ្ឋានសម្បន្នន្តិ ឈានង្គបញ្ចកវសេន វុត្តំ. សមាធិសម្បន្នន្តិ ឥន្ទ្រិយសង្គហិតត្តា ឥន្ទ្រិយបញ្ចកវសេន, ទុតិយជ្ឈានាទីសុ បន អលព្ភមានានិ បទានិ បហាយ លព្ភមានកវសេន បីតិសម្បន្នន្តិអាទិ វុត្តំ.

អនិច្ចានុបស្សនាទីសុ អដ្ឋារសសុ មហាវិបស្សនាសុ វិតក្កាទយោ បរិបុណ្ណាយេវ តាសំ កាមាវចរត្តា. ឯតាសុ ច អប្បនាយ អភាវតោ បដិបទាវិសុទ្ធិអាទយោ ខណិកសមាធិវសេន យោជេតព្ពា. ចតូសុ មគ្គេសុ បឋមជ្ឈានិកវសេន វិតក្កាទីនំ លព្ភនតោ លព្ភមានកវសេនេវ វិតក្កាទយោ បរិបុណ្ណា វុត្តា. ទុតិយជ្ឈានិកាទីសុ ហិ មគ្គេសុ វិតក្កាទយោ ឈានេសុ វិយ បរិហាយន្តីតិ. ឯត្តាវតា តេរស វោទានញាណានិ វិត្ថារតោ និទ្ទិដ្ឋានិ ហោន្តិ. កថំ? ឯកដ្ឋានេ សមាទហនេន តត្ថេវ អធិមុច្ចនេន កោសជ្ជប្បជហនេន ឧទ្ធច្ចប្បជហនេន រាគប្បជហនេន ព្យាបាទប្បជហនេន សម្បយុត្តានិ ឆ ញាណានិ, ចតូហិ ឯកត្តេហិ សម្បយុត្តានិ ចត្តារិ ញាណានិ, បដិបទាវិសុទ្ធិឧបេក្ខានុព្រូហនាសម្បហំសនាហិ សម្បយុត្តានិ តីណិ ញាណានីតិ ឯវំ តេរស ញាណានិ និទ្ទិដ្ឋានិ.

១៥៩. ឯវំ សន្តេបិ អានាបានស្សតិសមាធិភាវនាវសេន តេសំ និប្ផត្តិំ ទស្សេតុកាមោ តានិ ញាណានិ អនិគមេត្វាវ និមិត្តំ អស្សាសបស្សាសាតិអាទិនា នយេន ចោទនាបុព្ពង្គមំ អានាបានស្សតិសមាធិភាវនាវិធិំ ទស្សេត្វា អន្តេ តានិ ញាណានិ និគមេត្វា ទស្សេសិ. តត្ថ និមិត្តំ វុត្តមេវ. អនារម្មណាមេកចិត្តស្សាតិ អនារម្មណា ឯកចិត្តស្ស. ម-ការោ បនេត្ថ បទសន្ធិករោ. អនារម្មណមេកចិត្តស្សាតិបិ បាឋោ, ឯកស្ស ចិត្តស្ស អារម្មណំ ន ភវន្តីតិ អត្ថោ. តយោ ធម្មេតិ និមិត្តាទយោ តយោ ធម្មេ. ភាវនាតិ អានាបានស្សតិសមាធិភាវនា. កថន្តិ បឋមំ វុត្តាយ ចោទនាគាថាយ អនន្តរំ វុត្តាយ បរិហារគាថាយ អត្ថំ កថេតុកម្យតាបុច្ឆា. ន ចិមេតិ ន ច ឥមេ. ន ចមេតិបិ បាឋោ, សោយេវ បទច្ឆេទោ. កថំ ន ច អវិទិតា ហោន្តិ, កថំ ន ច ចិត្តំ វិក្ខេបំ គច្ឆតីតិ ឯវំ កថំ សទ្ទោ សេសេហិ បញ្ចហិ យោជេតព្ពោ. បធានញ្ច បញ្ញាយតីតិ អានាបានស្សតិសមាធិភាវនារម្ភកំ វីរិយំ សន្ទិស្សតិ. វីរិយញ្ហិ បទហន្តិ តេនាតិ បធានន្តិ វុច្ចតិ. បយោគញ្ច សាធេតីតិ នីវរណវិក្ខម្ភកំ ឈានញ្ច យោគី និប្ផាទេតិ. ឈានញ្ហិ នីវរណវិក្ខម្ភនាយ បយុញ្ជីយតីតិ បយោគោតិ វុត្តំ. វិសេសមធិគច្ឆតីតិ សំយោជនប្បហានករំ មគ្គញ្ច បដិលភតិ. មគ្គោ ហិ សមថវិបស្សនានំ អានិសំសត្តា វិសេសោតិ វុត្តោ. វិសេសស្ស ច បមុខភូតត្តា ច-ការេន សមុច្ចយោ ន កតោ.

ឥទានិ តំ បុច្ឆិតមត្ថំ ឧបមាយ សាធេន្តោ សេយ្យថាបិ រុក្ខោតិអាទិមាហ. តស្សត្ថោ – យថា នាម កកចេន ផាលនត្ថំ វាសិយា តច្ឆិត្វា រុក្ខោ ផាលនកាលេ និច្ចលភាវត្ថំ សមេ ភូមិបទេសេ បយោគក្ខមំ កត្វា ឋបិតោ. កកចេនាតិ ហត្ថកកចេន. អាគតេតិ រុក្ខំ ផុសិត្វា អត្តនោ សមីបភាគំ អាគតេ. គតេតិ រុក្ខំ ផុសិត្វា បរភាគំ គតេ. វា-សទ្ទោ សមុច្ចយត្ថោ. ន អវិទិតា ហោន្តីតិ រុក្ខេ កកចទន្តេហិ ផុដ្ឋំ បុរិសេន បេក្ខមានំ ឋានំ អប្បត្វា តេសំ អាគមនគមនាភាវតោ សព្ពេបិ កកចទន្តា វិទិតាវ ហោន្តិ. បធានន្តិ រុក្ខច្ឆេទនវីរិយំ. បយោគន្តិ រុក្ខច្ឆេទនកិរិយំ. ‘‘វិសេសមធិគច្ឆតី’’តិ វចនំ ឧបមាយ នត្ថិ. ឧបនិពន្ធនា និមិត្តន្តិ ឧបនិពន្ធនាយ សតិយា និមិត្តភូតំ ការណភូតំ នាសិកគ្គំ វា មុខនិមិត្តំ វា. ឧបនិពន្ធតិ ឯតាយ អារម្មណេ ចិត្តន្តិ ឧបនិពន្ធនា នាម សតិ. នាសិកគ្គេ វាតិ ទីឃនាសិកោ នាសិកគ្គេ. មុខនិមិត្តេ វាតិ រស្សនាសិកោ ឧត្តរោដ្ឋេ. ឧត្តរោដ្ឋោ ហិ មុខេ សតិយា និមិត្តន្តិ មុខនិមិត្តន្តិ វុត្តោ. អាគតេតិ ផុដ្ឋដ្ឋានតោ អព្ភន្តរំ អាគតេ. គតេតិ ផុដ្ឋដ្ឋានតោ ពហិទ្ធា គតេ. ន អវិទិតា ហោន្តីតិ ផុសនដ្ឋានំ អប្បត្វា អស្សាសបស្សាសានំ អាគមនគមនាភាវតោ សព្ពេបិ តេ វិទិតា ឯវ ហោន្តិ. កម្មនិយំ ហោតីតិ យេន វីរិយេន កាយោបិ ចិត្តម្បិ កម្មនិយំ ភាវនាកម្មក្ខមំ ភាវនាកម្មយោគ្គំ ហោតិ. ឥទំ វីរិយំ បធានំ នាមាតិ ផលេន ការណំ វុត្តំ ហោតិ. ឧបក្កិលេសា បហីយន្តីតិ វិក្ខម្ភនវសេន នីវរណានិ បហីយន្តិ. វិតក្កា វូបសម្មន្តីតិ នានារម្មណចារិនោ អនវដ្ឋិតា វិតក្កា ឧបសមំ គច្ឆន្តិ. យេន ឈានេន ឧបក្កិលេសា បហីយន្តិ, វិតក្កា វូបសម្មន្តិ. អយំ បយោគោតិ បយោគមបេក្ខិត្វា បុល្លិង្គនិទ្ទេសោ កតោ. សញ្ញោជនា បហីយន្តីតិ តំតំមគ្គវជ្ឈា សញ្ញោជនា សមុច្ឆេទប្បហានេន បហីយន្តិ. អនុសយា ព្យន្តីហោន្តីតិ បហីនានំ បុន អនុប្បត្តិធម្មកត្តា វិគតោ ឧប្បាទន្តោ វា វយន្តោ វា ឯតេសន្តិ ព្យន្តា, បុព្ពេ អព្យន្តា ព្យន្តា ហោន្តីតិ ព្យន្តីហោន្តិ, វិនស្សន្តីតិ អត្ថោ. សញ្ញោជនប្បហានំ អនុសយប្បហានេន ហោតិ, ន អញ្ញថាតិ ទស្សនត្ថំ អនុសយប្បហានមាហ. យេន មគ្គេន សញ្ញោជនា បហីយន្តិ អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ, អយំ វិសេសោតិ អត្ថោ. ចតុត្ថចតុក្កេ អរិយមគ្គស្សាបិ និទ្ទិដ្ឋត្តា ឥធ អរិយមគ្គោ វុត្តោ. ឯកចិត្តស្ស អារម្មណទ្វយាភាវស្ស អវុត្តេបិ សិទ្ធត្តា តំ អវិស្សជ្ជេត្វាវ ឯវំ ឥមេ តយោ ធម្មា ឯកចិត្តស្ស អារម្មណា ន ហោន្តីតិ និគមនំ កតំ.

១៦០. ឥទានិ តំ ភាវនាសិទ្ធិសាធកំ យោគាវចរំ ថុនន្តោ អានាបានស្សតិ យស្សាតិ គាថំ វត្វា តស្សា និទ្ទេសមាហ. តត្ថ អានាបានស្សតិយោ យថា ពុទ្ធេន ទេសិតា, តថា បរិបុណ្ណា សុភាវិតា អនុបុព្ពំ បរិចិតា យស្ស អត្ថិ សំវិជ្ជន្តិ. សោ ឥមំ លោកំ បភាសេតិ. កិំ វិយ? អព្ភា មុត្តោវ ចន្ទិមា យថា អព្ភាទីហិ មុត្តោ ចន្ទិមា ឥមំ ឱកាសលោកំ បភាសេតិ, តថា សោ យោគាវចរោ ឥមំ ខន្ធាទិលោកំ បភាសេតីតិ គាថាយ សម្ពន្ធោ. ‘‘អព្ភា មុត្តោវ ចន្ទិមា’’តិ ច បទស្ស និទ្ទេសេ មហិកាទីនម្បិ វុត្តត្តា ឯត្ថ អាទិសទ្ទលោបោ កតោតិ វេទិតព្ពោ. គាថានិទ្ទេសេ នោ បស្សាសោ នោ អស្សាសោតិ សោ សោយេវ អត្ថោ បដិសេធេន វិសេសេត្វា វុត្តោ. ឧបដ្ឋានំ សតីតិ អសម្មុស្សនតាយ តមេវ អស្សាសំ ឧបគន្ត្វា ឋានំ សតិ នាមាតិ អត្ថោ. តថា បស្សាសំ. ឯត្តាវតា អានាបានេសុ សតិ អានាបានស្សតីតិ អត្ថោ វុត្តោ ហោតិ.

ឥទានិ សតិវសេនេវ ‘‘យស្សា’’តិ វុត្តំ បុគ្គលំ និទ្ទិសិតុកាមោ យោ អស្សសតិ, តស្សុបដ្ឋាតិ. យោ បស្សសតិ, តស្សុបដ្ឋាតីតិ វុត្តំ. យោ អស្សសតិ, តស្ស សតិ អស្សាសំ ឧបគន្ត្វា តិដ្ឋតិ. យោ បស្សសតិ, តស្ស សតិ បស្សាសំ ឧបគន្ត្វា តិដ្ឋតីតិ អត្ថោ. បរិបុណ្ណាតិ ឈានវិបស្សនាមគ្គបរម្បរាយ អរហត្តមគ្គប្បត្តិយា បរិបុណ្ណា. តេយេវ ហិ ឈានវិបស្សនាមគ្គធម្មេ សន្ធាយ បរិគ្គហដ្ឋេនាតិអាទិមាហ. តេ ហិ ធម្មា ឥមិនា យោគិនា បរិគ្គយ្ហមានត្តា បរិគ្គហា, តេន បរិគ្គហដ្ឋេន បរិបុណ្ណា. តត្ថ សព្ពេសំ ចិត្តចេតសិកានំ អញ្ញមញ្ញបរិវារត្តា បរិវារដ្ឋេន បរិបុណ្ណា. ភាវនាបារិបូរិវសេន បរិបូរដ្ឋេន បរិបុណ្ណា. ចតស្សោ ភាវនាតិអាទីនិ សុភាវិតាតិ វុត្តបទស្ស អត្ថវសេន វុត្តានិ. ចតស្សោ ភាវនា ហេដ្ឋា វុត្តាយេវ. យានីកតាតិ យុត្តយានសទិសា កតា. វត្ថុកតាតិ បតិដ្ឋដ្ឋេន វត្ថុសទិសា កតា. អនុដ្ឋិតាតិ បច្ចុបដ្ឋិតា. បរិចិតាតិ សមន្តតោ ចិតា ឧបចិតា. សុសមារទ្ធាតិ សុដ្ឋុ សមារទ្ធា សុកតា. យត្ថ យត្ថ អាកង្ខតីតិ យេសុ យេសុ ឈានេសុ យាសុ យាសុ វិបស្សនាសុ សចេ ឥច្ឆតិ. តត្ថ តត្ថាតិ តេសុ តេសុ ឈានេសុ តាសុ តាសុ វិបស្សនាសុ. វសិប្បត្តោតិ វសីភាវំ ពហុភាវំ បត្តោ. ពលប្បត្តោតិ សមថវិបស្សនាពលប្បត្តោ. វេសារជ្ជប្បត្តោតិ វិសារទភាវំ បដុភាវំ បត្តោ. តេ ធម្មាតិ សមថវិបស្សនា ធម្មា. អាវជ្ជនបដិពទ្ធាតិ អាវជ្ជនាយត្តា, អាវជ្ជិតមត្តេយេវ តស្ស សន្តានេន, ញាណេន វា សម្បយោគំ គច្ឆន្តីតិ អត្ថោ. អាកង្ខបដិពទ្ធាតិ រុចិអាយត្តា, រោចិតមត្តេយេវ វុត្តនយេន សម្បយោគំ គច្ឆន្តីតិ អត្ថោ. មនសិការោ បនេត្ថ អាវជ្ជនាយ ចិត្តុប្បាទោ. អាកង្ខនាយ វេវចនវសេន អត្ថវិវរណត្ថំ វុត្តោ. តេន វុច្ចតិ យានីកតាតិ ឯវំ កតត្តាយេវ តេ យុត្តយានសទិសា កតា ហោន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ.

យស្មិំ យស្មិំ វត្ថុស្មិន្តិ សោឡសសុ វត្ថូសុ ឯកេកស្មិំ. ស្វាធិដ្ឋិតន្តិ សុប្បតិដ្ឋិតំ. សូបដ្ឋិតាតិ សុដ្ឋុ ឧបដ្ឋិតា. សម្បយុត្តចិត្តសតីនំ សហេវ សកសកកិច្ចករណតោ អនុលោមបដិលោមវសេន យោជេត្វា តេ ទ្វេ ធម្មា ទស្សិតា. តេន វុច្ចតិ វត្ថុកតាតិ ឯវំ ភូតត្តាយេវ កតបតិដ្ឋា ហោន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. យេន យេន ចិត្តំ អភិនីហរតីតិ បុព្ពប្បវត្តិតោ អបនេត្វា យត្ថ យត្ថ ភាវនាវិសេសេ ចិត្តំ ឧបនេតិ. តេន តេន សតិ អនុបរិវត្តតីតិ តស្មិំ តស្មិំយេវ ភាវនាវិសេសេ សតិ អនុកូលា ហុត្វា បុព្ពប្បវត្តិតោ និវត្តិត្វា បវត្តតិ. ‘‘យេន, តេនា’’តិ ចេត្ថ ‘‘យេន ភគវា តេនុបសង្កមី’’តិអាទីសុ (ខុ. បា. ៥.១; សុ. និ. មង្គលសុត្ត) វិយ ភុម្មត្ថោ វេទិតព្ពោ. តេន វុច្ចតិ អនុដ្ឋិតាតិ ឯវំ ករណតោយេវ តំ តំ ភាវនំ អនុគន្ត្វា ឋិតា ហោន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. អានាបានស្សតិយា សតិបធានត្តា វត្ថុកតានុដ្ឋិតបទេសុ សតិយា សហ យោជនា កតាតិ វេទិតព្ពា.

យស្មា បន បរិបុណ្ណាយេវ បរិចិតា ហោន្តិ វឌ្ឍិតា លទ្ធាសេវនា, តស្មា ‘‘បរិបុណ្ណា’’តិបទេ វុត្តា តយោ អត្ថា ‘‘បរិចិតា’’តិបទេបិ វុត្តា, ចតុត្ថោ វិសេសត្ថោបិ វុត្តោ. តត្ថ សតិយា បរិគ្គណ្ហន្តោតិ សម្បយុត្តាយ, បុព្ពភាគាយ វា សតិយា បរិគ្គហេតព្ពេ បរិគ្គណ្ហន្តោ យោគី. ជិនាតិ បាបកេ អកុសលេ ធម្មេតិ សមុច្ឆេទវសេន លាមកេ កិលេសេ ជិនាតិ អភិភវតិ. អយញ្ច បុគ្គលាធិដ្ឋានា ធម្មទេសនា. ធម្មេសុ ហិ ជិនន្តេសុ តំធម្មសមង្គីបុគ្គលោបិ ជិនាតិ នាម. តេ ច ធម្មា សតិំ អវិហាយ អត្តនោ បវត្តិក្ខណេ ជិនិតុមារទ្ធា ជិតាតិ វុច្ចន្តិ យថា ‘‘ភុញ្ជិតុមារទ្ធោ ភុត្តោ’’តិ វុច្ចតិ. លក្ខណំ បនេត្ថ សទ្ទសត្ថតោ វេទិតព្ពំ. ឯវំ សន្តេបិ ‘‘បរិជិតា’’តិ វត្តព្ពេ ជ-ការស្ស ច-ការំ កត្វា ‘‘បរិចិតា’’តិ វុត្តំ, យថា សម្មា គទោ អស្សាតិ សុគតោតិ អត្ថវិកប្បេ ទ-ការស្ស ត-ការោ និរុត្តិលក្ខណេន កតោ, ឯវមិធាបិ វេទិតព្ពោ. ឥមស្មិំ អត្ថវិកប្បេ បរិចិតាតិ បទំ កត្តុសាធនំ, បុរិមានិ តីណិ កម្មសាធនានិ.

ចត្តារោ សុសមារទ្ធាតិ ចត្តារោ សុសមារទ្ធត្ថាតិ វុត្តំ ហោតិ, អត្ថសទ្ទស្ស លោបោ ទដ្ឋព្ពោ. សុសមារទ្ធាតិ បទស្ស អត្ថាបិ ហិ ឥធ សុសមារទ្ធាតិ វុត្តាតិ វេទិតព្ពា, សុសមារទ្ធធម្មា វា. ចតុរត្ថភេទតោ ចត្តារោតិ វុត្តាតិ វេទិតព្ពា, ន ធម្មភេទតោ. យស្មា បន សុភាវិតាយេវ សុសមារទ្ធា ហោន្តិ, ន អញ្ញេ, តស្មា តយោ ភាវនត្ថា ឥធាបិ វុត្តា. អាសេវនត្ថោបិ តីសុ វុត្តេសុ វុត្តោយេវ ហោតិ, តស្មា តំ អវត្វា តប្បច្ចនីកានំ សុសមូហតត្ថោ វុត្តោ. បច្ចនីកសមុគ្ឃាតេន ហិ អារទ្ធបរិយោសានំ បញ្ញាយតិ, តេន សុសមារទ្ធស្ស សិខាប្បត្តោ អត្ថោ វុត្តោ ហោតិ. តត្ថ តប្បច្ចនីកានន្តិ តេសំ ឈានវិបស្សនាមគ្គានំ បដិបក្ខភូតានំ. កិលេសានន្តិ កាមច្ឆន្ទាទីនំ និច្ចសញ្ញាទិសម្បយុត្តានំ សក្កាយទិដ្ឋាទីនញ្ច. សុសមូហតត្តាតិ វិក្ខម្ភនតទង្គសមុច្ឆេទវសេន សុដ្ឋុ សមូហតត្តា នាសិតត្តា. បោត្ថកេសុ បន ‘‘សុសមុគ្ឃាតត្តា’’តិ លិខន្តិ, តំ ន សុន្ទរំ.

១៦១. បុន តស្សេវ បទស្ស អញ្ញម្បិ អត្ថវិកប្បំ ទស្សេន្តោ សុសមន្តិអាទិមាហ. តត្ថ តត្ថ ជាតាតិ តស្មិំ សិខាប្បត្តភាវនាវិសេសេ ជាតា. អនវជ្ជាតិ កិលេសានំ អារម្មណភាវានុបគមនេន កិលេសទោសវិរហិតា. កុសលាតិ ជាតិវសេន កុសលា. ពោធិបក្ខិយាតិ ពុជ្ឈនដ្ឋេន ពោធីតិ លទ្ធនាមស្ស អរិយស្ស បក្ខេ ភវត្តា ពោធិបក្ខិយា. បក្ខេ ភវត្តាតិ ហិ ឧបការភាវេ ឋិតត្តា. តេ ច ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា, ចត្តារោ សម្មប្បធានា, ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា, បញ្ចិន្ទ្រិយានិ, បញ្ច ពលានិ, សត្ត ពោជ្ឈង្គា, អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ’’តិ (ម. និ. ៣.៣៥; ចូឡនិ. មេត្តគូមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ២២; មិ. ប. ៥.៤.១) សត្តតិំស ធម្មា. ឥទំ សមន្តិ ឥទំ មគ្គក្ខណេ ធម្មជាតំ សមុច្ឆេទវសេន កិលេសេ សមេតិ វិនាសេតីតិ សមំ នាម. និរោធោ និព្ពានន្តិ ទុក្ខនិរោធត្តា និរោធោ, វានសង្ខាតាយ តណ្ហាយ អភាវា និព្ពានំ. ឥទំ សុសមន្តិ ឥទំ និព្ពានំ សព្ពសង្ខតវិសមាបគតត្តា សុដ្ឋុ សមន្តិ សុសមំ នាម. ញាតន្តិ ពោធិបក្ខិយសង្ខាតំ សមំ អសម្មោហតោ ញាណេន ញាតំ, និព្ពានសង្ខាតំ សុសមំ អារម្មណតោ ញាណេន ញាតំ. តទេវ ទ្វយំ តេនេវ ចក្ខុនា វិយ ទិដ្ឋំ. វិទិតន្តិ តទេវ ទ្វយំ សន្តានេ ឧប្បាទនេន អារម្មណករណេន ច បដិលទ្ធំ. ញាតំ វិយ បញ្ញាយ សច្ឆិកតំ ផស្សិតញ្ច. ‘‘អសល្លីនំ អសម្មុដ្ឋា អសារទ្ធោ ឯកគ្គ’’ន្តិ បុរិមស្ស បុរិមស្ស បទស្ស អត្ថប្បកាសនំ. តត្ថ អារទ្ធន្តិ បដ្ឋបិតំ. អសល្លីនន្តិ អសង្កុចិតំ. ឧបដ្ឋិតាតិ ឧបគន្ត្វា ឋិតា. អសម្មុដ្ឋាតិ អវិនដ្ឋា. បស្សទ្ធោតិ និព្ពុតោ. អសារទ្ធោតិ និទ្ទរថោ. សមាហិតន្តិ សមំ ឋបិតំ. ឯកគ្គន្តិ អវិក្ខិត្តំ.

‘‘ចត្តារោ សុសមារទ្ធា’’តិអាទិ សកលស្ស សុសមារទ្ធវចនស្ស មូលត្ថោ. ‘‘អត្ថិ សម’’ន្តិអាទិ បន សុសមវចនស្ស, ‘‘ញាត’’ន្តិអាទិ អារទ្ធវចនស្ស វិកប្បត្ថា. តត្ថាយំ បទត្ថសំសន្ទនា – ‘‘សមា ច សុសមា ច សមសុសមា’’តិ វត្តព្ពេ ឯកទេសសរូបេកសេសំ កត្វា ‘‘សុសមា’’ ឥច្ចេវ វុត្តា យថា នាមញ្ច រូបញ្ច នាមរូបញ្ច នាមរូបន្តិ. ‘‘ឥទំ សមំ, ឥទំ សុសម’’ន្តិ បន អនញ្ញាបេក្ខំ កត្វា នបុំសកវចនំ កតំ. យស្មា បន ញាតម្បិ ទិដ្ឋន្តិ វុច្ចតិ, ទិដ្ឋញ្ច អារទ្ធញ្ច អត្ថតោ ឯកំ. វិទិតសច្ឆិកតផស្សិតានិ បន ញាតវេវចនានិ, តស្មា ញាតន្តិ អារទ្ធត្ថោយេវ វុត្តោ ហោតិ.

អារទ្ធំ ហោតិ វីរិយំ អសល្លីនន្តិ អយំ បន អារទ្ធវចនស្ស ឧជុកត្ថោយេវ. ឧបដ្ឋិតា សតីតិអាទីនិ បន សម្បយុត្តវីរិយស្ស ឧបការកធម្មទស្សនត្ថំ វុត្តានិ, ន អារទ្ធវចនស្ស អត្ថទស្សនត្ថំ. បុរិមេន អត្ថេន សុដ្ឋុ សមារទ្ធាតិ សុសមារទ្ធា ច, ឥមិនា អត្ថេន សុសមា អារទ្ធាតិ សុសមារទ្ធា ច ឯកសេសេ កតេ ‘‘សុសមារទ្ធា’’តិ វុច្ចន្តិ. ឥមមត្ថំ បរិគ្គហេត្វា ‘‘តេន វុច្ចតិ សុសមារទ្ធា’’តិ វុត្តំ.

អនុបុព្ពន្តិ យថានុក្កមេនាតិ អត្ថោ, បុព្ពំ បុព្ពំ អនូតិ វុត្តំ ហោតិ. ទីឃំ អស្សាសវសេនាតិ ទីឃន្តិ វុត្តអស្សាសវសេន. បុរិមា បុរិមាតិ បុរិមា បុរិមា សតិ. ឯតេន បុព្ពន្តិបទស្ស អត្ថោ វុត្តោ ហោតិ. បច្ឆិមា បច្ឆិមាតិ សតិយេវ. ឯតេន អនូតិបទស្ស អត្ថោ វុត្តោ ហោតិ. ឧភយេន បុព្ពញ្ច អនុ ច បរិចិតាតិ អត្ថោ វុត្តោ ហោតិ. ឧបរិ សោឡស វត្ថូនិ វិត្ថារេត្វា វចនតោ ឥធ សង្ខិបិត្វា ‘‘បដិនិស្សគ្គានុបស្សី’’តិ អន្តិមមេវ ទស្សិតំ. យស្មា សិខាប្បត្តភាវនស្ស សព្ពាបិ អានាបានស្សតិយោ បុនប្បុនំ យថារុចិ បវត្តនតោ អនុបរិចិតាបិ ហោន្តិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អញ្ញមញ្ញំ បរិចិតា ចេវ ហោន្តិ អនុបរិចិតា ចា’’តិ.

យថត្ថាតិ យថាសភាវត្ថា. អត្តទមថត្ថោតិ អរហត្តមគ្គក្ខណេ អត្តនោ និព្ពិសេវនត្ថោ. សមថត្ថោតិ សីតិភាវត្ថោ. បរិនិព្ពាបនត្ថោតិ កិលេសបរិនិព្ពានេន. អភិញ្ញត្ថោតិ សព្ពធម្មវសេន. បរិញ្ញត្ថាទយោ មគ្គញាណកិច្ចវសេន. សច្ចាភិសមយត្ថោ ចតុន្នំ សច្ចានំ ឯកបដិវេធទស្សនវសេន. និរោធេ បតិដ្ឋាបកត្ថោ អារម្មណករណវសេន.

ពុទ្ធោតិបទស្ស អភាវេបិ ពុទ្ធេនាតិបទេ យោ សោ ពុទ្ធោ, តំ និទ្ទិសិតុកាមេន ពុទ្ធោតិ វុត្តំ. សយម្ភូតិ ឧបទេសំ វិនា សយមេវ ភូតោ. អនាចរិយកោតិ សយម្ភូបទស្ស អត្ថវិវរណំ. យោ ហិ អាចរិយំ វិនា សច្ចានិ បដិវិជ្ឈតិ, សោ សយម្ភូ នាម ហោតិ. បុព្ពេ អននុស្សុតេសូតិអាទិ អនាចរិយកភាវស្ស អត្ថប្បកាសនំ. អននុស្សុតេសូតិ អាចរិយំ អននុស្សុតេសុ. សាមន្តិ សយមេវ. អភិសម្ពុជ្ឈីតិ ភុសំ សម្មា បដិវិជ្ឈិ. តត្ថ ច សព្ពញ្ញុតំ បាបុណីតិ តេសុ ច សច្ចេសុ សព្ពញ្ញុភាវំ បាបុណិ. យថា សច្ចានិ បដិវិជ្ឈន្តា សព្ពញ្ញុនោ ហោន្តិ, តថា សច្ចានំ បដិវិទ្ធត្តា ឯវំ វុត្តំ. សព្ពញ្ញុតំ បត្តោតិបិ បាឋោ. ពលេសុ ច វសីភាវន្តិ ទសសុ ច តថាគតពលេសុ ឥស្សរភាវំ បាបុណិ. យោ សោ ឯវំ ភូតោ, សោ ពុទ្ធោតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថ សព្ពេសុ ធម្មេសុ អប្បដិហតញាណនិមិត្តានុត្តរវិមោក្ខាធិគមបរិភាវិតំ ខន្ធសន្តានំ ឧបាទាយ បណ្ណត្តិកោ, សព្ពញ្ញុតបទដ្ឋានំ វា សច្ចាភិសម្ពោធិមុបាទាយ បណ្ណត្តិកោ សត្តវិសេសោ ពុទ្ធោ. ឯត្តាវតា អត្ថតោ ពុទ្ធវិភាវនា កតា ហោតិ.

១៦២. ឥទានិ ព្យញ្ជនតោ វិភាវេន្តោ ពុទ្ធោតិ កេនដ្ឋេន ពុទ្ធោតិអាទិមាហ. តត្ថ យថា លោកេ អវគន្តា អវគតោតិ វុច្ចតិ, ឯវំ ពុជ្ឈិតា សច្ចានីតិ ពុទ្ធោ. យថា បណ្ណសោសា វាតា បណ្ណសុសាតិ វុច្ចន្តិ, ឯវំ ពោធេតា បជាយាតិ ពុទ្ធោ. សព្ពញ្ញុតាយ ពុទ្ធោតិ សព្ពធម្មពុជ្ឈនសមត្ថាយ ពុទ្ធិយា ពុទ្ធោតិ វុត្តំ ហោតិ. សព្ពទស្សាវិតាយ ពុទ្ធោតិ សព្ពធម្មានំ ញាណចក្ខុនា ទិដ្ឋត្តា ពុទ្ធោតិ វុត្តំ ហោតិ. អនញ្ញនេយ្យតាយ ពុទ្ធោតិ អញ្ញេន អពោធនីយតោ សយមេវ ពុទ្ធត្តា ពុទ្ធោតិ វុត្តំ ហោតិ. វិសវិតាយ ពុទ្ធោតិ នានាគុណវិសវនតោ បទុមមិវ វិកសនដ្ឋេន ពុទ្ធោតិ វុត្តំ ហោតិ. ខីណាសវសង្ខាតេន ពុទ្ធោតិអាទីហិ ឆហិ បរិយាយេហិ ចិត្តសង្កោចករធម្មប្បហានេន និទ្ទក្ខយវិពុទ្ធោ បុរិសោ វិយ សព្ពកិលេសនិទ្ទក្ខយវិពុទ្ធត្តា ពុទ្ធោតិ វុត្តំ ហោតិ. សង្ខា សង្ខាតន្តិ អត្ថតោ ឯកត្តា សង្ខាតេនាតិ វចនស្ស កោដ្ឋាសេនាតិ អត្ថោ. តណ្ហាលេបទិដ្ឋិលេបាភាវេន និរុបលេបសង្ខាតេន. សវាសនានំ សព្ពកិលេសានំ បហីនត្តា ឯកន្តវចនេន វិសេសេត្វា ឯកន្តវីតរាគោតិអាទិ វុត្តំ. ឯកន្តនិក្កិលេសោតិ រាគទោសមោហាវសេសេហិ សព្ពកិលេសេហិ និក្កិលេសោ. ឯកាយនមគ្គំ គតោតិ ពុទ្ធោតិ គមនត្ថានំ ធាតូនំ ពុជ្ឈនត្ថត្តា ពុជ្ឈនត្ថាបិ ធាតុយោ គមនត្ថា ហោន្តិ, តស្មា ឯកាយនមគ្គំ គតត្តា ពុទ្ធោតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯកាយនមគ្គោតិ ចេត្ថ –

‘‘មគ្គោ បន្ថោ បថោ បជ្ជោ, អញ្ជសំ វដុមាយនំ;

នាវា ឧត្តរសេតុ ច, កុល្លោ ច ភិសិ សង្កមោ’’តិ . (ចូឡនិ. បារាយនត្ថុតិគាថានិទ្ទេស ១០១) –

មគ្គស្ស ពហូសុ នាមេសុ អយននាមេន វុត្តោ. តស្មា ឯកមគ្គភូតោ មគ្គោ, ន ទ្វេធាបថភូតោតិ អត្ថោ. អថ វា ឯកេន អយិតព្ពោ មគ្គោតិ ឯកាយនមគ្គោ. ឯកេនាតិ គណសង្គណិកំ បហាយ បវិវេកេន ចិត្តេន. អយិតព្ពោតិ បដិបជ្ជិតព្ពោ. អយន្តិ វា ឯតេនាតិ អយនោ, សំសារតោ និព្ពានំ គច្ឆន្តីតិ អត្ថោ. ឯកេសំ អយនោ ឯកាយនោ. ឯកេតិ សេដ្ឋា, សព្ពសត្តសេដ្ឋា ច សម្មាសម្ពុទ្ធា, តស្មា ឯកាយនមគ្គោតិ សម្មាសម្ពុទ្ធានំ អយនភូតោ មគ្គោតិ វុត្តំ ហោតិ. អយតីតិ វា អយនោ, គច្ឆតិ បវត្តតីតិ អត្ថោ. ឯកស្មិំ អយនោ មគ្គោតិ ឯកាយនមគ្គោ, ឯកស្មិំយេវ ពុទ្ធសាសនេ បវត្តមានោ មគ្គោ, ន អញ្ញត្ថាតិ វុត្តំ ហោតិ. អបិ ច ឯកំ អយតីតិ ឯកាយនោ, បុព្ពភាគេ នានាមុខភាវនានយប្បវត្តោបិ អបរភាគេ ឯកំ និព្ពានមេវ គច្ឆតីតិ វុត្តំ ហោតិ, តស្មា ឯកាយនមគ្គោតិ ឯកនិព្ពានគមនមគ្គោតិ អត្ថោ. ឯកោ អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោតិ ពុទ្ធោតិ ន បរេហិ ពុទ្ធត្តា ពុទ្ធោ, កិំ បន សយមេវ អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធត្តា ពុទ្ធោតិ វុត្តំ ហោតិ. អពុទ្ធិវិហតត្តា ពុទ្ធិបដិលាភា ពុទ្ធោតិ ពុទ្ធិ ពុទ្ធំ ពោធោតិ បរិយាយវចនមេតំ. តត្ថ យថា នីលរត្តគុណយោគា នីលោ បដោ រត្តោ បដោតិ វុច្ចតិ, ឯវំ ពុទ្ធគុណយោគា ពុទ្ធោតិ ញាបេតុំ វុត្តំ.

តតោ បរំ ពុទ្ធោតិ នេតំ នាមន្តិអាទិ ‘‘អត្ថមនុគតា អយំ បញ្ញត្តី’’តិ ញាបនត្ថំ វុត្តំ. តត្ថ មិត្តា សហាយា. អមច្ចា ភច្ចា. ញាតី បិតុបក្ខិកា. សាលោហិតា មាតុបក្ខិកា. សមណា បព្ពជ្ជូបគតា. ព្រាហ្មណា ភោវាទិនោ, សមិតបាបពាហិតបាបា វា. ទេវតា សក្កាទយោ ព្រហ្មានោ ច. វិមោក្ខន្តិកន្តិ វិមោក្ខោ អរហត្តមគ្គោ, វិមោក្ខស្ស អន្តោ អរហត្តផលំ, តស្មិំ វិមោក្ខន្តេ ភវំ វិមោក្ខន្តិកំ នាម. សព្ពញ្ញុភាវោ ហិ អរហត្តមគ្គេន សិជ្ឈតិ, អរហត្តផលោទយេ សិទ្ធោ ហោតិ, តស្មា សព្ពញ្ញុភាវោ វិមោក្ខន្តេ ភវោ ហោតិ. តំ នេមិត្តិកម្បិ នាមំ វិមោក្ខន្តេ ភវំ នាម ហោតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘វិមោក្ខន្តិកមេតំ ពុទ្ធានំ ភគវន្តាន’’ន្តិ. ពោធិយា មូលេ សហ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស បដិលាភាតិ មហាពោធិរុក្ខមូលេ យថាវុត្តក្ខណេ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស បដិលាភេន សហ. សច្ឆិកា បញ្ញត្តីតិ អរហត្តផលសច្ឆិកិរិយាយ, សព្ពធម្មសច្ឆិកិរិយាយ វា ជាតា បញ្ញត្តិ. យទិទំ ពុទ្ធោតិ យា អយំ ពុទ្ធោតិ បញ្ញត្តិ, អយំ ព្យញ្ជនតោ ពុទ្ធវិភាវនា.

‘‘យថា ពុទ្ធេន ទេសិតា’’តិគាថាបាទស្ស បន ឥមិនា បទភាជនីយេ វុត្តត្ថេន អយំ សំសន្ទនា – អានាបានស្សតិយោ ច យថា ពុទ្ធេន ទេសិតា, យេន បការេន ទេសិតា. យថាសទ្ទេន សង្គហិតា ទស យថត្ថា ច យថា ពុទ្ធេន ទេសិតា, យេន បការេន ទេសិតាតិ បការត្ថស្ស ច យថាសទ្ទស្ស, សភាវត្ថស្ស ច យថាសទ្ទស្ស សរូបេកសេសវសេន ឯកសេសំ កត្វា ‘‘យថា’’តិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. បទភាជនីយេ បនស្ស យថត្ថេសុ ឯកេកស្ស យោជនាវសេន ‘‘ទេសិតោ’’តិ ឯកវចនំ កតំ.

‘‘សោតិ គហដ្ឋោ វា ហោតិ បព្ពជិតោ វា’’តិ វុត្តត្តា អាទិបទេបិ យស្ស គហដ្ឋស្ស វា បព្ពជិតស្ស វាតិ វុត្តមេវ ហោតិ. លោកត្ថោ វុត្តោយេវ. បភាសេតីតិ អត្តនោ ញាណស្ស បាកដំ ករោតីតិ អត្ថោ. អភិសម្ពុទ្ធត្តាតិ សាវកបារមិញាណេនបិ បដិវិទ្ធភាវេន. ឱភាសេតីតិ កាមាវចរភូតំ លោកំ. ភាសេតីតិ រូបាវចរភូតំ លោកំ. បភាសេតីតិ អរូបាវចរភូតំ លោកំ.

អរិយញាណន្តិ អរហត្តមគ្គញាណំ. មហិកា មុត្តោតិ មហិកាយ មុត្តោ. មហិកាតិ នីហារោ វុច្ចតិ. មហិយា មុត្តោតិបិ បាឋោ. ធូមរជា មុត្តោតិ ធូមតោ ច រជតោ ច មុត្តោ. រាហុគហណា វិប្បមុត្តោតិ រាហុនោ ចន្ទស្ស អាសន្នុបក្កិលេសត្តា ទ្វីហិ ឧបសគ្គេហិ វិសេសេត្វា វុត្តំ. ភាសតេ ឥតិ សឱភាសដ្ឋេន. តបតេ ឥតិ សតេជដ្ឋេន. វិរោចតេ ឥតិ រុចិរដ្ឋេន. ឯវមេវន្តិ ឯវំ ឯវំ. យស្មា បន ចន្ទោបិ សយំ ភាសន្តោ តបន្តោ វិរោចន្តោ ឥមំ ឱកាសលោកំ ឱភាសេតិ, ភិក្ខុ ច បញ្ញាយ ភាសន្តោ តបន្តោ វិរោចន្តោ ឥមំ ខន្ធាទិលោកំ បញ្ញាយ ឱភាសេតិ, តស្មា ឧភយត្រាបិ ‘‘ភាសេតី’’តិ អវត្វា ‘‘ភាសតេ’’ ឥច្ចេវ វុត្តំ. ឯវញ្ហិ វុត្តេ ហេតុអត្ថោបិ វុត្តោ ហោតិ. អតិវិសទតរាភសូរិយោបមំ អគ្គហេត្វា កស្មា ចន្ទោបមា គហិតាតិ ចេ? សព្ពកិលេសបរិឡាហវូបសមេន សន្តស្ស ភិក្ខុនោ សន្តគុណយុត្តចន្ទោបមា អនុច្ឆវិកាតិ គហិតាតិ វេទិតព្ពំ. ឯវំ អានាបានស្សតិភាវនាសិទ្ធិសាធកំ យោគាវចរំ ថុនិត្វា ឥមានិ តេរស វោទានេ ញាណានីតិ តានិ ញាណានិ និគមេត្វា ទស្សេតីតិ.

វោទានញាណនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. សតោការិញាណនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៦៣. សតោការិញាណនិទ្ទេសេ មាតិកាយំ ឥធ ភិក្ខូតិ ឥមស្មិំ សាសនេ ភិក្ខុ. អយញ្ហិ ឯត្ថ ឥធ-សទ្ទោ សព្ពប្បការអានាបានស្សតិសមាធិនិព្ពត្តកស្ស បុគ្គលស្ស សន្និស្សយភូតសាសនបរិទីបនោ, អញ្ញសាសនស្ស តថាភាវបដិសេធនោ ច. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘ឥធេវ, ភិក្ខវេ, សមណោ…បេ… សុញ្ញា បរប្បវាទា សមណេភិ អញ្ញេហី’’តិ (ម. និ. ១.១៣៩; អ. និ. ៤.២៤១).

អរញ្ញគតោ វា រុក្ខមូលគតោ វា សុញ្ញាគារគតោ វាតិ ឥទមស្ស អានាបានស្សតិសមាធិ ភាវនានុរូបសេនាសនបរិគ្គហបរិទីបនំ. ឥមស្ស ហិ ភិក្ខុនោ ទីឃរត្តំ រូបាទីសុ អារម្មណេសុ អនុវិសដំ ចិត្តំ អានាបានស្សតិសមាធិអារម្មណំ អភិរុហិតុំ ន ឥច្ឆតិ, កូដគោណយុត្តរថោ វិយ ឧប្បថមេវ ធាវតិ. តស្មា សេយ្យថាបិ នាម គោបោ កូដធេនុយា សព្ពំ ខីរំ បិវិត្វា វឌ្ឍិតំ កូដវច្ឆំ ទមេតុកាមោ ធេនុតោ អបនេត្វា ឯកមន្តេ មហន្តំ ថម្ភំ និខណិត្វា តត្ថ យោត្តេន ពន្ធេយ្យ, អថស្ស សោ វច្ឆោ ឥតោ ចិតោ ច វិប្ផន្ទិត្វា បលាយិតុំ អសក្កោន្តោ តមេវ ថម្ភំ ឧបនិសីទេយ្យ វា ឧបនិបជ្ជេយ្យ វា, ឯវមេវ ឥមិនាបិ ភិក្ខុនា ទីឃរត្តំ រូបារម្មណាទិរសបានវឌ្ឍិតំ ទុដ្ឋចិត្តំ ទមេតុកាមេន រូបាទិអារម្មណតោ អបនេត្វា អរញ្ញំ វា រុក្ខមូលំ វា សុញ្ញាគារំ វា បវេសេត្វា តត្ថ អស្សាសបស្សាសថម្ភេ សតិយោត្តេន ពន្ធិតព្ពំ. ឯវមស្ស តំ ចិត្តំ ឥតោ ចិតោ ច វិប្ផន្ទិត្វាបិ បុព្ពេ អាចិណ្ណារម្មណំ អលភមានំ សតិយោត្តំ ឆិន្ទិត្វា បលាយិតុំ អសក្កោន្តំ តមេវារម្មណំ ឧបចារប្បនាវសេន ឧបនិសីទតិ ចេវ ឧបនិបជ្ជតិ ច. តេនាហុ បោរាណា –

‘‘យថា ថម្ភេ និពន្ធេយ្យ, វច្ឆំ ទមំ នរោ ឥធ;

ពន្ធេយ្យេវំ សកំ ចិត្តំ, សតិយារម្មណេ ទឡ្ហ’’ន្តិ. (វិសុទ្ធិ. ១.២១៧; បារា. អដ្ឋ. ២.១៦៥; ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៣៧៤; ម. និ. អដ្ឋ. ១.១០៧) –

ឯវមស្ស តំ សេនាសនំ ភាវនានុរូបំ ហោតិ. អថ វា យស្មា ឥទំ កម្មដ្ឋានប្បភេទេ មុទ្ធភូតំ សព្ពពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធពុទ្ធសាវកានំ វិសេសាធិគមទិដ្ឋធម្មសុខវិហារបទដ្ឋានំ អានាបានស្សតិកម្មដ្ឋានំ ឥត្ថិបុរិសហត្ថិអស្សាទិសទ្ទសមាកុលំ គាមន្តំ អបរិច្ចជិត្វា ន សុករំ ភាវេតុំ សទ្ទកណ្ដកត្តា ឈានស្ស. អគាមកេ បន អរញ្ញេ សុករំ យោគាវចរេន ឥទំ កម្មដ្ឋានំ បរិគ្គហេត្វា អានាបានចតុក្កជ្ឈានំ និព្ពត្តេត្វា តទេវ បាទកំ កត្វា សង្ខារេ សម្មសិត្វា អគ្គផលំ អរហត្តំ បាបុណិតុំ. តស្មា តស្ស អនុរូបំ សេនាសនំ ឧបទិសន្តោ ភគវា ‘‘អរញ្ញគតោ វា’’តិអាទិមាហ, តថេវ ថេរោ.

វត្ថុវិជ្ជាចរិយោ វិយ ហិ ភគវា, សោ យថា វត្ថុវិជ្ជាចរិយោ នគរភូមិំ បស្សិត្វា សុដ្ឋុ ឧបបរិក្ខិត្វា ‘‘ឯត្ថ នគរំ មាបេថា’’តិ ឧបទិសតិ, សោត្ថិនា ច នគរេ និដ្ឋិតេ រាជកុលតោ មហាសក្ការំ លភតិ, ឯវមេវំ យោគាវចរស្ស អនុរូបំ សេនាសនំ ឧបបរិក្ខិត្វា ‘‘ឯត្ថ កម្មដ្ឋានំ អនុយុញ្ជិតព្ព’’ន្តិ ឧបទិសតិ, តតោ តត្ថ កម្មដ្ឋានមនុយុត្តេន យោគិនា កមេន អរហត្តេ បត្តេ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ វត សោ ភគវា’’តិ មហន្តំ សក្ការំ លភតិ. អយំ បន ភិក្ខុ ‘‘ទីបិសទិសោ’’តិ វុច្ចតិ. យថា ហិ មហាទីបិរាជា អរញ្ញេ តិណគហនំ វា វនគហនំ វា បព្ពតគហនំ វា និស្សាយ និលីយិត្វា វនមហិំសគោកណ្ណសូករាទយោ មិគេ គណ្ហាតិ, ឯវមេវំ អយំ អរញ្ញាទីសុ កម្មដ្ឋានមនុយុញ្ជន្តោ ភិក្ខុ យថាក្កមេន សោតាបត្តិសកទាគាមិអនាគាមិអរហត្តមគ្គេ ចេវ អរិយផលានិ ច គណ្ហាតីតិ វេទិតព្ពោ. តេនាហុ បោរាណា –

‘‘យថាបិ ទីបិកោ នាម, និលីយិត្វា គណ្ហតេ មិគេ;

តថេវាយំ ពុទ្ធបុត្តោ, យុត្តយោគោ វិបស្សកោ;

អរញ្ញំ បវិសិត្វាន, គណ្ហាតិ ផលមុត្តម’’ន្តិ. (មិ. ប. ៦.១.៥);

តេនស្ស បរក្កមជវយោគ្គភូមិំ អរញ្ញសេនាសនំ ទស្សេន្តោ ‘‘អរញ្ញគតោ វា’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ អរញ្ញគតោតិ ឧបរិ វុត្តលក្ខណំ យំកិញ្ចិ បវិវេកសុខំ អរញ្ញំ គតោ. រុក្ខមូលគតោតិ រុក្ខសមីបំ គតោ. សុញ្ញាគារគតោតិ សុញ្ញំ វិវិត្តោកាសំ គតោ. ឯត្ថ ច ឋបេត្វា អរញ្ញញ្ច រុក្ខមូលញ្ច អវសេសសត្តវិធសេនាសនំ គតោបិ ‘‘សុញ្ញាគារគតោ’’តិ វត្តុំ វដ្ដតិ. នវវិធញ្ហិ សេនាសនំ. យថាហ – ‘‘សោ វិវិត្តំ សេនាសនំ ភជតិ អរញ្ញំ រុក្ខមូលំ បព្ពតំ កន្ទរំ គិរិគុហំ សុសានំ វនបត្ថំ អព្ភោកាសំ បលាលបុញ្ជ’’ន្តិ (វិភ. ៥០៨). ឯវមស្ស ឧតុត្តយានុកូលំ ធាតុចរិយានុកូលញ្ច អានាបានស្សតិភាវនានុរូបំ សេនាសនំ ឧបទិសិត្វា អលីនានុទ្ធច្ចបក្ខិកំ សន្តមិរិយាបថំ ឧបទិសន្តោ និសីទតីតិ អាហ. អថស្ស និសជ្ជាយ ទឡ្ហភាវំ អស្សាសបស្សាសានំ បវត្តនសមត្ថតំ អារម្មណបរិគ្គហូបាយញ្ច ទស្សេន្តោ បល្លង្កំ អាភុជិត្វាតិអាទិមាហ. តត្ថ បល្លង្កន្តិ សមន្តតោ ឩរុពទ្ធាសនំ. អាភុជិត្វាតិ ពន្ធិត្វា. ឧជុំ កាយំ បណិធាយាតិ ឧបរិមសរីរំ ឧជុកំ ឋបេត្វា អដ្ឋារស បិដ្ឋិកណ្ដកេ កោដិយា កោដិំ បដិបាទេត្វា. ឯវញ្ហិ និសិន្នស្ស ធម្មមំសន្ហារូនិ ន បណមន្តិ. អថស្ស យា តេសំ បណមនបច្ចយា ខណេ ខណេ វេទនា ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, តា ន ឧប្បជ្ជន្តិ. តាសុ អនុប្បជ្ជមានាសុ ចិត្តំ ឯកគ្គំ ហោតិ, កម្មដ្ឋានំ ន បរិបតតិ, វុទ្ធិំ ផាតិំ ឧបគច្ឆតិ.

បរិមុខំ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វាតិ កម្មដ្ឋានាភិមុខំ សតិំ ឋបយិត្វា. សោ សតោវ អស្សសតិ សតោ បស្សសតីតិ សោ ភិក្ខុ ឯវំ និសីទិត្វា ឯវញ្ច សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា តំ សតិំ អវិជហន្តោ សតោ ឯវ អស្សសតិ សតោ បស្សសតិ, សតោការី ហោតីតិ វុត្តំ ហោតិ.

ឥទានិ យេហិ បការេហិ សតោការី ហោតិ, តេ បការេ ទស្សេតុំ ទីឃំ វា អស្សសន្តោតិអាទិមាហ. តត្ថ ទីឃំ វា អស្សសន្តោតិ ទីឃំ វា អស្សាសំ បវត្តយន្តោ. តថា រស្សំ. យា បន នេសំ ទីឃរស្សតា, សា កាលវសេន វេទិតព្ពា. កទាចិ ហិ មនុស្សា ហត្ថិអហិអាទយោ វិយ កាលវសេន ទីឃំ អស្សសន្តិ ច បស្សសន្តិ ច, កទាចិ សុនខសសាទយោ វិយ រស្សំ. អញ្ញថា ហិ ចុណ្ណវិចុណ្ណា អស្សាសបស្សាសា ទីឃរស្សា នាម ន ហោន្តិ. តស្មា តេ ទីឃំ កាលំ បវិសន្តា ច និក្ខមន្តា ច ទីឃា, រស្សំ កាលំ បវិសន្តា ច និក្ខមន្តា ច រស្សាតិ វេទិតព្ពា. តត្រាយំ ភិក្ខុ ឧបរិ វុត្តេហិ នវហាការេហិ ទីឃំ អស្សសន្តោ ច បស្សសន្តោ ច ទីឃំ អស្សសាមិ, បស្សសាមីតិ បជានាតិ, តថា រស្សំ.

ឯវំ បជានតោ ច –

‘‘ទីឃោ រស្សោ ច អស្សាសោ, បស្សាសោបិ ច តាទិសោ;

ចត្តារោ វណ្ណា វត្តន្តិ, នាសិកគ្គេវ ភិក្ខុនោ’’តិ. (វិសុទ្ធិ. ១.២១៩; បារា. អដ្ឋ. ២.១៦៥);

នវន្នញ្ចស្ស អាការានំ ឯកេនាការេន កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានភាវនា សម្បជ្ជតីតិ វេទិតព្ពា. សព្ពកាយបដិសំវេទី អស្សសិស្សាមីតិ សិក្ខតិ. សព្ពកាយបដិសំវេទី បស្សសិស្សាមីតិ សិក្ខតីតិ សកលស្ស អស្សាសកាយស្សាទិមជ្ឈបរិយោសានំ វិទិតំ ករោន្តោ បាកដំ ករោន្តោ អស្សសិស្សាមីតិ សិក្ខតិ. សកលស្ស បស្សាសកាយស្សាទិមជ្ឈបរិយោសានំ វិទិតំ ករោន្តោ បាកដំ ករោន្តោ បស្សសិស្សាមីតិ សិក្ខតិ. ឯវំ វិទិតំ ករោន្តោ បាកដំ ករោន្តោ ញាណសម្បយុត្តចិត្តេន អស្សសតិ ចេវ បស្សសតិ ច. តស្មា ‘‘អស្សសិស្សាមិ បស្សសិស្សាមីតិ សិក្ខតី’’តិ វុច្ចតិ. ឯកស្ស ហិ ភិក្ខុនោ ចុណ្ណវិចុណ្ណវិសដេ (វិសុទ្ធិ. ១.២១៩; បារា. ២.១៦៥) អស្សាសកាយេ, បស្សាសកាយេ វា អាទិ បាកដោ ហោតិ, ន មជ្ឈបរិយោសានំ. សោ អាទិមេវ បរិគ្គហេតុំ សក្កោតិ, មជ្ឈបរិយោសានេ កិលមតិ. ឯកស្ស មជ្ឈំ បាកដំ ហោតិ, ន អាទិបរិយោសានំ. សោ មជ្ឈមេវ បរិគ្គហេតុំ សក្កោតិ, អាទិបរិយោសានេ កិលមតិ. ឯកស្ស បរិយោសានំ បាកដំ ហោតិ, ន អាទិមជ្ឈំ. សោ បរិយោសានំយេវ បរិគ្គហេតុំ សក្កោតិ, អាទិមជ្ឈេ កិលមតិ. ឯកស្ស សព្ពំ បាកដំ ហោតិ, សោ សព្ពម្បិ បរិគ្គហេតុំ សក្កោតិ, ន កត្ថចិ កិលមតិ. តាទិសេន ភវិតព្ពន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘សព្ពកាយបដិសំវេទី’’តិអាទិ.

តត្ថ សិក្ខតីតិ ឯវំ ឃដតិ វាយមតិ. យោ វា តថាភូតស្ស សំវរោ, អយមេត្ថ អធិសីលសិក្ខា. យោ តថាភូតស្ស សមាធិ, អយំ អធិចិត្តសិក្ខា. យា តថាភូតស្ស បញ្ញា, អយំ អធិបញ្ញាសិក្ខាតិ ឥមា តិស្សោ សិក្ខាយោ តស្មិំ អារម្មណេ តាយ សតិយា តេន មនសិការេន សិក្ខតិ អាសេវតិ ភាវេតិ ពហុលីករោតីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. តត្ថ យស្មា បុរិមនយេន កេវលំ អស្សសិតព្ពំ បស្សសិតព្ពមេវ ច, ន អញ្ញំ កិញ្ចិ កាតព្ពំ, ឥតោ បដ្ឋាយ បន ញាណុប្បាទនាទីសុ យោគោ ករណីយោ. តស្មា តត្ថ ‘‘អស្សសាមីតិ បជានាតិ បស្សសាមីតិ បជានាតិ’’ច្ចេវ វត្តមានកាលវសេន បាឡិំ វត្វា ឥតោ បដ្ឋាយ កត្តព្ពស្ស ញាណុប្បាទនាទិនោ អា-ការស្ស ទស្សនត្ថំ ‘‘សព្ពកាយបដិសំវេទី អស្សសិស្សាមី’’តិអាទិនា នយេន អនាគតកាលវសេន បាឡិ អារោបិតាតិ វេទិតព្ពា.

បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារំ…បេ… សិក្ខតីតិ ឱឡារិកំ អស្សាសបស្សាសសង្ខាតំ កាយសង្ខារំ បស្សម្ភេន្តោ បដិប្បស្សម្ភេន្តោ និរោធេន្តោ វូបសមេន្តោ អស្សសិស្សាមិ បស្សសិស្សាមីតិ សិក្ខតិ.

តត្រេវំ ឱឡារិកសុខុមតា ច បស្សទ្ធិ ច វេទិតព្ពា – ឥមស្ស ហិ ភិក្ខុនោ បុព្ពេ អបរិគ្គហិតកាលេ កាយោ ច ចិត្តញ្ច សទរថា ហោន្តិ ឱឡារិកា. កាយចិត្តានំ ឱឡារិកត្តេ អវូបសន្តេ អស្សាសបស្សាសាបិ ឱឡារិកា ហោន្តិ, ពលវតរា ហុត្វា បវត្តន្តិ, នាសិកា នប្បហោតិ, មុខេន អស្សសន្តោបិ បស្សសន្តោបិ តិដ្ឋតិ. យទា បនស្ស កាយោបិ ចិត្តម្បិ បរិគ្គហិតា ហោន្តិ, តទា តេ សន្តា ហោន្តិ វូបសន្តា. តេសុ វូបសន្តេសុ អស្សាសបស្សាសា សុខុមា ហុត្វា បវត្តន្តិ, ‘‘អត្ថិ នុ ខោ, នត្ថី’’តិ វិចេតព្ពាការប្បត្តា ហោន្តិ. សេយ្យថាបិ បុរិសស្ស ធាវិត្វា បព្ពតា វា ឱរោហិត្វា មហាភារំ វា សីសតោ ឱរោបេត្វា ឋិតស្ស ឱឡារិកា អស្សាសបស្សាសា ហោន្តិ, នាសិកា នប្បហោតិ, មុខេន អស្សសន្តោបិ បស្សសន្តោបិ តិដ្ឋតិ. យទា បនេស តំ បរិស្សមំ វិនោទេត្វា ន្ហត្វា ច បិវិត្វា ច អល្លសាដកំ ហទយេ កត្វា សីតាយ ឆាយាយ និបន្នោ ហោតិ, អថស្ស តេ អស្សាសបស្សាសា សុខុមា ហោន្តិ ‘‘អត្ថិ នុ ខោ, នត្ថី’’តិ វិចេតព្ពាការប្បត្តា, ឯវមេវំ ឥមស្ស ភិក្ខុនោ អបរិគ្គហិតកាលេតិ វិត្ថារេតព្ពំ. តថា ហិស្ស បុព្ពេ អបរិគ្គហិតកាលេ ‘‘ឱឡារិកោឡារិកេ កាយសង្ខារេ បស្សម្ភេមី’’តិ អាភោគសមន្នាហារមនសិការោ នត្ថិ, បរិគ្គហិតកាលេ បន អត្ថិ. តេនស្ស អបរិគ្គហិតកាលតោ បរិគ្គហិតកាលេ កាយសង្ខារោ សុខុមោ ហោតិ. តេនាហុ បោរាណា –

‘‘សារទ្ធេ កាយេ ចិត្តេ ច, អធិមត្តំ បវត្តតិ;

អសារទ្ធម្ហិ កាយម្ហិ, សុខុមំ សម្បវត្តតី’’តិ. (វិសុទ្ធិ. ១.២២០; បារា. អដ្ឋ. ២.១៦៥);

បរិគ្គហេបិ ឱឡារិកោ, បឋមជ្ឈានូបចារេ សុខុមោ. តស្មិម្បិ ឱឡារិកោ, បឋមជ្ឈានេ សុខុមោ. បឋមជ្ឈានេ ច ទុតិយជ្ឈានូបចារេ ច ឱឡារិកោ, ទុតិយជ្ឈានេ សុខុមោ. ទុតិយជ្ឈានេ ច តតិយជ្ឈានូបចារេ ច ឱឡារិកោ, តតិយជ្ឈានេ សុខុមោ. តតិយជ្ឈានេ ច ចតុត្ថជ្ឈានូបចារេ ច ឱឡារិកោ, ចតុត្ថជ្ឈានេ អតិសុខុមោ អប្បវត្តិមេវ បាបុណាតិ. ឥទំ តាវ ទីឃភាណកសំយុត្តភាណកានំ មតំ.

មជ្ឈិមភាណកា បន ‘‘បឋមជ្ឈានេ ឱឡារិកោ, ទុតិយជ្ឈានូបចារេ សុខុមោ’’តិ ឯវំ ហេដ្ឋិមហេដ្ឋិមជ្ឈានតោ ឧបរូបរិជ្ឈានូបចារេបិ សុខុមតរំ ឥច្ឆន្តិ. សព្ពេសំយេវ បន មតេន អបរិគ្គហិតកាលេ បវត្តកាយសង្ខារោ បរិគ្គហិតកាលេ បដិប្បស្សម្ភតិ, បរិគ្គហិតកាលេ បវត្តកាយសង្ខារោ បឋមជ្ឈានូបចារេ…បេ… ចតុត្ថជ្ឈានូបចារេ បវត្តកាយសង្ខារោ ចតុត្ថជ្ឈានេ បដិប្បស្សម្ភតិ. អយំ តាវ សមថេ នយោ.

វិបស្សនាយំ បន អបរិគ្គហិតកាលេ បវត្តកាយសង្ខារោ ឱឡារិកោ, មហាភូតបរិគ្គហេ សុខុមោ. សោបិ ឱឡារិកោ, ឧបាទារូបបរិគ្គហេ សុខុមោ. សោបិ ឱឡារិកោ, សកលរូបបរិគ្គហេ សុខុមោ. សោបិ ឱឡារិកោ, អរូបបរិគ្គហេ សុខុមោ. សោបិ ឱឡារិកោ, រូបារូបបរិគ្គហេ សុខុមោ. សោបិ ឱឡារិកោ, បច្ចយបរិគ្គហេ សុខុមោ. សោបិ ឱឡារិកោ, សប្បច្ចយនាមរូបទស្សនេ សុខុមោ. សោបិ ឱឡារិកោ, លក្ខណារម្មណិក វិបស្សនាយ សុខុមោ. សោបិ ទុព្ពលវិបស្សនាយ ឱឡារិកោ, ពលវវិបស្សនាយ សុខុមោ. តត្ថ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ បុរិមស្ស បុរិមស្ស បច្ឆិមេន បច្ឆិមេន បដិប្បស្សទ្ធិ វេទិតព្ពា. ឯវមេត្ថ ឱឡារិកសុខុមតា បដិប្បស្សទ្ធិ ច វេទិតព្ពា. អយំ តាវេត្ថ កាយានុបស្សនាវសេន វុត្តស្ស បឋមចតុក្កស្ស អនុបុព្ពបទវណ្ណនា.

យស្មា បនេត្ថ ឥទមេវ ចតុក្កំ អាទិកម្មិកស្ស កម្មដ្ឋានវសេន វុត្តំ, ឥតរានិ បន តីណិ ចតុក្កានិ ឯត្ថ បត្តជ្ឈានស្ស វេទនាចិត្តធម្មានុបស្សនាវសេន, តស្មា ឥមំ កម្មដ្ឋានំ ភាវេត្វា អានាបានចតុក្កជ្ឈានបទដ្ឋានាយ វិបស្សនាយ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិតុកាមេន អាទិកម្មិកេន កុលបុត្តេន វិសុទ្ធិមគ្គេ វុត្តនយេន សីលបរិសោធនាទីនិ សព្ពកិច្ចានិ កត្វា សត្តង្គសមន្នាគតស្ស អាចរិយស្ស សន្តិកេ បញ្ចសន្ធិកំ កម្មដ្ឋានំ ឧគ្គហេតព្ពំ. តត្រិមេ បញ្ច សន្ធយោ ឧគ្គហោ បរិបុច្ឆា ឧបដ្ឋានំ អប្បនា លក្ខណន្តិ. តត្ថ ឧគ្គហោ នាម កម្មដ្ឋានស្ស ឧគ្គណ្ហនំ. បរិបុច្ឆា នាម កម្មដ្ឋានស្ស បរិបុច្ឆនំ. ឧបដ្ឋានំ នាម កម្មដ្ឋានស្ស ឧបដ្ឋានំ. អប្បនា នាម កម្មដ្ឋានស្ស អប្បនា. លក្ខណំ នាម កម្មដ្ឋានស្ស លក្ខណំ, ‘‘ឯវំ លក្ខណមិទំ កម្មដ្ឋាន’’ន្តិ កម្មដ្ឋានសភាវូបធារណន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

ឯវំ បញ្ចសន្ធិកំ កម្មដ្ឋានំ ឧគ្គណ្ហន្តោ អត្តនាបិ ន កិលមតិ, អាចរិយម្បិ ន វិហេសេតិ. តស្មា ថោកំ ឧទ្ទិសាបេត្វា ពហុំ កាលំ សជ្ឈាយិត្វា ឯវំ បញ្ចសន្ធិកំ កម្មដ្ឋានំ ឧគ្គហេត្វា អាចរិយស្ស សន្តិកេ វា អញ្ញត្ថ វា អដ្ឋារស ទោសយុត្តេ វិហារេ វជ្ជេត្វា បញ្ចង្គសមន្នាគតេ សេនាសនេ វសន្តេន ឧបច្ឆិន្នខុទ្ទកបលិពោធេន កតភត្តកិច្ចេន ភត្តសម្មទំ បដិវិនោទេត្វា សុខនិសិន្នេន រតនត្តយគុណានុស្សរណេន ចិត្តំ សម្បហំសេត្វា អាចរិយុគ្គហតោ ឯកបទម្បិ អបរិហាបេន្តេន ឥទំ អានាបានស្សតិកម្មដ្ឋានំ មនសិ កាតព្ពំ. តត្រាយំ មនសិការវិធិ –

‘‘គណនា អនុពន្ធនា, ផុសនា ឋបនា សល្លក្ខណា;

វិវដ្ដនា បារិសុទ្ធិ, តេសញ្ច បដិបស្សនា’’តិ.

តត្ថ គណនាតិ គណនាយេវ. អនុពន្ធនាតិ អនុគមនា. ផុសនាតិ ផុដ្ឋដ្ឋានំ. ឋបនាតិ អប្បនា. សល្លក្ខណាតិ វិបស្សនា. វិវដ្ដនាតិ មគ្គោ. បារិសុទ្ធីតិ ផលំ. តេសញ្ច បដិបស្សនាតិ បច្ចវេក្ខណា. តត្ថ ឥមិនា អាទិកម្មិកេន កុលបុត្តេន បឋមំ គណនាយ ឥទំ កម្មដ្ឋានំ មនសិ កាតព្ពំ. គណេន្តេន បន បញ្ចន្នំ ហេដ្ឋា ន ឋបេតព្ពំ, ទសន្នំ ឧបរិ ន នេតព្ពំ, អន្តរា ខណ្ឌំ ន ទស្សេតព្ពំ. បញ្ចន្នំ ហេដ្ឋា ឋបេន្តស្ស ហិ សម្ពាធេ ឱកាសេ ចិត្តុប្បាទោ វិប្ផន្ទតិ សម្ពាធេ វជេ សន្និរុទ្ធគោគណោ វិយ. ទសន្នំ ឧបរិ នេន្តស្ស គណននិស្សិតោវ ចិត្តុប្បាទោ ហោតិ. អន្តរា ខណ្ឌំ ទស្សេន្តស្ស ‘‘សិខាប្បត្តំ នុ ខោ មេ កម្មដ្ឋានំ, នោ’’តិ ចិត្តំ វិកម្បតិ, តស្មា ឯតេ ទោសេ វជ្ជេត្វា គណេតព្ពំ.

គណេន្តេន ច បឋមំ ទន្ធគណនាយ ធញ្ញមាបកគណនាយ គណេតព្ពំ. ធញ្ញមាបកោ ហិ នាឡិំ បូរេត្វា ‘‘ឯក’’ន្តិ វត្វា ឱកិរតិ, បុន បូរេន្តោ កិញ្ចិ កចវរំ ទិស្វា ឆឌ្ឌេន្តោ ‘‘ឯកំ ឯក’’ន្តិ វទតិ. ឯសេវ នយោ ទ្វេ ទ្វេតិអាទីសុ. ឯវមេវំ ឥមិនាបិ អស្សាសបស្សាសេសុ យោ ឧបដ្ឋាតិ, តំ គហេត្វា ‘‘ឯកំ ឯក’’ន្តិអាទិំ កត្វា យាវ ‘‘ទស ទសា’’តិ បវត្តមានំ បវត្តមានំ ឧបលក្ខេត្វាវ គណេតព្ពំ. តស្ស ឯវំ គណយតោ និក្ខមន្តា ច បវិសន្តា ច អស្សាសបស្សាសា បាកដា ហោន្តិ.

អថានេន តំ ទន្ធគណនំ ធញ្ញមាបកគណនំ បហាយ សីឃគណនាយ គោបាលកគណនាយ គណេតព្ពំ. ឆេកោ ហិ គោបាលកោ សក្ខរាទយោ ឧច្ឆង្គេន គហេត្វា រជ្ជុទណ្ឌហត្ថោ បាតោវ វជំ គន្ត្វា គាវោ បិដ្ឋិយំ បហរិត្វា បលិឃត្ថម្ភមត្ថកេ និសិន្នោ ទ្វារំ បត្តំ បត្តំយេវ គាវំ ‘‘ឯកោ ទ្វេ’’តិ សក្ខរំ ខិបិត្វា ខិបិត្វា គណេតិ. តិយាមរត្តិំ សម្ពាធេ ឱកាសេ ទុក្ខំ វុត្ថគោគណោ និក្ខមន្តោ អញ្ញមញ្ញំ ឧបនិឃំសន្តោ វេគេន វេគេន បុញ្ជបុញ្ជោ ហុត្វា និក្ខមតិ. សោ វេគេន វេគេន ‘‘តីណិ ចត្តារិ បញ្ច ទសា’’តិ គណេតិយេវ, ឯវមស្សាបិ បុរិមនយេន គណយតោ អស្សាសបស្សាសា បាកដា ហុត្វា សីឃំ សីឃំ បុនប្បុនំ សញ្ចរន្តិ. តតោ តេន ‘‘បុនប្បុនំ សញ្ចរន្តី’’តិ ញត្វា អន្តោ ច ពហិ ច អគ្គហេត្វា ទ្វារប្បត្តំ ទ្វារប្បត្តំយេវ គហេត្វា ‘‘ឯកោ ទ្វេ តីណិ ចត្តារិ បញ្ច, ឯកោ ទ្វេ តីណិ ចត្តារិ បញ្ច ឆ, ឯកោ ទ្វេ តីណិ ចត្តារិ បញ្ច ឆ សត្ត…បេ… អដ្ឋ នវ ទសា’’តិ សីឃំ សីឃំ គណេតព្ពមេវ. គណនាបដិពទ្ធេ ហិ កម្មដ្ឋានេ គណនពលេនេវ ចិត្តំ ឯកគ្គំ ហោតិ អរិត្តុបត្ថម្ភនវសេន ចណ្ឌសោតេ នាវាឋបនមិវ.

តស្សេវំ សីឃំ សីឃំ គណយតោ កម្មដ្ឋានំ និរន្តរំ បវត្តំ វិយ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតិ. អថ ‘‘និរន្តរំ បវត្តតី’’តិ ញត្វា អន្តោ ច ពហិ ច វាតំ អបរិគ្គហេត្វា បុរិមនយេនេវ វេគេន វេគេន គណេតព្ពំ. អន្តោបវិសនវាតេន ហិ សទ្ធិំ ចិត្តំ បវេសយតោ អព្ភន្តរំ វាតព្ភាហតំ មេទបូរិតំ វិយ ហោតិ. ពហិនិក្ខមនវាតេន សទ្ធិំ ចិត្តំ នីហរតោ ពហិទ្ធា បុថុត្តារម្មណេ ចិត្តំ វិក្ខិបតិ. ផុដ្ឋផុដ្ឋោកាសេ បន សតិំ ឋបេត្វា ភាវេន្តស្សេវ ភាវនា សម្បជ្ជតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អន្តោ ច ពហិ ច វាតំ អបរិគ្គហេត្វា បុរិមនយេនេវ វេគេន វេគេន គណេតព្ព’’ន្តិ.

កីវចិរំ បនេតំ គណេតព្ពន្តិ? យាវ វិនា គណនាយ អស្សាសបស្សាសារម្មណេ សតិ សន្តិដ្ឋតិ. ពហិ វិសដវិតក្កវិច្ឆេទំ កត្វា អស្សាសបស្សាសារម្មណេ សតិ សណ្ឋាបនត្ថំយេវ ហិ គណនាតិ.

ឯវំ គណនាយ មនសិ កត្វា អនុពន្ធនាយ មនសិ កាតព្ពំ. អនុពន្ធនា នាម គណនំ បដិសំហរិត្វា សតិយា និរន្តរំ អស្សាសបស្សាសានំ អនុគមនំ. តញ្ច ខោ ន អាទិមជ្ឈបរិយោសានានុគមនវសេន. អាទិមជ្ឈបរិយោសានានិ តស្សានុគមនេ អាទីនវា ច ហេដ្ឋា វុត្តាយេវ.

តស្មា អនុពន្ធនាយ មនសិករោន្តេន ន អាទិមជ្ឈបរិយោសានវសេន មនសិ កាតព្ពំ, អបិច ខោ ផុសនាវសេន ច ឋបនាវសេន ច មនសិ កាតព្ពំ. គណនានុពន្ធនាវសេន វិយ ហិ ផុសនាឋបនាវសេន វិសុំ មនសិការោ នត្ថិ, ផុដ្ឋផុដ្ឋដ្ឋានេយេវ បន គណេន្តោ គណនាយ ច ផុសនាយ ច មនសិ ករោតិ, តត្ថេវ គណនំ បដិសំហរិត្វា តេ សតិយា អនុពន្ធន្តោ, អប្បនាវសេន ច ចិត្តំ ឋបេន្តោ ‘‘អនុពន្ធនាយ ច ផុសនាយ ច ឋបនាយ ច មនសិ ករោតី’’តិ វុច្ចតិ. ស្វាយមត្ថោ អដ្ឋកថាសុ វុត្តបង្គុឡទោវារិកោបមាហិ ឥធេវ បាឡិយំ វុត្តកកចូបមាយ ច វេទិតព្ពោ.

តត្រាយំ បង្គុឡោបមា – សេយ្យថាបិ បង្គុឡោ ទោលាយ កីឡតំ មាតាបុត្តានំ ទោលំ ខិបិត្វា តត្ថេវ ទោលាថម្ភមូលេ និសិន្នោ កមេន អាគច្ឆន្តស្ស ច គច្ឆន្តស្ស ច ទោលាផលកស្ស ឧភោ កោដិយោ មជ្ឈញ្ច បស្សតិ, ន ច ឧភោកោដិមជ្ឈានំ ទស្សនត្ថំ ព្យាវដោ ហោតិ, ឯវមេវ ភិក្ខុ សតិវសេន ឧបនិពន្ធនត្ថម្ភមូលេ ឋត្វា អស្សាសបស្សាសទោលំ ខិបិត្វា តត្ថេវ និមិត្តេ សតិយា និសីទន្តោ កមេន អាគច្ឆន្តានញ្ច គច្ឆន្តានញ្ច ផុដ្ឋដ្ឋានេ អស្សាសបស្សាសានំ អាទិមជ្ឈបរិយោសានំ សតិយា អនុគច្ឆន្តោ តត្ថេវ (វិសុទ្ធិ. ១.២២៥) ចិត្តំ ឋបេត្វា បស្សតិ, ន ច តេសំ ទស្សនត្ថំ ព្យាវដោ ហោតិ. អយំ បង្គុឡោបមា.

អយំ បន ទោវារិកោបមា – សេយ្យថាបិ ទោវារិកោ នគរស្ស អន្តោ ច ពហិ ច បុរិសេ ‘‘កោ ត្វំ, កុតោ វា អាគតោ, កុហិំ វា គច្ឆសិ, កិំ វា តេ ហត្ថេ’’តិ ន វីមំសតិ. ន ហិ តស្ស តេ ភារា, ទ្វារប្បត្តំ ទ្វារប្បត្តំយេវ បន វីមំសតិ, ឯវមេវ ឥមស្ស ភិក្ខុនោ អន្តោបវិដ្ឋវាតា ច ពហិនិក្ខន្តវាតា ច ន ភារា ហោន្តិ, ទ្វារប្បត្តា ទ្វារប្បត្តាយេវ ភារាតិ អយំ ទោវារិកោបមា.

កកចូបមា បន ‘‘និមិត្តំ អស្សាសបស្សាសា’’តិអាទិនា (បដិ. ម. ១.១៥៩) នយេន ឥធ វុត្តាយេវ. ឥធ បនស្ស អាគតាគតវសេន អមនសិការមត្តមេវ បយោជនន្តិ វេទិតព្ពំ.

ឥទំ កម្មដ្ឋានំ មនសិករោតោ កស្សចិ ន ចិរេនេវ និមិត្តញ្ច ឧប្បជ្ជតិ, អវសេសឈានង្គបដិមណ្ឌិតា អប្បនាសង្ខាតា ឋបនា ច សម្បជ្ជតិ. កស្សចិ បន គណនាវសេនេវ មនសិការកាលតោ បភុតិ យថា សារទ្ធកាយស្ស មញ្ចេ វា បីឋេ វា និសីទតោ មញ្ចបីឋំ ឱនមតិ វិកូជតិ, បច្ចត្ថរណំ វលិំ គណ្ហាតិ, អសារទ្ធកាយស្ស បន និសីទតោ នេវ មញ្ចបីឋំ ឱនមតិ ន វិកូជតិ, ន បច្ចត្ថរណំ វលិំ គណ្ហាតិ, តូលបិចុបូរិតំ វិយ មញ្ចបីឋំ ហោតិ. កស្មា? យស្មា អសារទ្ធោ កាយោ លហុកោ ហោតិ, ឯវមេវំ គណនាវសេន មនសិការកាលតោ បភុតិ អនុក្កមតោ ឱឡារិកអស្សាសបស្សាសនិរោធវសេន កាយទរថេ វូបសន្តេ កាយោបិ ចិត្តម្បិ លហុកំ ហោតិ, សរីរំ អាកាសេ លង្ឃនាការប្បត្តំ វិយ ហោតិ.

តស្ស ឱឡារិកេ អស្សាសបស្សាសេ និរុទ្ធេ សុខុមអស្សាសបស្សាសនិមិត្តារម្មណំ ចិត្តំ បវត្តតិ. តស្មិម្បិ និរុទ្ធេ អបរាបរំ តតោ សុខុមតរំ សុខុមតរំ អស្សាសបស្សាសនិមិត្តារម្មណំ បវត្តតិយេវ. ស្វាយមត្ថោ ឧបរិ វុត្តកំសថាលោបមាយ វេទិតព្ពោ.

យថា ហិ អញ្ញានិ កម្មដ្ឋានានិ ឧបរូបរិ វិភូតានិ ហោន្តិ, ន តថា ឥទំ. ឥទំ បន ឧបរូបរិ ភាវេន្តស្ស សុខុមត្តំ គច្ឆតិ, ឧបដ្ឋានម្បិ ន ឧបគច្ឆតិ. ឯវំ អនុបដ្ឋហន្តេ បន តស្មិំ តេន ភិក្ខុនា ‘‘អាចរិយំ បុច្ឆិស្សាមី’’តិ វា ‘‘នដ្ឋំ ទានិ មេ កម្មដ្ឋាន’’ន្តិ វា ឧដ្ឋាយាសនា ន គន្តព្ពំ. ឥរិយាបថំ វិកោបេត្វា គច្ឆតោ ហិ កម្មដ្ឋានំ នវនវមេវ ហោតិ. តស្មា យថានិសិន្នេនេវ ទេសតោ អាហរិតព្ពំ.

តត្រាយំ អាហរណូបាយោ – តេន ភិក្ខុនា កម្មដ្ឋានស្ស អនុបដ្ឋានភាវំ ញត្វា ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខិតព្ពំ ‘‘ឥមេ អស្សាសបស្សាសា នាម កត្ថ អត្ថិ, កត្ថ នត្ថិ. កស្ស វា អត្ថិ, កស្ស វា នត្ថី’’តិ. អថេវំ បដិសញ្ចិក្ខតោ ‘‘ឥមេ អន្តោមាតុកុច្ឆិយំ នត្ថិ, ឧទកេ និមុគ្គានំ នត្ថិ, តថា អសញ្ញីភូតានំ មតានំ ចតុត្ថជ្ឈានសមាបន្នានំ រូបារូបភវសមង្គីនំ និរោធសមាបន្នាន’’ន្តិ ញត្វា ឯវំ អត្តនាវ អត្តា បដិចោទេតព្ពោ ‘‘ននុ, ត្វំ បណ្ឌិត, នេវ មាតុកុច្ឆិគតោ, ន ឧទកេ និមុគ្គោ, ន អសញ្ញីភូតោ, ន មតោ, ន ចតុត្ថជ្ឈានសមាបន្នោ, ន រូបារូបភវសមង្គី, ន និរោធសមាបន្នោ. អត្ថិយេវ តេ អស្សាសបស្សាសា, មន្ទបញ្ញតាយ បន បរិគ្គហេតុំ ន សក្កោសី’’តិ. អថានេន បកតិផុដ្ឋវសេន ចិត្តំ ឋបេត្វា មនសិការោ បវត្តេតព្ពោ. ឥមេ ហិ ទីឃនាសិកស្ស នាសាបុដំ ឃដ្ដេន្តា បវត្តន្តិ, រស្សនាសិកស្ស ឧត្តរោដ្ឋំ. តស្មានេន ឥមំ នាម ឋានំ ឃដ្ដេន្តីតិ និមិត្តំ ឋបេតព្ពំ. ឥមមេវ ហិ អត្ថវសំ បដិច្ច វុត្តំ ភគវតា – ‘‘នាហំ, ភិក្ខវេ, មុដ្ឋស្សតិស្ស អសម្បជានស្ស អានាបានស្សតិភាវនំ វទាមី’’តិ (ម. និ. ៣.១៤៩; សំ. និ. ៥.៩៩២). កិញ្ចាបិ ហិ យំកិញ្ចិ កម្មដ្ឋានំ សតស្ស សម្បជានស្សេវ សម្បជ្ជតិ, ឥតោ អញ្ញំ បន មនសិករោន្តស្ស បាកដំ ហោតិ. ឥទំ បន អានាបានស្សតិកម្មដ្ឋានំ គរុកំ គរុកភាវនំ ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធពុទ្ធបុត្តានំ មហាបុរិសានំយេវ មនសិការភូមិភូតំ, ន ចេវ ឥត្តរំ, ន ច ឥត្តរសត្តសមាសេវិតំ. យថា យថា មនសិ ករីយតិ, តថា តថា សន្តញ្ចេវ ហោតិ សុខុមញ្ច. តស្មា ឯត្ថ ពលវតី សតិ ច បញ្ញា ច ឥច្ឆិតព្ពា.

យថា ហិ មដ្ឋសាដកស្ស តុន្នករណកាលេ សូចិបិ សុខុមា ឥច្ឆិតព្ពា, សូចិបាសវេធនម្បិ តតោ សុខុមតរំ, ឯវមេវំ មដ្ឋសាដកសទិសស្ស ឥមស្ស កម្មដ្ឋានស្ស ភាវនាកាលេ សូចិបដិភាគា សតិបិ សូចិបាសវេធនបដិភាគា តំសម្បយុត្តា បញ្ញាបិ ពលវតី ឥច្ឆិតព្ពា. តាហិ ច បន សតិបញ្ញាហិ សមន្នាគតេន ភិក្ខុនា ន តេ អស្សាសបស្សាសា អញ្ញត្រ បកតិផុដ្ឋោកាសា បរិយេសិតព្ពា.

យថា ហិ កស្សកោ ខេត្តំ កសិត្វា ពលីពទ្ទេ មុញ្ចិត្វា គោចរមុខេ កត្វា ឆាយាយ និសិន្នោ វិស្សមេយ្យ, អថស្ស តេ ពលីពទ្ទា វេគេន អដវិំ បវិសេយ្យុំ. យោ ហោតិ ឆេកោ កស្សកោ, សោ បុន តេ គហេត្វា យោជេតុកាមោ ន តេសំ អនុបទំ គន្ត្វា អដវិំ អាហិណ្ឌតិ. អថ ខោ រស្មិញ្ច បតោទញ្ច គហេត្វា ឧជុកមេវ តេសំ និបាតនតិត្ថំ គន្ត្វា និសីទតិ វា និបជ្ជតិ វា. អថ តេ គោណេ ទិវសភាគំ ចរិត្វា និបាតនតិត្ថំ ឱតរិត្វា ន្ហត្វា ច បិវិត្វា ច បច្ចុត្តរិត្វា ឋិតេ ទិស្វា រស្មិយា ពន្ធិត្វា បតោទេន វិជ្ឈន្តោ អានេត្វា យោជេត្វា បុន កម្មំ ករោតិ. ឯវមេវំ តេន ភិក្ខុនា ន តេ អស្សាសបស្សាសា អញ្ញត្រ បកតិផុដ្ឋោកាសា បរិយេសិតព្ពា. សតិរស្មិំ បន បញ្ញាបតោទញ្ច គហេត្វា បកតិផុដ្ឋោកាសេ ចិត្តំ ឋបេត្វា មនសិការោ បវត្តេតព្ពោ. ឯវំ ហិស្ស មនសិករោតោ ន ចិរស្សេវ តេ ឧបដ្ឋហន្តិ និបាតនតិត្ថេ វិយ គោណា. តតោ តេន សតិរស្មិយា ពន្ធិត្វា តស្មិំយេវ ឋានេ យោជេត្វា បញ្ញាបតោទេន វិជ្ឈន្តេន បុនប្បុនំ កម្មដ្ឋានំ អនុយុញ្ជិតព្ពំ. តស្សេវមនុយុញ្ជតោ ន ចិរស្សេវ និមិត្តំ ឧបដ្ឋាតិ. តំ បនេតំ ន សព្ពេសំ ឯកសទិសំ ហោតិ, អបិច ខោ កស្សចិ សុខសម្ផស្សំ ឧប្បាទយមានោ តូលបិចុ វិយ កប្បាសបិចុ វិយ វាតធារា វិយ ច ឧបដ្ឋាតីតិ ឯកច្ចេ អាហុ.

អយំ បន អដ្ឋកថាសុ វិនិច្ឆយោ – ឥទញ្ហិ កស្សចិ តារករូបំ វិយ មណិគុឡិកា វិយ មុត្តាគុឡិកា វិយ ច, កស្សចិ ខរសម្ផស្សំ ហុត្វា កប្បាសដ្ឋិ វិយ ទារុសារសូចិ វិយ ច, កស្សចិ ទីឃបាមង្គសុត្តំ វិយ កុសុមទាមំ វិយ ធូមសិខា វិយ ច, កស្សចិ វិត្ថតំ មក្កដកសុត្តំ វិយ វលាហកបដលំ វិយ បទុមបុប្ផំ វិយ រថចក្កំ វិយ ចន្ទមណ្ឌលំ វិយ សូរិយមណ្ឌលំ វិយ ច ឧបដ្ឋាតិ, តញ្ច បនេតំ យថា សម្ពហុលេសុ ភិក្ខូសុ សុត្តន្តំ សជ្ឈាយិត្វា និសិន្នេសុ ឯកេន ភិក្ខុនា ‘‘តុម្ហាកំ កីទិសំ ហុត្វា ឥទំ សុត្តំ ឧបដ្ឋាតី’’តិ វុត្តេ ឯកោ ‘‘មយ្ហំ មហតី បព្ពតេយ្យា នទី វិយ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតី’’តិ អាហ. អបរោ ‘‘មយ្ហំ ឯកា វនរាជិ វិយ’’. អញ្ញោ ‘‘មយ្ហំ ឯកោ សីតច្ឆាយោ សាខាសម្បន្នោ ផលភារភរិតោ រុក្ខោ វិយា’’តិ. តេសញ្ហិ តំ ឯកមេវ សុត្តំ សញ្ញានានតាយ នានតោ ឧបដ្ឋាតិ. ឯវំ ឯកមេវ កម្មដ្ឋានំ សញ្ញានានតាយ នានតោ ឧបដ្ឋាតិ. សញ្ញជញ្ហិ ឯតំ សញ្ញានិទានំ សញ្ញាបភវំ, តស្មា សញ្ញានានតាយ នានតោ ឧបដ្ឋាតីតិ វេទិតព្ពំ.

ឯវំ ឧបដ្ឋិតេ បន និមិត្តេ តេន ភិក្ខុនា អាចរិយស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា អារោចេតព្ពំ ‘‘មយ្ហំ, ភន្តេ, ឯវរូបំ នាម ឧបដ្ឋាតី’’តិ. អាចរិយេន បន ‘‘និមិត្តមិទំ, អាវុសោ, កម្មដ្ឋានំ បុនប្បុនំ មនសិ ករោហិ សប្បុរិសា’’តិ វត្តព្ពោ. អថានេន និមិត្តេយេវ ចិត្តំ ឋបេតព្ពំ. ឯវមស្សាយំ ឥតោ បភុតិ ឋបនាវសេន ភាវនា ហោតិ. វុត្តញ្ហេតំ បោរាណេហិ –

‘‘និមិត្តេ ឋបយំ ចិត្តំ, នានាការំ វិភាវយំ;

ធីរោ អស្សាសបស្សាសេ, សកំ ចិត្តំ និពន្ធតី’’តិ. (បារា. អដ្ឋ. ២.១៦៥; វិសុទ្ធិ. ១.២៣២);

តស្សេវំ និមិត្តុបដ្ឋានតោ បភុតិ នីវរណានិ វិក្ខម្ភិតានេវ ហោន្តិ, កិលេសា សន្និសិន្នាវ, ចិត្តំ ឧបចារសមាធិនា សមាហិតមេវ. អថានេន តំ និមិត្តំ នេវ វណ្ណតោ មនសិ កាតព្ពំ, ន លក្ខណតោ បច្ចវេក្ខិតព្ពំ, អបិច ខោ ខត្តិយមហេសិយា ចក្កវត្តិគព្ភោ វិយ កស្សកេន សាលិយវគព្ភោ វិយ ច អាវាសាទីនិ សត្ត អសប្បាយានិ វជ្ជេត្វា តានេវ សត្ត សប្បាយានិ សេវន្តេន សាធុកំ រក្ខិតព្ពំ, អថ នំ ឯវំ រក្ខិត្វា បុនប្បុនំ មនសិការវសេន វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ គមយិត្វា ទសវិធំ អប្បនាកោសល្លំ សម្បាទេតព្ពំ, វីរិយសមតា យោជេតព្ពា. តស្សេវំ ឃដេន្តស្ស វិសុទ្ធិមគ្គេ វុត្តានុក្កមេន តស្មិំ និមិត្តេ ចតុក្កបញ្ចកជ្ឈានានិ និព្ពត្តន្តិ. ឯវំ និព្ពត្តចតុក្កបញ្ចកជ្ឈានោ បនេត្ថ ភិក្ខុ សល្លក្ខណាវិវដ្ដនាវសេន កម្មដ្ឋានំ វឌ្ឍេត្វា បារិសុទ្ធិំ បត្តុកាមោ តទេវ ឈានំ បញ្ចហាការេហិ វសិប្បត្តំ បគុណំ កត្វា នាមរូបំ វវត្ថបេត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេតិ. កថំ? សោ ហិ សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ អស្សាសបស្សាសានំ សមុទយោ ករជកាយោ ច ចិត្តញ្ចាតិ បស្សតិ. យថា ហិ កម្មារគគ្គរិយា ធមមានាយ ភស្តញ្ច បុរិសស្ស ច តជ្ជំ វាយាមំ បដិច្ច វាតោ សញ្ចរតិ, ឯវមេវំ កាយញ្ច ចិត្តញ្ច បដិច្ច អស្សាសបស្សាសាតិ. តតោ អស្សាសបស្សាសេ ច កាយញ្ច រូបន្តិ, ចិត្តញ្ច តំសម្បយុត្តេ ច ធម្មេ អរូបន្តិ វវត្ថបេតិ.

ឯវំ នាមរូបំ វវត្ថបេត្វា តស្ស បច្ចយំ បរិយេសតិ, បរិយេសន្តោ ច តំ ទិស្វា តីសុបិ អទ្ធាសុ នាមរូបស្ស បវត្តិំ អារព្ភ កង្ខំ វិតរតិ, វិតិណ្ណកង្ខោ កលាបសម្មសនវសេន ‘‘អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ តិលក្ខណំ អារោបេត្វា ឧទយព្ពយានុបស្សនាយ បុព្ពភាគេ ឧប្បន្នេ ឱភាសាទយោ ទស វិបស្សនុបក្កិលេសេ បហាយ ឧបក្កិលេសវិមុត្តំ ឧទយព្ពយានុបស្សនាញាណំ ‘‘មគ្គោ’’តិ វវត្ថបេត្វា ឧទយំ បហាយ ភង្គានុបស្សនំ បត្វា និរន្តរំ ភង្គានុបស្សនេន ភយតោ ឧបដ្ឋិតេសុ សព្ពសង្ខារេសុ និព្ពិន្ទន្តោ វិរជ្ជន្តោ វិមុច្ចន្តោ យថាក្កមេន ចត្តារោ អរិយមគ្គេ បាបុណិត្វា អរហត្តផលេ បតិដ្ឋាយ ឯកូនវីសតិភេទស្ស បច្ចវេក្ខណាញាណស្ស បរិយន្តំ បត្តោ សទេវកស្ស លោកស្ស អគ្គទក្ខិណេយ្យោ ហោតិ. ឯត្តាវតា ចស្ស គណនំ អាទិំ កត្វា វិបស្សនាបរិយោសានា អានាបានស្សតិសមាធិភាវនា សមត្តា ហោតីតិ. អយំ សព្ពាការតោ បឋមចតុក្កវណ្ណនា.

ឥតរេសុ បន តីសុ ចតុក្កេសុ យស្មា វិសុំ កម្មដ្ឋានភាវនានយោ នាម នត្ថិ, តស្មា អនុបទវណ្ណនានយេនេវ តេសំ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ. បីតិបដិសំវេទីតិ បីតិំ បដិសំវិទិតំ ករោន្តោ បាកដំ ករោន្តោ អស្សសិស្សាមិ បស្សសិស្សាមីតិ សិក្ខតិ. តត្ថ ទ្វីហាការេហិ បីតិ បដិសំវិទិតា ហោតិ អារម្មណតោ ច អសម្មោហតោ ច.

កថំ អារម្មណតោ បីតិ បដិសំវិទិតា ហោតិ? សប្បីតិកេ ទ្វេ ឈានេ សមាបជ្ជតិ, តស្ស សមាបត្តិក្ខណេ ឈានបដិលាភេន អារម្មណតោ បីតិ បដិសំវិទិតា ហោតិ អារម្មណស្ស បដិសំវិទិតត្តា.

កថំ អសម្មោហតោ? សប្បីតិកេ ទ្វេ ឈានេ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ ឈានសម្បយុត្តំ បីតិំ ខយតោ វយតោ សម្មសតិ, តស្ស វិបស្សនាក្ខណេ លក្ខណបដិវេធេន អសម្មោហតោ បីតិ បដិសំវិទិតា ហោតិ. ឯតេនេវ នយេន អវសេសបទានិបិ អត្ថតោ វេទិតព្ពានិ. ឥទំ បនេត្ថ វិសេសមត្តំ – តិណ្ណំ ឈានានំ វសេន សុខបដិសំវិទិតា ហោតិ. ចតុន្នម្បិ ឈានានំ វសេន ចិត្តសង្ខារបដិសំវិទិតា វេទិតព្ពា. ចិត្តសង្ខារោតិ វេទនាសញ្ញាក្ខន្ធា. បស្សម្ភយំ ចិត្តសង្ខារន្តិ ឱឡារិកំ ឱឡារិកំ ចិត្តសង្ខារំ បស្សម្ភេន្តោ, និរោធេន្តោតិ អត្ថោ. សោ វិត្ថារតោ កាយសង្ខារេ វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ. អបិចេត្ថ បីតិបទេ បីតិសីសេន វេទនា វុត្តា, សុខបទេ សរូបេនេវ វេទនា. ទ្វីសុ ចិត្តសង្ខារបទេសុ ‘‘សញ្ញា ច វេទនា ច ចេតសិកា, ឯតេ ធម្មា ចិត្តបដិពទ្ធា ចិត្តសង្ខារា’’តិ (បដិ. ម. ១.១៧៤; ម. និ. ១.៤៦៣) វចនតោ សញ្ញាសម្បយុត្តា វេទនាតិ ឯវំ វេទនានុបស្សនានយេន ឥទំ ចតុក្កំ ភាសិតន្តិ វេទិតព្ពំ.

តតិយចតុក្កេបិ ចតុន្នំ ឈានានំ វសេន ចិត្តបដិសំវិទិតា វេទិតព្ពា. អភិប្បមោទយំ ចិត្តន្តិ ចិត្តំ មោទេន្តោ បមោទេន្តោ ហាសេន្តោ បហាសេន្តោ អស្សសិស្សាមិ បស្សសិស្សាមីតិ សិក្ខតិ. តត្ថ ទ្វីហាការេហិ អភិប្បមោទោ ហោតិ សមាធិវសេន ច វិបស្សនាវសេន ច.

កថំ សមាធិវសេន? សប្បីតិកេ ទ្វេ ឈានេ សមាបជ្ជតិ, សោ សមាបត្តិក្ខណេ សម្បយុត្តាយ បីតិយា ចិត្តំ អាមោទេតិ បមោទេតិ. កថំ វិបស្សនាវសេន? សប្បីតិកេ ទ្វេ ឈានេ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ ឈានសម្បយុត្តំ បីតិំ ខយតោ វយតោ សម្មសតិ. ឯវំ វិបស្សនាក្ខណេ ឈានសម្បយុត្តំ បីតិំ អារម្មណំ កត្វា ចិត្តំ អាមោទេតិ បមោទេតិ. ឯវំ បដិបន្នោ ‘‘អភិប្បមោទយំ ចិត្តំ អស្សសិស្សាមិ បស្សសិស្សាមីតិ សិក្ខតី’’តិ វុច្ចតិ.

សមាទហំ ចិត្តន្តិ បឋមជ្ឈានាទិវសេន អារម្មណេ ចិត្តំ សមំ អាទហន្តោ សមំ ឋបេន្តោ, តានិ វា បន ឈានានិ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ ឈានសម្បយុត្តំ ចិត្តំ ខយតោ វយតោ សម្មសតោ វិបស្សនាក្ខណេ លក្ខណបដិវេធេន ឧប្បជ្ជតិ ខណិកចិត្តេកគ្គតា, ឯវំ ឧប្បន្នាយ ខណិកចិត្តេកគ្គតាយ វសេនបិ អារម្មណេ ចិត្តំ សមំ អាទហន្តោ សមំ ឋបេន្តោ ‘‘សមាទហំ ចិត្តំ អស្សសិស្សាមិ បស្សសិស្សាមីតិ សិក្ខតី’’តិ វុច្ចតិ.

វិមោចយំ ចិត្តន្តិ បឋមជ្ឈានេន នីវរណេហិ ចិត្តំ មោចេន្តោ វិមោចេន្តោ, ទុតិយេន វិតក្កវិចារេហិ, តតិយេន បីតិយា, ចតុត្ថេន សុខទុក្ខេហិ ចិត្តំ មោចេន្តោ វិមោចេន្តោ, តានិ វា បន ឈានានិ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ ឈានសម្បយុត្តំ ចិត្តំ ខយតោ វយតោ សម្មសតិ. សោ វិបស្សនាក្ខណេ អនិច្ចានុបស្សនាយ និច្ចសញ្ញាតោ ចិត្តំ មោចេន្តោ វិមោចេន្តោ, ទុក្ខានុបស្សនាយ សុខសញ្ញាតោ, អនត្តានុបស្សនាយ អត្តសញ្ញាតោ, និព្ពិទានុបស្សនាយ នន្ទិតោ, វិរាគានុបស្សនាយ រាគតោ, និរោធានុបស្សនាយ សមុទយតោ, បដិនិស្សគ្គានុបស្សនាយ អាទានតោ ចិត្តំ មោចេន្តោ វិមោចេន្តោ អស្សសតិ ចេវ បស្សសតិ ច. តេន វុច្ចតិ – ‘‘វិមោចយំ ចិត្តំ អស្សសិស្សាមិ បស្សសិស្សាមីតិ សិក្ខតី’’តិ. ឯវំ ចិត្តានុបស្សនាវសេន ឥទំ ចតុក្កំ ភាសិតន្តិ វេទិតព្ពំ.

ចតុត្ថចតុក្កេ បន អនិច្ចានុបស្សីតិ ឯត្ថ តាវ អនិច្ចំ វេទិតព្ពំ, អនិច្ចតា វេទិតព្ពា, អនិច្ចានុបស្សនា វេទិតព្ពា, អនិច្ចានុបស្សី វេទិតព្ពោ. តត្ថ អនិច្ចន្តិ បញ្ចក្ខន្ធា. កស្មា? ឧប្បាទវយញ្ញថត្តភាវា. អនិច្ចតាតិ តេសំយេវ ឧប្បាទវយញ្ញថត្តំ, ហុត្វា អភាវោ វា, និព្ពត្តានំ តេនេវាការេន អដ្ឋត្វា ខណភង្គេន ភេទោតិ អត្ថោ. អនិច្ចានុបស្សនាតិ តស្សា អនិច្ចតាយ វសេន រូបាទីសុ ‘‘អនិច្ច’’ន្តិ អនុបស្សនា. អនិច្ចានុបស្សីតិ តាយ អនុបស្សនាយ សមន្នាគតោ. តស្មា ឯវំភូតោ អស្សសន្តោ ច បស្សសន្តោ ច ឥធ ‘‘អនិច្ចានុបស្សី អស្សសិស្សាមិ បស្សសិស្សាមីតិ សិក្ខតី’’តិ វេទិតព្ពោ.

វិរាគានុបស្សីតិ ឯត្ថ បន ទ្វេ វិរាគា ខយវិរាគោ ច អច្ចន្តវិរាគោ ច. តត្ថ ខយវិរាគោតិ សង្ខារានំ ខណភង្គោ. អច្ចន្តវិរាគោតិ និព្ពានំ. វិរាគានុបស្សនាតិ តទុភយទស្សនវសេន បវត្តា វិបស្សនា ច មគ្គោ ច. តាយ ទុវិធាយបិ អនុបស្សនាយ សមន្នាគតោ ហុត្វា អស្សសន្តោ ច បស្សសន្តោ ច ‘‘វិរាគានុបស្សី អស្សសិស្សាមិ បស្សសិស្សាមីតិ សិក្ខតី’’តិ វេទិតព្ពោ. និរោធានុបស្សីបទេបិ ឯសេវ នយោ.

បដិនិស្សគ្គានុបស្សីតិ ឯត្ថាបិ ទ្វេ បដិនិស្សគ្គា បរិច្ចាគបដិនិស្សគ្គោ ច បក្ខន្ទនបដិនិស្សគ្គោ ច. បដិនិស្សគ្គោយេវ អនុបស្សនា បដិនិស្សគ្គានុបស្សនា, វិបស្សនាមគ្គានមេតំ អធិវចនំ. វិបស្សនាតិ តទង្គវសេន សទ្ធិំ ខន្ធាភិសង្ខារេហិ កិលេសេ បរិច្ចជតិ, សង្ខតទោសទស្សនេន ច តព្ពិបរីតេ និព្ពានេ តន្និន្នតាយ បក្ខន្ទតីតិ បរិច្ចាគបដិនិស្សគ្គោ ចេវ បក្ខន្ទនបដិនិស្សគ្គោ ចាតិ វុច្ចតិ. មគ្គោ សមុច្ឆេទវសេន សទ្ធិំ ខន្ធាភិសង្ខារេហិ កិលេសេ បរិច្ចជតិ, អារម្មណករណេន ច និព្ពានេ បក្ខន្ទតីតិ បរិច្ចាគបដិនិស្សគ្គោ ចេវ បក្ខន្ទនបដិនិស្សគ្គោ ចាតិ វុច្ចតិ. ឧភយម្បិ បន បុរិមបុរិមញាណានំ អនុអនុ បស្សនតោ អនុបស្សនាតិ វុច្ចតិ. តាយ ទុវិធាយបិ បដិនិស្សគ្គានុបស្សនាយ សមន្នាគតោ ហុត្វា អស្សសន្តោ ច បស្សសន្តោ ច ‘‘បដិនិស្សគ្គានុបស្សី អស្សសិស្សាមិ បស្សសិស្សាមីតិ សិក្ខតី’’តិ វេទិតព្ពោ.

ឯត្ថ ច ‘‘អនិច្ចានុបស្សី’’តិ តរុណវិបស្សនាយ វសេន វុត្តំ, ‘‘វិរាគានុបស្សី’’តិ តតោ ពលវតរាយ សង្ខារេសុ វិរជ្ជនសមត្ថាយ វិបស្សនាយ វសេន, ‘‘និរោធានុបស្សី’’តិ តតោ ពលវតរាយ កិលេសនិរោធនសមត្ថាយ វិបស្សនាយ វសេន, ‘‘បដិនិស្សគ្គានុបស្សី’’តិ មគ្គស្ស អាសន្នភូតាយ អតិតិក្ខាយ វិបស្សនាយ វសេន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. យត្ថ បន មគ្គោបិ លព្ភតិ, សោ អភិន្នោយេវ. ឯវមិទំ ចតុក្កំ សុទ្ធវិបស្សនាវសេន វុត្តំ, បុរិមានិ បន តីណិ សមថវិបស្សនាវសេនាតិ.

អានាបានស្សតិមាតិកាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១៦៤. ឥទានិ យថានិក្ខិត្តំ មាតិកំ បដិបាដិយា ភាជេត្វា ទស្សេតុំ ឥធាតិ ឥមិស្សា ទិដ្ឋិយាតិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ ឥមិស្សា ទិដ្ឋិយាតិអាទីហិ ទសហិ បទេហិ សិក្ខត្តយសង្ខាតំ សព្ពញ្ញុពុទ្ធសាសនមេវ កថិតំ. តញ្ហិ ពុទ្ធេន ភគវតា ទិដ្ឋត្តា ទិដ្ឋីតិ វុច្ចតិ, តស្សេវ ខមនវសេន ខន្តិ, រុច្ចនវសេន រុចិ, គហណវសេន អាទាយោ, សភាវដ្ឋេន ធម្មោ, សិក្ខិតព្ពដ្ឋេន វិនយោ, តទុភយេនបិ ធម្មវិនយោ, បវុត្តវសេន បាវចនំ, សេដ្ឋចរិយដ្ឋេន ព្រហ្មចរិយំ, អនុសិដ្ឋិទានវសេន សត្ថុសាសនន្តិ វុច្ចតិ. តស្មា ‘‘ឥមិស្សា ទិដ្ឋិយា’’តិអាទីសុ ឥមិស្សា ពុទ្ធទិដ្ឋិយា, ឥមិស្សា ពុទ្ធខន្តិយា, ឥមិស្សា ពុទ្ធរុចិយា, ឥមស្មិំ ពុទ្ធអាទាយេ, ឥមស្មិំ ពុទ្ធធម្មេ, ឥមស្មិំ ពុទ្ធវិនយេ, ឥមស្មិំ ពុទ្ធធម្មវិនយេ, ឥមស្មិំ ពុទ្ធបាវចនេ, ឥមស្មិំ ពុទ្ធព្រហ្មចរិយេ, ឥមស្មិំ ពុទ្ធសត្ថុសាសនេតិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អបិចេតំ សិក្ខត្តយសង្ខាតំ សកលំ បាវចនំ ភគវតា ទិដ្ឋត្តា សម្មាទិដ្ឋិបច្ចយត្តា សម្មាទិដ្ឋិបុព្ពង្គមត្តា ច ទិដ្ឋិ. ភគវតោ ខមនវសេន ខន្តិ. រុច្ចនវសេន រុចិ. គហណវសេន អាទាយោ. អត្តនោ ការកំ អបាយេ អបតមានំ ធារេតីតិ ធម្មោ. សោវ សំកិលេសបក្ខំ វិនេតីតិ វិនយោ. ធម្មោ ច សោ វិនយោ ចាតិ ធម្មវិនយោ, កុសលធម្មេហិ វា អកុសលធម្មានំ ឯស វិនយោតិ ធម្មវិនយោ. តេនេវ វុត្តំ – ‘‘យេ ច ខោ ត្វំ, គោតមិ, ធម្មេ ជានេយ្យាសិ ឥមេ ធម្មា វិរាគាយ សំវត្តន្តិ, នោ សរាគាយ…បេ… ឯកំសេន, គោតមិ, ធារេយ្យាសិ ឯសោ ធម្មោ ឯសោ វិនយោ ឯតំ សត្ថុសាសន’’ន្តិ (អ. និ. ៨.៥៣; ចូឡវ. ៤០៦). ធម្មេន វា វិនយោ, ន ទណ្ឌាទីហីតិ ធម្មវិនយោ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘ទណ្ឌេនេកេ ទមយន្តិ, អង្កុសេហិ កសាហិ ច;

អទណ្ឌេន អសត្ថេន, នាគោ ទន្តោ មហេសិនា’’តិ. (ម. និ. ២.៣៥២; ចូឡវ. ៣៤២);

តថា ‘‘ធម្មេន នយមានានំ, កា ឧសូយា វិជានត’’ន្តិ (មហាវ. ៦៣). ធម្មាយ វា វិនយោ ធម្មវិនយោ. អនវជ្ជធម្មត្ថំ ហេស វិនយោ, ន ភវភោគាមិសត្ថំ. តេនាហ ភគវា – ‘‘នយិទំ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មចរិយំ វុស្សតិ ជនកុហនត្ថ’’ន្តិ (ឥតិវុ. ៣៥; អ. និ. ៤.២៥) វិត្ថារោ. បុណ្ណត្ថេរោបិ អាហ – ‘‘អនុបាទាបរិនិព្ពានត្ថំ ខោ, អាវុសោ, ភគវតិ ព្រហ្មចរិយំ វុស្សតី’’តិ (ម. និ. ១.២៥៩). វិសុទ្ធំ វា នយតីតិ វិនយោ, ធម្មតោ វិនយោ ធម្មវិនយោ. សំសារធម្មតោ ហិ សោកាទិធម្មតោ វា ឯស វិសុទ្ធំ និព្ពានំ នយតិ, ធម្មស្ស វា វិនយោ, ន តិត្ថករានន្តិ ធម្មវិនយោ. ធម្មភូតោ ហិ ភគវា, តស្សេវ ឯស វិនយោ. យស្មា វា ធម្មា ឯវ អភិញ្ញេយ្យា បរិញ្ញេយ្យា បហាតព្ពា ភាវេតព្ពា សច្ឆិកាតព្ពា ច, តស្មា ឯស ធម្មេសុ វិនយោ, ន សត្តេសុ ន ជីវេសុ ចាតិ ធម្មវិនយោ. សាត្ថសព្យញ្ជនតាទីហិ អញ្ញេសំ វចនតោ បធានំ វចនន្តិ បវចនំ, បវចនមេវ បាវចនំ. សព្ពចរិយាហិ វិសិដ្ឋចរិយភាវេន ព្រហ្មចរិយំ. ទេវមនុស្សានំ សត្ថុភូតស្ស ភគវតោ សាសនន្តិ សត្ថុសាសនំ, សត្ថុភូតំ វា សាសនន្តិបិ សត្ថុសាសនំ. ‘‘យោ វោ, អានន្ទ, មយា ធម្មោ ច វិនយោ ច ទេសិតោ បញ្ញត្តោ, សោ វោ មមច្ចយេន សត្ថា’’តិ (ទី. និ. ២.២១៦) ហិ ធម្មវិនយោវ សត្ថាតិ វុត្តោ. ឯវមេតេសំ បទានំ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. យស្មា បន ឥមស្មិំយេវ សាសនេ សព្ពាការអានាបានស្សតិសមាធិនិព្ពត្តកោ ភិក្ខុ វិជ្ជតិ, ន អញ្ញត្រ, តស្មា តត្ថ តត្ថ ‘‘ឥមិស្សា’’តិ ច ‘‘ឥមស្មិ’’ន្តិ ច អយំ និយមោ កតោតិ វេទិតព្ពោ. អយំ ‘‘ឥធា’’តិមាតិកាយ និទ្ទេសស្ស អត្ថោ.

បុថុជ្ជនកល្យាណកោ វាតិអាទិនា ច ភិក្ខុសទ្ទស្ស វចនត្ថំ អវត្វា ឥធាធិប្បេតភិក្ខុយេវ ទស្សិតោ. តត្ថ បុថុជ្ជនោ ច សោ កិលេសានំ អសមុច្ឆិន្នត្តា, កល្យាណោ ច សីលាទិបដិបត្តិយុត្តត្តាតិ បុថុជ្ជនកល្យាណោ, បុថុជ្ជនកល្យាណោវ បុថុជ្ជនកល្យាណកោ. អធិសីលាទីនិ សិក្ខតីតិ សេក្ខោ. សោតាបន្នោ វា សកទាគាមី វា អនាគាមី វា. អកុប្បោ ចលយិតុមសក្កុណេយ្យោ អរហត្តផលធម្មោ អស្សាតិ អកុប្បធម្មោ. សោបិ ហិ ឥមំ សមាធិំ ភាវេតិ.

អរញ្ញនិទ្ទេសេ វិនយបរិយាយេន តាវ ‘‘ឋបេត្វា គាមញ្ច គាមូបចារញ្ច អវសេសំ អរញ្ញ’’ន្តិ (បារា. ៩២) អាគតំ. សុត្តន្តបរិយាយេន អារញ្ញកំ ភិក្ខុំ សន្ធាយ ‘‘អារញ្ញកំ នាម សេនាសនំ បញ្ចធនុសតិកំ បច្ឆិម’’ន្តិ (បាចិ. ៥៧៣) អាគតំ. វិនយសុត្តន្តា បន ឧភោបិ បរិយាយទេសនា នាម, អភិធម្មោ និប្បរិយាយទេសនាតិ អភិធម្មបរិយាយេន (វិភ. ៥២៩) អរញ្ញំ ទស្សេតុំ និក្ខមិត្វា ពហិ ឥន្ទខីលាតិ វុត្តំ, ឥន្ទខីលតោ ពហិ និក្ខមិត្វាតិ អត្ថោ. និក្ខមិត្វា ពហិ ឥន្ទខីលន្តិបិ បាឋោ, ឥន្ទខីលំ អតិក្កមិត្វា ពហីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥន្ទខីលោតិ ចេត្ថ គាមស្ស វា នគរស្ស វា ឧម្មារោ.

រុក្ខមូលនិទ្ទេសេ រុក្ខមូលស្ស បាកដត្តា តំ អវត្វាវ យត្ថាតិអាទិមាហ. តត្ថ យត្ថាតិ យស្មិំ រុក្ខមូលេ. អាសន្តិ និសីទន្តិ ឯត្ថាតិ អាសនំ. បញ្ញត្តន្តិ ឋបិតំ. មញ្ចោ វាតិអាទីនិ អាសនស្ស បភេទវចនានិ. មញ្ចោបិ ហិ និសជ្ជាយបិ ឱកាសត្តា ឥធ អាសនេសុ វុត្តោ. សោ បន មសារកពុន្ទិកាពទ្ធកុឡីរបាទកអាហច្ចបាទកានំ អញ្ញតរោ. បីឋំ តេសំ អញ្ញតរមេវ. ភិសីតិ ឧណ្ណាភិសិចោឡភិសិវាកភិសិតិណភិសិបណ្ណភិសីនំ អញ្ញតរា. តដ្ដិកាតិ តាលបណ្ណាទីហិ ចិនិត្វា កតា. ចម្មខណ្ឌោតិ និសជ្ជារហោ យោ កោចិ ចម្មខណ្ឌោ. តិណសន្ថរាទយោ តិណាទីនិ គុម្ពេត្វា កតា. តត្ថាតិ តស្មិំ រុក្ខមូលេ. ចង្កមតិ វាតិអាទីហិ រុក្ខមូលស្ស ចតុឥរិយាបថបវត្តនយោគ្យតា កថិតា. ‘‘យត្ថា’’តិអាទីហិ សព្ពបទេហិ រុក្ខមូលស្ស សន្ទច្ឆាយតា ជនវិវិត្តតា ច វុត្តា ហោតិ. កេនចីតិ កេនចិ សមូហេន. តំ សមូហំ ភិន្ទិត្វា វិត្ថារេន្តោ គហដ្ឋេហិ វា បព្ពជិតេហិ វាតិ អាហ. អនាកិណ្ណន្តិ អសំកិណ្ណំ អសម្ពាធំ. យស្ស សេនាសនស្ស សមន្តា គាវុតម្បិ អឌ្ឍយោជនម្បិ បព្ពតគហនំ វនគហនំ នទីគហនំ ហោតិ, ន កោចិ អវេលាយ ឧបសង្កមិតុំ សក្កោតិ, ឥទំ សន្តិកេបិ អនាកិណ្ណំ នាម. យំ បន អឌ្ឍយោជនិកំ វា យោជនិកំ វា ហោតិ, ឥទំ ទូរតាយ ឯវ អនាកិណ្ណំ នាម.

វិហារោតិ អឌ្ឍយោគាទិមុត្តកោ អវសេសាវាសោ. អឌ្ឍយោគោតិ សុបណ្ណវង្កគេហំ. បាសាទោតិ ទ្វេ កណ្ណិកា គហេត្វា កតោ ទីឃបាសាទោ. ហម្មិយន្តិ ឧបរិអាកាសតលេ បតិដ្ឋិតកូដាគារបាសាទោយេវ. គុហាតិ ឥដ្ឋកាគុហា សិលាគុហា ទារុគុហា បំសុគុហាតិ ឯវញ្ហិ ខន្ធកដ្ឋកថាយំ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ២៩៤) វុត្តំ. វិភង្គដ្ឋកថាយំ បន វិហារោតិ សមន្តា បរិហារបថំ អន្តោយេវ រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានានិ ច ទស្សេត្វា កតសេនាសនំ. គុហាតិ ភូមិគុហា, យត្ថ រត្តិន្ទិវំ ទីបំ លទ្ធុំ វដ្ដតិ. បព្ពតគុហា វា ភូមិគុហា វាតិ ឥទំ ទ្វយំ វិសេសេត្វា វុត្តំ. មាតិកាយ សព្ពកាលសាធារណលក្ខណវសេន ‘‘និសីទតី’’តិ វត្តមានវចនំ កតំ, ឥធ បន និសិន្នស្ស ភាវនារម្ភសព្ភាវតោ និសជ្ជារម្ភបរិយោសានទស្សនត្ថំ និសិន្នោតិ និដ្ឋានវចនំ កតំ. យស្មា បន ឧជុំ កាយំ បណិធាយ និសិន្នស្ស កាយោ ឧជុកោ ហោតិ, តស្មា ព្យញ្ជនេ អាទរំ អកត្វា អធិប្បេតម ឯវ ទស្សេន្តោ ឧជុកោតិអាទិមាហ. តត្ថ ឋិតោ សុបណិហិតោតិ ឧជុកំ បណិហិតត្តា ឧជុកោ ហុត្វា ឋិតោ, ន សយមេវាតិ អត្ថោ. បរិគ្គហដ្ឋោតិ បរិគ្គហិតដ្ឋោ. កិំ បរិគ្គហិតំ? និយ្យានំ. កិំ និយ្យានំ? អានាបានស្សតិសមាធិយេវ យាវ អរហត្តមគ្គា និយ្យានំ. តេនាហនិយ្យានដ្ឋោតិ មុខសទ្ទស្ស ជេដ្ឋកត្ថវសេន សំសារតោ និយ្យានដ្ឋោ វុត្តោ. ឧបដ្ឋានដ្ឋោតិ សភាវដ្ឋោយេវ. សព្ពេហិ បនេតេហិ បទេហិ បរិគ្គហិតនិយ្យានំ សតិំ កត្វាតិ អត្ថោ វុត្តោ ហោតិ. កេចិ បន ‘‘បរិគ្គហដ្ឋោតិ សតិយា បរិគ្គហដ្ឋោ, និយ្យានដ្ឋោតិ អស្សាសបស្សាសានំ បវិសននិក្ខមនទ្វារដ្ឋោ’’តិ វណ្ណយន្តិ. បរិគ្គហិតអស្សាសបស្សាសនិយ្យានំ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ.

១៦៥. ពាត្តិំសាយ អាការេហីតិ តាសុ តាសុ អវត្ថាសុ យថាក្កមេន លព្ភមានានំ អនវសេសបរិយាទានវសេន វុត្តំ. ទីឃំ អស្សាសវសេនាតិ មាតិកាយ ‘‘ទីឃ’’ន្តិវុត្តអស្សាសវសេន. ឯវំ សេសេសុ. ឯកគ្គតន្តិ ឯកគ្គភាវំ. អវិក្ខេបន្តិ អវិក្ខិបនំ. ឯកគ្គតា ឯវ ហិ នានារម្មណេសុ ចិត្តស្ស អវិក្ខិបនតោ អវិក្ខេបោតិ វុច្ចតិ. បជានតោតិ អសម្មោហវសេន បជានន្តស្ស, វិន្ទន្តស្សាតិ វា អត្ថោ. ‘‘អវិក្ខេបោ មេ បដិលទ្ធោ’’តិ អារម្មណករណវសេន បជានន្តស្ស វា. តាយ សតិយាតិ តាយ ឧបដ្ឋិតាយ សតិយា. តេន ញាណេនាតិ តេន អវិក្ខេបជាននញាណេន. សតោ ការី ហោតីតិ ឯត្ថ យស្មា ញាណសម្បយុត្តា ឯវ សតិ សតីតិ អធិប្បេតា, យថាហ – ‘‘សតិមា ហោតិ បរមេន សតិនេបក្កេន សមន្នាគតោ’’តិ (វិភ. ៤៦៧). តស្មា ‘‘សតោ’’តិ វចនេនេវ ញាណម្បិ គហិតមេវ ហោតិ.

១៦៦. អទ្ធានសង្ខាតេតិ ទីឃសង្ខាតេ កាលេ. ទីឃោ ហិ មគ្គោ អទ្ធានោតិ វុច្ចតិ. អយម្បិ កាលោ ទីឃត្តា អទ្ធានោ វិយ អទ្ធានោតិ វុត្តោ. ‘‘អស្សសតី’’តិ ច ‘‘បស្សសតី’’តិ ច អស្សាសញ្ច បស្សាសញ្ច វិសុំ វិសុំ វត្វាបិ ភាវនាយ និរន្តរប្បវត្តិទស្សនត្ថំ ‘‘អស្សសតិបិ បស្សសតិបី’’តិ បុន សមាសេត្វា វុត្តំ. ឆន្ទោ ឧប្បជ្ជតីតិ ភាវនាភិវុទ្ធិយា ភិយ្យោភាវាយ ឆន្ទោ ជាយតិ. សុខុមតរន្តិ បស្សម្ភនសព្ភាវតោ វុត្តំ. បាមោជ្ជំ ឧប្បជ្ជតីតិ ភាវនាបារិបូរិយា បីតិ ជាយតិ. អស្សាសបស្សាសាបិ ចិត្តំ វិវត្តតីតិ អស្សាសបស្សាសេ និស្សាយ បដិភាគនិមិត្តេ ឧប្បជ្ជន្តេ បកតិអស្សាសបស្សាសតោ ចិត្តំ និវត្តតិ. ឧបេក្ខា សណ្ឋាតីតិ តស្មិំ បដិភាគនិមិត្តេ ឧបចារប្បនាសមាធិបត្តិយា បុន សមាធានេ ព្យាបារាភាវតោ តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខា សណ្ឋាតិ នាម. នវហាការេហីតិ ឯត្ថ ភាវនារម្ភតោ បភុតិ បុរេ ឆន្ទុប្បាទា ‘‘អស្សសតិបិ បស្សសតិបី’’តិ វុត្តា តយោ អាការា, ឆន្ទុប្បាទតោ បភុតិ បុរេ បាមោជ្ជុប្បាទា តយោ, បាមោជ្ជុប្បាទតោ បភុតិ តយោតិ នវ អាការា. កាយោតិ ចុណ្ណវិចុណ្ណាបិ អស្សាសបស្សាសា សមូហដ្ឋេន កាយោ. បកតិអស្សាសបកតិបស្សាសេ និស្សាយ ឧប្បន្ននិមិត្តម្បិ អស្សាសបស្សាសាតិ នាមំ លភតិ. ឧបដ្ឋានំ សតីតិ តំ អារម្មណំ ឧបេច្ច តិដ្ឋតីតិ សតិ ឧបដ្ឋានំ នាម. អនុបស្សនា ញាណន្តិ សមថវសេន និមិត្តកាយានុបស្សនា, វិបស្សនាវសេន នាមកាយរូបកាយានុបស្សនា ញាណន្តិ អត្ថោ. កាយោ ឧបដ្ឋានន្តិ សោ កាយោ ឧបេច្ច តិដ្ឋតិ ឯត្ថ សតីតិ ឧបដ្ឋានំ នាម. នោ សតីតិ សោ កាយោ សតិ នាម ន ហោតីតិ អត្ថោ. តាយ សតិយាតិ ឥទានិ វុត្តាយ សតិយា. តេន ញាណេនាតិ ឥទានេវ វុត្តេន ញាណេន. តំ កាយំ អនុបស្សតីតិ សមថវិបស្សនាវសេន យថាវុត្តំ កាយំ អនុគន្ត្វា ឈានសម្បយុត្តញាណេន វា វិបស្សនាញាណេន វា បស្សតិ.

មាតិកាយ កាយាទីនំ បទានំ អភាវេបិ ឥមស្ស ចតុក្កស្ស កាយានុបស្សនាវសេន វុត្តត្តា ឥទានិ វត្តព្ពំ ‘‘កាយេ កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានភាវនា’’តិ វចនំ សន្ធាយ កាយបទនិទ្ទេសោ កតោ. កាយេ កាយានុបស្សនាតិ ពហុវិធេ កាយេ តស្ស តស្ស កាយស្ស អនុបស្សនា. អថ វា កាយេ កាយានុបស្សនា, ន អញ្ញធម្មានុបស្សនាតិ វុត្តំ ហោតិ. អនិច្ចទុក្ខានត្តាសុភភូតេ កាយេ ន និច្ចសុខត្តសុភានុបស្សនា, អថ ខោ អនិច្ចទុក្ខានត្តាសុភតោ កាយស្សេវ អនុបស្សនា. អថ វា កាយេ អហន្តិ វា មមន្តិ វា ឥត្ថីតិ វា បុរិសោតិ វា គហេតព្ពស្ស កស្សចិ អននុបស្សនតោ តស្សេវ កាយមត្តស្ស អនុបស្សនាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឧបរិ វេទនាសុ វេទនានុបស្សនាតិអាទីសុ តីសុបិ ឯសេវ នយោ. សតិយេវ ឧបដ្ឋានំ សតិបដ្ឋានំ, កាយានុបស្សនាយ សម្បយុត្តំ សតិបដ្ឋានំ កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ, តស្ស ភាវនា កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានភាវនា.

១៦៧. តំ កាយន្តិ អនិទ្ទិដ្ឋេបិ នាមរូបកាយេ កាយសទ្ទេន តស្សាបិ សង្គហិតត្តា និទ្ទិដ្ឋំ វិយ កត្វា វុត្តំ. អនិច្ចានុបស្សនាទយោ ហិ នាមរូបកាយេ ឯវ លព្ភន្តិ, ន និមិត្តកាយេ. អនុបស្សនា ច ភាវនា ច វុត្តត្ថា ឯវ. ទីឃំ អស្សាសបស្សាសវសេនាតិអាទិ អានាបានស្សតិភាវនាយ អានិសំសំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. តស្សា ហិ សតិវេបុល្លតាញាណវេបុល្លតា ច អានិសំសោ. តត្ថ ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោតិ បដិលទ្ធជ្ឈានស្ស វិបស្សនាកាលេ ចិត្តេកគ្គតំ សន្ធាយ វុត្តំ. វិទិតា វេទនាតិ សាមញ្ញតោ ឧទយទស្សនេន វិទិតា វេទនា. វិទិតា ឧបដ្ឋហន្តីតិ ខយតោ វយតោ សុញ្ញតោ វិទិតា ឧបដ្ឋហន្តិ. វិទិតា អព្ភត្ថំ គច្ឆន្តីតិ សាមញ្ញតោ វយទស្សនេន វិទិតា វិនាសំ គច្ឆន្តិ, ភិជ្ជន្តីតិ អត្ថោ. សញ្ញាវិតក្កេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឥមេសុ បន តីសុ វុត្តេសុ សេសា រូបធម្មាបិ វុត្តា ហោន្តិ. កស្មា បន ឥមេ តយោ ឯវ វុត្តាតិ ចេ? ទុប្បរិគ្គហត្តា. វេទនាសុ តាវ សុខទុក្ខា បាកដា, ឧបេក្ខា បន សុខុមា ទុប្បរិគ្គហា, ន សុដ្ឋុ បាកដា. សាបិ ចស្ស បាកដា ហោតិ, សញ្ញា អាការមត្តគ្គាហកត្តា ន យថាសភាវគ្គាហិនី. សា ច សភាវសាមញ្ញលក្ខណគ្គាហកេន វិបស្សនាញាណេន សម្បយុត្តា អតិ វិយ អបាកដា. សាបិ ចស្ស បាកដា ហោតិ, វិតក្កោ ញាណបតិរូបកត្តា ញាណតោ វិសុំ កត្វា ទុប្បរិគ្គហោ. ញាណបតិរូបកោ ហិ វិតក្កោ. យថាហ – ‘‘យា ចាវុសោ វិសាខ, សម្មាទិដ្ឋិ យោ ច សម្មាសង្កប្បោ, ឥមេ ធម្មា បញ្ញាក្ខន្ធេ សង្គហិតា’’តិ (ម. និ. ១.៤៦២). សោបិ ចស្ស វិតក្កោ បាកដោ ហោតីតិ ឯវំ ទុប្បរិគ្គហេសុ វុត្តេសុ សេសា វុត្តាវ ហោន្តីតិ. ឥមេសំ បន បទានំ និទ្ទេសេ កថំ វិទិតា វេទនា ឧប្បជ្ជន្តីតិ បុច្ឆិត្វា តំ អវិស្សជ្ជេត្វាវ វេទនុប្បាទស្ស វិទិតត្តេយេវ វិស្សជ្ជិតេ វេទនាយ វិទិតត្តំ វិស្សជ្ជិតំ ហោតីតិ កថំ វេទនាយ ឧប្បាទោ វិទិតោ ហោតីតិអាទិមាហ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. អវិជ្ជាសមុទយា អវិជ្ជានិរោធាតិអាទយោ ហេដ្ឋា វុត្តត្ថា ឯវ. ឥមិនាវ នយេន សញ្ញាវិតក្កាបិ វេទិតព្ពា. វិតក្កវារេ បន ‘‘ផស្សសមុទយា ផស្សនិរោធា’’តិ អវត្វា ផស្សដ្ឋានេ សញ្ញាសមុទយា សញ្ញានិរោធាតិ វុត្តំ. តំ កស្មា ឥតិ ចេ? សញ្ញាមូលកត្តា វិតក្កស្ស. ‘‘សញ្ញានានត្តំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សង្កប្បនានត្ត’’ន្តិ (ទី. និ. ៣.៣៥៩) ហិ វុត្តំ.

អនិច្ចតោ មនសិករោតោតិអាទីសុ ច ‘‘វេទនំ អនិច្ចតោ មនសិករោតោ’’តិអាទិនា នយេន តស្មិំ តស្មិំ វារេ សោ សោយេវ ធម្មោ យោជេតព្ពោ. យស្មា បន វិបស្សនាសម្បយុត្តា វេទនា វិបស្សនាកិច្ចករណេ អសមត្ថត្តា វិបស្សនាយ អនុបការិកា, តស្មាយេវ ច ពោធិបក្ខិយធម្មេសុ នាគតា. វិបស្សនាសម្បយុត្តាយ បន សញ្ញាយ កិច្ចមេវ អបរិព្យត្តំ, តស្មា សា វិបស្សនាយ ឯកន្តមនុបការិកា ឯវ. វិតក្កំ បន វិនា វិបស្សនាកិច្ចមេវ នត្ថិ. វិតក្កសហាយា ហិ វិបស្សនា សកកិច្ចំ ករោតិ. យថាហ –

‘‘បញ្ញា អត្តនោ ធម្មតាយ អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តាតិ អារម្មណំ និច្ឆេតុំ ន សក្កោតិ, វិតក្កេ បន អាកោដេត្វា អាកោដេត្វា ទេន្តេ សក្កោតិ. កថំ? យថា ហិ ហេរញ្ញិកោ កហាបណំ ហត្ថេ ឋបេត្វា សព្ពភាគេសុ ឱលោកេតុកាមោ សមានោបិ ន ចក្ខុតលេនេវ បរិវត្តេតុំ សក្កោតិ, អង្គុលិបព្ពេហិ បន បរិវត្តេត្វា បរិវត្តេត្វា ឥតោ ចិតោ ច ឱលោកេតុំ សក្កោតិ, ឯវមេវ ន បញ្ញា អត្តនោ ធម្មតាយ អនិច្ចាទិវសេន អារម្មណំ និច្ឆេតុំ សក្កោតិ, អភិនិរោបនលក្ខណេន បន អាហននបរិយាហននរសេន វិតក្កេន អាកោដេន្តេន វិយ បរិវត្តេន្តេន វិយ ច អាទាយាទាយ ទិន្នមេវ និច្ឆេតុំ សក្កោតី’’តិ (វិសុទ្ធិ. ២.៥៦៨).

តស្មា វេទនាសញ្ញានំ វិបស្សនាយ អនុបការត្តា លក្ខណមត្តវសេនេវ ទស្សេតុំ ‘‘វេទនាយ សញ្ញាយា’’តិ តត្ថ តត្ថ ឯកវចនេន និទ្ទេសោ កតោ. យត្តកោ បន វិបស្សនាយ ភេទោ, តត្តកោ ឯវ វិតក្កស្សាតិ ទស្សេតុំ ‘‘វិតក្កាន’’ន្តិ តត្ថ តត្ថ ពហុវចនេន និទ្ទេសោ កតោតិ វត្តុំ យុជ្ជតិ.

១៦៨. បុន ទីឃំ អស្សាសបស្សាសវសេនាតិអាទិ អានាបានស្សតិភាវនាយ សម្បត្តិំ ភាវនាផលញ្ច ទស្សេតុំ វុត្តំ. តត្ថ សមោធានេតីតិ អារម្មណំ ឋបេតិ, អារម្មណំ បតិដ្ឋាបេតីតិ វា អត្ថោ. សមោទហនព្យាបារាភាវេបិ ភាវនាបារិបូរិយា ឯវ សមោទហតិ នាម. គោចរន្តិ វិបស្សនាក្ខណេ សង្ខារារម្មណំ, មគ្គក្ខណេ ផលក្ខណេ ច និព្ពានារម្មណំ. សមត្ថន្តិ សមមេវ អត្ថោ, សមស្ស វា អត្ថោតិ សមត្ថោ. តំ សមត្ថំ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. មគ្គំ សមោធានេតីតិ មគ្គផលក្ខណេយេវ គោចរំ និព្ពានមេវ. អយំ បុគ្គលោតិ អានាបានស្សតិភាវនំ អនុយុត្តោ យោគាវចរោវ. ឥមស្មិំ អារម្មណេតិ ឯត្ថ បន ‘‘កាយេ’’តិបទេន សង្គហិតេ នាមរូបកាយសង្ខាតេ សង្ខតារម្មណេ តេនេវ កមេន មគ្គេ និព្ពានារម្មណេ ច. យំ តស្សាតិអាទីហិ អារម្មណគោចរសទ្ទានំ ឯកត្ថតា វុត្តា. តស្សាតិ តស្ស បុគ្គលស្ស. បជានាតីតិ បុគ្គលោ បជាននា បញ្ញាតិ បុគ្គលោ បញ្ញាយ បជានាតីតិ វុត្តំ ហោតិ. អារម្មណស្ស ឧបដ្ឋានន្តិ វិបស្សនាក្ខណេ សង្ខារារម្មណស្ស, មគ្គផលក្ខណេ និព្ពានារម្មណស្ស ឧបដ្ឋានំ សតិ. ឯត្ថ ច កម្មត្ថេ សាមិវចនំ យថា រញ្ញោ ឧបដ្ឋានន្តិ. អវិក្ខេបោតិ សមាធិ. អធិដ្ឋានន្តិ យថាវុត្តសង្ខារារម្មណំ និព្ពានារម្មណញ្ច. តញ្ហិ អធិដ្ឋាតិ ឯត្ថ ចិត្តន្តិ អធិដ្ឋានំ. វោទានន្តិ ញាណំ. តញ្ហិ វោទាយតិ វិសុជ្ឈតិ តេន ចិត្តន្តិ វោទានំ. លីនបក្ខិកោ សមាធិ អលីនភាវប្បត្តិយា សមភូតត្តា សមំ, ឧទ្ធច្ចបក្ខិកំ ញាណំ អនុទ្ធតភាវប្បត្តិយា សមភូតត្តា សមំ. តេន វិបស្សនាមគ្គផលក្ខណេសុ សមថវិបស្សនានំ យុគនទ្ធតា វុត្តា ហោតិ. សតិ បន សព្ពត្ថិកត្តា តទុភយសមតាយ ឧបការិកាតិ សមំ, អារម្មណំ សមតាធិដ្ឋានត្តា សមំ. អនវជ្ជដ្ឋោតិ វិបស្សនាយ អនវជ្ជសភាវោ. និក្លេសដ្ឋោតិ មគ្គស្ស និក្កិលេសសភាវោ. និក្កិលេសដ្ឋោតិ វា បាឋោ. វោទានដ្ឋោតិ ផលស្ស បរិសុទ្ធសភាវោ. បរមដ្ឋោតិ និព្ពានស្ស សព្ពធម្មុត្តមសភាវោ. បដិវិជ្ឈតីតិ តំ តំ សភាវំ អសម្មោហតោ បដិវិជ្ឈតិ. ឯត្ថ ច ‘‘អារម្មណស្ស ឧបដ្ឋាន’’ន្តិអាទីហិ សម្មា បដិវេធោ វុត្តោ. ឯត្ថេវ ច វោទានដ្ឋបដិវេធស្ស វុត្តត្តា តេន ឯកលក្ខណា អនវជ្ជដ្ឋនិក្កិលេសដ្ឋបរមដ្ឋា លក្ខណហារវសេន វុត្តាយេវ ហោន្តិ. យថាហ –

‘‘វុត្តម្ហិ ឯកធម្មេ, យេ ធម្មា ឯកលក្ខណា កេចិ;

វុត្តា ភវន្តិ សព្ពេ, សោ ហារោ លក្ខណោ នាមា’’តិ. (នេត្តិ. ៤.៥ និទ្ទេសវារ);

អនវជ្ជដ្ឋោ និក្កិលេសដ្ឋោ ចេត្ថ អវិក្ខេបសង្ខាតស្ស សមស្ស អត្ថោ បយោជនន្តិ សមត្ថោ, វោទានដ្ឋោ វិបស្សនាមគ្គវោទានំ សន្ធាយ សមមេវ អត្ថោតិ សមត្ថោ, ផលវោទានំ សន្ធាយ មគ្គវោទានសង្ខាតស្ស សមស្ស អត្ថោតិ សមត្ថោ, បរមដ្ឋោ បន សមមេវ អត្ថោតិ វា និព្ពានបយោជនត្តា សព្ពស្ស សមស្ស អត្ថោតិ វា សមត្ថោ, តំ វុត្តប្បការំ សមញ្ច សមត្ថញ្ច ឯកទេសសរូបេកសេសំ កត្វា សមត្ថញ្ច បដិវិជ្ឈតីតិ វុត្តំ. ឥន្ទ្រិយពលពោជ្ឈង្គធម្មា វិបស្សនាមគ្គផលក្ខណេបិ លព្ភន្តិ, មគ្គោ ច តិស្សោ ច វិសុទ្ធិយោ មគ្គផលក្ខណេយេវ, វិមោក្ខោ ច វិជ្ជា ច ខយេ ញាណញ្ច មគ្គក្ខណេយេវ, វិមុត្តិ ច អនុប្បាទេ ញាណញ្ច ផលក្ខណេយេវ, សេសា វិបស្សនាក្ខណេបីតិ. ធម្មវារេ ឥមេ ធម្មេ ឥមស្មិំ អារម្មណេ សមោធានេតីតិ និព្ពានំ ឋបេត្វា សេសា យថាយោគំ វេទិតព្ពា. ឥទំ បន យេភុយ្យវសេន វុត្តំ. អវុត្តត្ថា បនេត្ថ ហេដ្ឋា វុត្តា ឯវ. ឯកេកចតុក្កវសេនេត្ថ និយ្យានេ ទស្សិតេបិ ចតុក្កន្តោគធស្ស ឯកេកស្សាបិ ភាគស្ស និយ្យានស្ស ឧបនិស្សយត្តា ឯកេកភាគវសេន និយ្យានំ ទស្សិតំ. ន ហិ ឯកេកំ វិនា និយ្យានំ ហោតីតិ.

ទីឃំអស្សាសបស្សាសនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១៦៩. រស្សនិទ្ទេសេ ឥត្តរសង្ខាតេតិ បរិត្តសង្ខាតេ កាលេ. សេសមេត្ថ វុត្តនយេន វេទិតព្ពំ.

១៧០. សព្ពកាយបដិសំវេទិនិទ្ទេសេ អរូបធម្មេសុ វេទនាយ ឱឡារិកត្តា សុខគ្គហណត្ថំ បឋមំ ឥដ្ឋានិដ្ឋារម្មណសំវេទិកា វេទនា វុត្តា, តតោ យំ វេទេតិ, តំ សញ្ជានាតីតិ ឯវំ វេទនាវិសយស្ស អាការគ្គាហិកា សញ្ញា, តតោ សញ្ញាវសេន អភិសង្ខារិកា ចេតនា, តតោ ‘‘ផុដ្ឋោ វេទេតិ, ផុដ្ឋោ សញ្ជានាតិ, ផុដ្ឋោ ចេតេតី’’តិ (សំ. និ. ៤.៩៣) វចនតោ ផស្សោ, តតោ សព្ពេសំ សាធារណលក្ខណោ មនសិការោ, ចេតនាទីហិ សង្ខារក្ខន្ធោ វុត្តោ. ឯវំ តីសុ ខន្ធេសុ វុត្តេសុ តំនិស្សយោ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ វុត្តោវ ហោតិ. នាមញ្ចាតិ វុត្តប្បការំ នាមញ្ច. នាមកាយោ ចាតិ ឥទំ បន នាមេន និព្ពានស្សបិ សង្គហិតត្តា លោកុត្តរានញ្ច អវិបស្សនុបគត្តា តំ អបនេតុំ វុត្តំ. ‘‘កាយោ’’តិ ហិ វចនេន និព្ពានំ អបនីតំ ហោតិ និព្ពានស្ស រាសិវិនិមុត្តត្តា. យេ ច វុច្ចន្តិ ចិត្តសង្ខារាតិ ‘‘សញ្ញា ច វេទនា ច ចេតសិកា ឯតេ ធម្មា ចិត្តបដិពទ្ធា ចិត្តសង្ខារា’’តិ (បដិ. ម. ១.១៧៤; ម. និ. ១.៤៦៣) ឯវំ វុច្ចមានាបិ ចិត្តសង្ខារា ឥធ នាមកាយេនេវ សង្គហិតាតិ វុត្តំ ហោតិ. មហាភូតាតិ មហន្តបាតុភាវតោ មហាភូតសាមញ្ញតោ មហាបរិហារតោ មហាវិការតោ មហន្តភូតត្តា ចាតិ មហាភូតា. តេ បន – បថវី អាបោ តេជោ វាយោតិ ចត្តារោ. ចតុន្នញ្ច មហាភូតានំ ឧបាទាយរូបន្តិ ឧបយោគត្ថេ សាមិវចនំ, ចត្តារោ មហាភូតេ ឧបាទាយ និស្សាយ អមុញ្ចិត្វា បវត្តរូបន្តិ អត្ថោ. តំ បន – ចក្ខុ សោតំ ឃានំ ជិវ្ហា កាយោ រូបំ សទ្ទោ គន្ធោ រសោ ឥត្ថិន្ទ្រិយំ បុរិសិន្ទ្រិយំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ ហទយវត្ថុ ឱជា កាយវិញ្ញត្តិ វចីវិញ្ញត្តិ អាកាសធាតុ រូបស្ស លហុតា មុទុតា កម្មញ្ញត្តា ឧបចយោ សន្តតិ ជរតា អនិច្ចតាតិ ចតុវីសតិវិធំ. អស្សាសោ ច បស្សាសោ ចាតិ បាកតិកោយេវ. អស្សាសបស្សាសេ និស្សាយ ឧប្បន្នំ បដិភាគនិមិត្តម្បិ តទេវ នាមំ លភតិ បថវីកសិណាទីនិ វិយ. រូបសរិក្ខកត្តា រូបន្តិ ច នាមំ លភតិ ‘‘ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតី’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ២០៤; ទី. និ. ៣.៣៣៨) វិយ. និមិត្តញ្ច ឧបនិពន្ធនាតិ សតិឧបនិពន្ធនាយ និមិត្តភូតំ អស្សាសបស្សាសានំ ផុសនដ្ឋានំ. យេ ច វុច្ចន្តិ កាយសង្ខារាតិ ‘‘អស្សាសបស្សាសា កាយិកា ឯតេ ធម្មា កាយបដិពទ្ធា កាយសង្ខារា’’តិ (បដិ. ម. ១.១៧១; ម. និ. ១.៤៦៣) ឯវំ វុច្ចមានាបិ កាយសង្ខារា ឥធ រូបកាយេនេវ សង្គហិតាតិ វុត្តំ ហោតិ.

តេ កាយា បដិវិទិតា ហោន្តីតិ ឈានក្ខណេ អស្សាសបស្សាសនិមិត្តកាយា វិបស្សនាក្ខណេ អវសេសរូបារូបកាយា អារម្មណតោ បដិវិទិតា ហោន្តិ, មគ្គក្ខណេ អសម្មោហតោ បដិវិទិតា ហោន្តិ. អស្សាសបស្សាសវសេន បដិលទ្ធជ្ឈានស្ស យោគិស្ស ឧប្បន្នវិបស្សនាមគ្គេបិ សន្ធាយ ទីឃំ អស្សាសបស្សាសវសេនាតិអាទិ វុត្តំ.

អាវជ្ជតោ បជានតោតិអាទីនិ សីលកថាយំ វុត្តត្ថានិ. តេ វុត្តប្បការេ កាយេ អន្តោករិត្វា ‘‘សព្ពកាយបដិសំវេទី’’តិ វុត្តំ.

សព្ពកាយបដិសំវេទី អស្សាសបស្សាសានំ សំវរដ្ឋេនាតិអាទីសុ ‘‘សព្ពកាយបដិសំវេទី’’តិវុត្តអស្សាសបស្សាសតោ ឧប្បន្នជ្ឈានវិបស្សនាមគ្គេសុ សំវរោយេវ សំវរដ្ឋេន សីលវិសុទ្ធិ. អវិក្ខេបោយេវ អវិក្ខេបដ្ឋេន ចិត្តវិសុទ្ធិ. បញ្ញាយេវ ទស្សនដ្ឋេន ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ. ឈានវិបស្សនាសុ វិរតិអភាវេបិ បាបាភាវមត្តមេវ សំវរោ នាមាតិ វេទិតព្ពំ.

១៧១. បស្សម្ភយន្តិអាទីនំ និទ្ទេសេ កាយិកាតិ រូបកាយេ ភវា. កាយបដិពទ្ធាតិ កាយំ បដិពទ្ធា កាយំ និស្សិតា, កាយេ សតិ ហោន្តិ, អសតិ ន ហោន្តិ, តស្មាយេវ តេ កាយេន សង្ខរីយន្តីតិ កាយសង្ខារា. បស្សម្ភេន្តោតិ និព្ពាបេន្តោ សន្និសីទាបេន្តោ. បស្សម្ភនវចនេនេវ ឱឡារិកានំ បស្សម្ភនំ សិទ្ធំ. និរោធេន្តោតិ ឱឡារិកានំ អនុប្បាទនេន និរោធេន្តោ. វូបសមេន្តោតិ ឱឡារិកេយេវ ឯកសន្តតិបរិណាមនយេន សន្តភាវំ នយន្តោ. សិក្ខតីតិ អធិការវសេន អស្សសិស្សាមីតិ សិក្ខតីតិ សម្ពន្ធោ, តិស្សោ សិក្ខា សិក្ខតីតិ វា អត្ថោ.

ឥទានិ ឱឡារិកបស្សម្ភនំ ទស្សេតុំ យថារូបេហីតិអាទិមាហ. តត្ថ យថារូបេហីតិ យាទិសេហិ. អានមនាតិ បច្ឆតោ នមនា. វិនមនាតិ ឧភយបស្សតោ នមនា. សន្នមនាតិ សព្ពតោបិ នមន្តស្ស សុដ្ឋុ នមនា. បណមនាតិ បុរតោ នមនា. ឥញ្ជនាតិ កម្បនា. ផន្ទនាតិ ឦសកំ ចលនា. បកម្បនាតិ ភុសំ កម្បនា. យថារូបេហិ កាយសង្ខារេហិ កាយស្ស អានមនា…បេ… បកម្បនា, តថារូបំ កាយសង្ខារំ បស្សម្ភយន្តិ ច, យា កាយស្ស អានមនា…បេ… បកម្បនា, តញ្ច បស្សម្ភយន្តិ ច សម្ពន្ធោ កាតព្ពោ. កាយសង្ខារេសុ ហិ បស្សម្ភិតេសុ កាយស្ស អានមនាទយោ ច បស្សម្ភិតាយេវ ហោន្តីតិ. យថារូបេហិ កាយសង្ខារេហិ កាយស្ស ន អានមនាទិកា ហោតិ, តថារូបំ សន្តំ សុខុមម្បិ កាយសង្ខារំ បស្សម្ភយន្តិ ច, យា កាយស្ស ន អានមនាទិកា, តញ្ច សន្តំ សុខុមំ បស្សម្ភយន្តិ ច សម្ពន្ធតោ វេទិតព្ពំ. សន្តំ សុខុមន្តិ ច ភាវនបុំសកវចនមេតំ. ឥតិ កិរាតិ ឯត្ថ ឥតិ ឯវមត្ថេ, កិរ យទិអត្ថេ. យទិ ឯវំ សុខុមកេបិ អស្សាសបស្សាសេ បស្សម្ភយំ អស្សសិស្សាមិ បស្សសិស្សាមីតិ សិក្ខតីតិ ចោទកេន ចោទនា អារទ្ធា ហោតិ. អថ វា កិរាតិ ចោទកវចនត្តា អសទ្ទហនត្ថេ អសហនត្ថេ បរោក្ខត្ថេ ច យុជ្ជតិយេវ, ឯវំ សុខុមានម្បិ បស្សម្ភនំ សិក្ខតីតិ ន សទ្ទហាមិ ន សហាមិ អបច្ចក្ខំ មេតិ វុត្តំ ហោតិ.

ឯវំ សន្តេតិ ឯវំ សុខុមានំ បស្សម្ភនេ សន្តេ. វាតូបលទ្ធិយា ច បភាវនា ន ហោតីតិ អស្សាសបស្សាសវាតស្ស ឧបលទ្ធិយា. ឧបលទ្ធីតិ វិញ្ញាណំ. អស្សាសបស្សាសវាតំ ឧបលព្ភមានស្ស តទារម្មណស្ស ភាវនាវិញ្ញាណស្ស បភាវនា ឧប្បាទនា ន ហោតិ, តស្ស អារម្មណស្ស ភាវនា ន ហោតីតិ អត្ថោ. អស្សាសបស្សាសានញ្ច បភាវនា ន ហោតីតិ ភាវនាយ សុខុមកានម្បិ អស្សាសបស្សាសានំ និរោធនតោ តេសញ្ច ឧប្បាទនា បវត្តនា ន ហោតីតិ អត្ថោ. អានាបានស្សតិយា ច បភាវនា ន ហោតីតិ អស្សាសបស្សាសាភាវតោយេវ តទារម្មណាយ ភាវនាវិញ្ញាណសម្បយុត្តាយ សតិយា ច បវត្តនា ន ហោតិ. តស្មាយេវ តំសម្បយុត្តស្ស អានាបានស្សតិសមាធិស្ស ច ភាវនា ន ហោតិ. ន ច នំ តន្តិ ឯត្ថ ច នន្តិ និបាតមត្តំ ‘‘ភិក្ខុ ច ន’’ន្តិអាទីសុ (បារា. ២៧៣) វិយ. តំ វុត្តវិធិំ សមាបត្តិំ បណ្ឌិតា ន សមាបជ្ជន្តិបិ តតោ ន វុដ្ឋហន្តិបីតិ សម្ពន្ធោ. ចោទនាបក្ខស្ស បរិហារវចនេ ឥតិ កិរាតិ ឯវមេវ. ឯត្ថ ឯវការត្ថេ កិរសទ្ទោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯវំ សន្តេតិ ឯវំ បស្សម្ភនេ សន្តេ ឯវ.

យថា កថំ វិយាតិ យថា តំ វុត្តវិធានំ ហោតិ, តថា តំ កថំ វិយាតិ ឧបមំ បុច្ឆតិ. ឥទានិ សេយ្យថាបីតិ តំ ឧបមំ ទស្សេតិ. កំសេតិ កំសមយភាជនេ. និមិត្តន្តិ តេសំ សទ្ទានំ អាការំ. ‘‘និមិត្ត’’ន្តិ ច សាមិអត្ថេ ឧបយោគវចនំ, និមិត្តស្សាតិ អត្ថោ. សទ្ទនិមិត្តញ្ច សទ្ទតោ អនញ្ញំ. សុគ្គហិតត្តាតិ សុដ្ឋុ ឧគ្គហិតត្តា. សុគហិតត្តាតិបិ បាឋោ, សុដ្ឋុ គហិតត្តាតិ អត្ថោ. សុមនសិកតត្តាតិ សុដ្ឋុ អាវជ្ជិតត្តា. សូបធារិតត្តាតិ សុដ្ឋុ ចិត្តេ ឋបិតត្តា. សុខុមសទ្ទនិមិត្តារម្មណតាបីតិ តទា សុខុមានម្បិ សទ្ទានំ និរុទ្ធត្តា អនុគ្គហិតសទ្ទនិមិត្តស្ស អនារម្មណម្បិ សុខុមតរំ សទ្ទនិមិត្តំ អារម្មណំ កត្វា សុខុមតរំ សទ្ទនិមិត្តារម្មណម្បិ ចិត្តំ បវត្តតិ, សុខុមតរសទ្ទនិមិត្តារម្មណភាវតោបីតិ វា អត្ថោ. ឥមិនាវ នយេន អប្បនាយម្បិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

បស្សម្ភយន្តិអាទីសុ ‘‘បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារ’’ន្តិ វុត្តា អស្សាសបស្សាសា កាយោតិ វា ‘‘បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារ’’ន្តិ ឯត្ថ អស្សាសបស្សាសា កាយោតិ វា យោជនា វេទិតព្ពា. ភាវនាវិសុទ្ធិយា កាយសង្ខារេ បស្សម្ភមានេបិ ឱឡារិកំ កាយសង្ខារំ បស្សម្ភេមីតិ យោគិនោ អាភោគេ សតិ តេនាទរេន អតិវិយ បស្សម្ភតិ. អនុបដ្ឋហន្តម្បិ សុខុមំ សុអានយំ ហោតិ.

អដ្ឋ អនុបស្សនាញាណានីតិ ‘‘ទីឃំ រស្សំ សព្ពកាយបដិសំវេទី បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារ’’ន្តិ វុត្តេសុ ចតូសុ វត្ថូសុ អស្សាសវសេន ចតស្សោ, បស្សាសវសេន ចតស្សោតិ អដ្ឋ អនុបស្សនាញាណានិ. អដ្ឋ ច ឧបដ្ឋានានុស្សតិយោតិ ‘‘ទីឃំ អស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ សតិ ឧបដ្ឋិតា ហោតី’’តិអាទិនា (បដិ. ម. ១.១៧០) នយេន វុត្តេសុ ចតូសុ វត្ថូសុ អស្សាសវសេន ចតស្សោ, បស្សាសវសេន ចតស្សោតិ អដ្ឋ ច ឧបដ្ឋានានុស្សតិយោ. អដ្ឋ ចុបដ្ឋានានុស្សតិយោតិបិ បាឋោ. ចត្តារិ សុត្តន្តិកវត្ថូនីតិ ភគវតា អានាបានស្សតិសុត្តន្តេ (ម. និ. ៣.១៤៤ អាទយោ) វុត្តត្តា បឋមចតុក្កវសេន ចត្តារិ សុត្តន្តិកវត្ថូនីតិ.

បឋមចតុក្កនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១៧២. ទុតិយចតុក្កស្ស បីតិបដិសំវេទិនិទ្ទេសេ ឧប្បជ្ជតិ បីតិ បាមោជ្ជន្តិ ឯត្ថ បីតីតិ មូលបទំ. បាមោជ្ជន្តិ តស្ស អត្ថបទំ, បមុទិតភាវោតិ អត្ថោ. យា បីតិ បាមោជ្ជន្តិអាទីសុ យា ‘‘បីតី’’តិ ច ‘‘បាមោជ្ជ’’ន្តិ ច ឯវមាទីនិ នាមានិ លភតិ, សា បីតីតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថ បីតីតិ សភាវបទំ. បមុទិតស្ស ភាវោ បាមោជ្ជំ. អាមោទនាការោ អាមោទនា. បមោទនាការោ បមោទនា. យថា វា ភេសជ្ជានំ វា តេលានំ វា ឧណ្ហោទកសីតោទកានំ វា ឯកតោករណំ មោទនាតិ វុច្ចតិ, ឯវមយម្បិ ធម្មានំ ឯកតោករណេន មោទនា, ឧបសគ្គវសេន បន បទំ មណ្ឌេត្វា អាមោទនា បមោទនាតិ វុត្តំ. ហាសេតីតិ ហាសោ, បហាសេតីតិ បហាសោ, ហដ្ឋបហដ្ឋាការានមេតំ អធិវចនំ. វិត្តីតិ វិត្តំ, ធនស្សេតំ នាមំ. អយំ បន សោមនស្សបច្ចយត្តា វិត្តិសរិក្ខតាយ វិត្តិ. យថា ហិ ធនិនោ ធនំ បដិច្ច សោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតិ, ឯវំ បីតិមតោបិ បីតិំ បដិច្ច សោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតិ. តស្មា ‘‘វិត្តី’’តិ វុត្តា. តុដ្ឋិសភាវសណ្ឋិតាយ ហិ បីតិយា ឯតំ នាមំ. បីតិមា បន បុគ្គលោ កាយចិត្តានំ ឧគ្គតត្តា អព្ភុគ្គតត្តា ‘‘ឧទគ្គោ’’តិ វុច្ចតិ, ឧទគ្គស្ស ភាគោ ឱទគ្យំ. អត្តនោ មនតា អត្តមនតា. អនភិរទ្ធស្ស ហិ មនោ ទុក្ខបទដ្ឋានត្តា ន អត្តនោ មនោ នាម ហោតិ, អភិរទ្ធស្ស សុខបទដ្ឋានត្តា អត្តនោ មនោ នាម ហោតិ, ឥតិ អត្តនោ មនតា អត្តមនតា, សកមនតា សកមនស្ស ភាវោតិ អត្ថោ. សា បន យស្មា ន អញ្ញស្ស កស្សចិ អត្តនោ មនតា, ចិត្តស្សេវ បនេសោ ភាវោ ចេតសិកោ ធម្មោ, តស្មា អត្តមនតា ចិត្តស្សាតិ វុត្តា. សេសមេត្ថ ច ឧបរិ ច ហេដ្ឋា វុត្តនយេន យោជេត្វា វេទិតព្ពំ.

១៧៣. សុខបដិសំវេទិនិទ្ទេសេ ទ្វេ សុខានីតិ សមថវិបស្សនាភូមិទស្សនត្ថំ វុត្តំ. កាយិកញ្ហិ សុខំ វិបស្សនាយ ភូមិ, ចេតសិកំ សុខំ សមថស្ស ច វិបស្សនាយ ច ភូមិ. កាយិកន្តិ បសាទកាយំ វិនា អនុប្បត្តិតោ កាយេ និយុត្តន្តិ កាយិកំ. ចេតសិកន្តិ អវិប្បយោគវសេន ចេតសិ និយុត្តន្តិ ចេតសិកំ. តត្ថ កាយិកបទេន ចេតសិកំ សុខំ បដិក្ខិបតិ, សុខបទេន កាយិកំ ទុក្ខំ. តថា ចេតសិកបទេន កាយិកំ សុខំ បដិក្ខិបតិ, សុខបទេន ចេតសិកំ ទុក្ខំ. សាតន្តិ មធុរំ សុមធុរំ. សុខន្តិ សុខមេវ, ន ទុក្ខំ. កាយសម្ផស្សជន្តិ កាយសម្ផស្សេ ជាតំ. សាតំ សុខំ វេទយិតន្តិ សាតំ វេទយិតំ, ន អសាតំ វេទយិតំ. សុខំ វេទយិតំ, ន ទុក្ខំ វេទយិតំ. បរតោ តីណិ បទានិ ឥត្ថិលិង្គវសេន វុត្តានិ. សាតា វេទនា, ន អសាតា. សុខា វេទនា, ន ទុក្ខាតិ អយមេវ បនេត្ថ អត្ថោ.

ចេតសិកសុខនិទ្ទេសោ វុត្តបដិបក្ខនយេន យោជេតព្ពោ. តេ សុខាតិ លិង្គវិបល្លាសោ កតោ, តានិ សុខានីតិ វុត្តំ ហោតិ. សេសមេត្ថ ចតុក្កេ ហេដ្ឋា បឋមចតុក្កេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. ចត្តារិ សុត្តន្តិកវត្ថូនិ ទុតិយចតុក្កវសេន វេទិតព្ពានីតិ.

ទុតិយចតុក្កនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.