៤. វោទានញាណនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៥៨. វោទានេ ញាណានីតិ វិសុទ្ធញាណានិ. តំ វិវជ្ជយិត្វាតិ យំ បុព្ពេ វុត្តំ អតីតានុធាវនំ ចិត្តំ វិក្ខេបានុបតិតំ, តំ វិវជ្ជយិត្វាតិ សម្ពន្ធិតព្ពំ. ឯកដ្ឋានេ សមាទហតីតិ អស្សាសបស្សាសានំ ផុសនដ្ឋានេ សមំ អាទហតិ បតិដ្ឋាបេតិ. តត្ថេវ អធិមោចេតីតិ ឯកដ្ឋានេតិ វុត្តេ អស្សាសបស្សាសានំ ផុសនដ្ឋានេយេវ សន្និដ្ឋបេតិ សន្និដ្ឋានំ ករោតិ. បគ្គណ្ហិត្វាតិ ធម្មវិចយបីតិសម្ពោជ្ឈង្គភាវនាយ បគ្គហេត្វា. វិនិគ្គណ្ហិត្វាតិ បស្សទ្ធិសមាធិឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គភាវនាយ វិនិគ្គណ្ហិត្វា. ‘‘សតិន្ទ្រិយវីរិយិន្ទ្រិយេហិ បគ្គហេត្វា, សតិន្ទ្រិយសមាធិន្ទ្រិយេហិ វិនិគ្គហេត្វា’’តិបិ វទន្តិ. សម្បជានោ ហុត្វាតិ អសុភភាវនាទីហិ. បុន សម្បជានោ ហុត្វាតិ មេត្តាភាវនាទីហិ. យេន រាគេន អនុបតិតំ, យេន ព្យាបាទេន អនុបតិតំ, តំ បជហតីតិ សម្ពន្ធោ. តំ ចិត្តំ ឦទិសន្តិ សម្បជានន្តោ តប្បដិបក្ខេន រាគំ បជហតិ, ព្យាបាទំ បជហតីតិ វា អត្ថោ. បរិសុទ្ធន្តិ និរុបក្កិលេសំ. បរិយោទាតន្តិ បភស្សរំ. ឯកត្តគតំ ហោតីតិ តំ តំ វិសេសំ បត្តស្ស តំ តំ ឯកត្តំ គតំ ហោតិ.

កតមេ តេ ឯកត្តាតិ ឥធ យុជ្ជមានាយុជ្ជមានេបិ ឯកត្តេ ឯកតោ កត្វា បុច្ឆតិ. ទានូបសគ្គុបដ្ឋានេកត្តន្តិ ទានវត្ថុសង្ខាតស្ស ទានស្ស ឧបសគ្គោ វោសជ្ជនំ ទានូបសគ្គោ, ទានវត្ថុបរិច្ចាគចេតនា. តស្ស ឧបដ្ឋានំ អារម្មណករណវសេន ឧបគន្ត្វា ឋានំ ទានូបសគ្គុបដ្ឋានំ, តទេវ ឯកត្តំ, តេន វា ឯកត្តំ ឯកគ្គភាវោ ទានូបសគ្គុបដ្ឋានេកត្តំ. ទានវោសគ្គុបដ្ឋានេកត្តន្តិ បាឋោ សុន្ទរតរោ, សោ ឯវត្ថោ. ឯតេន បទុទ្ធារវសេន ចាគានុស្សតិសមាធិ វុត្តោ. បទុទ្ធារវសេន វុត្តោបិ ចេស ឥតរេសំ តិណ្ណម្បិ ឯកត្តានំ ឧបនិស្សយបច្ចយោ ហោតិ, តស្មា ឥធ និទ្ទិដ្ឋន្តិ វទន្តិ. វិសាខាបិ ហិ មហាឧបាសិកា អាហ – ‘‘ឥធ, ភន្តេ, ទិសាសុ វស្សំវុដ្ឋា ភិក្ខូ សាវត្ថិំ អាគច្ឆិស្សន្តិ ភគវន្តំ ទស្សនាយ, តេ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆិស្សន្តិ ‘ឥត្ថន្នាមោ, ភន្តេ, ភិក្ខុ កាលង្កតោ, តស្ស កា គតិ, កោ អភិសម្បរាយោ’តិ? តំ ភគវា ព្យាករិស្សតិ សោតាបត្តិផលេ វា សកទាគាមិផលេ វា អនាគាមិផលេ វា អរហត្តេ វា. ត្យាហំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆិស្សាមិ ‘អាគតបុព្ពា នុ ខោ, ភន្តេ, តេន អយ្យេន សាវត្ថី’តិ? សចេ មេ វក្ខន្តិ ‘អាគតបុព្ពា តេន ភិក្ខុនា សាវត្ថី’តិ. និដ្ឋមេត្ថ គច្ឆិស្សាមិ និស្សំសយំ បរិភុត្តំ តេន អយ្យេន វស្សិកសាដិកា វា អាគន្តុកភត្តំ វា គមិកភត្តំ វា គិលានភត្តំ វា គិលានុបដ្ឋាកភត្តំ វា គិលានភេសជ្ជំ វា ធុវយាគុ វាតិ. តស្សា មេ តទនុស្សរន្តិយា បាមោជ្ជំ ជាយិស្សតិ, បមុទិតាយ បីតិ ជាយិស្សតិ, បីតិមនាយ កាយោ បស្សម្ភិស្សតិ, បស្សទ្ធកាយា សុខំ វេទយិស្សាមិ, សុខិនិយា ចិត្តំ សមាធិយិស្សតិ, សា មេ ភវិស្សតិ ឥន្ទ្រិយភាវនា ពលភាវនា ពោជ្ឈង្គភាវនា’’តិ (មហាវ. ៣៥១). អថ វា ឯកត្តេសុ បឋមំ ឧបចារសមាធិវសេន វុត្តំ, ទុតិយំ អប្បនាសមាធិវសេន, តតិយំ វិបស្សនាវសេន, ចតុត្ថំ មគ្គផលវសេនាតិ វេទិតព្ពំ. សមថស្ស និមិត្តំ សមថនិមិត្តំ. វយោ ភង្គោ ឯវ លក្ខណំ វយលក្ខណំ. និរោធោ និព្ពានំ. សេសមេតេសុ តីសុ វុត្តនយេនេវ យោជេតព្ពំ.

ចាគាធិមុត្តានន្តិ ទានេ អធិមុត្តានំ. អធិចិត្តន្តិ វិបស្សនាបាទកសមាធិ. វិបស្សកានន្តិ ភង្គានុបស្សនតោ បដ្ឋាយ តីហិ អនុបស្សនាហិ សង្ខារេ វិបស្សន្តានំ. អរិយបុគ្គលានន្តិ អដ្ឋន្នំ. ទុតិយាទីនិ តីណិ ឯកត្តានិ អានាបានស្សតិវសេន សេសកម្មដ្ឋានវសេន ច យុជ្ជន្តិ. ចតូហិ ឋានេហីតិ ចតូហិ ការណេហិ. សមាធិវិបស្សនាមគ្គផលានំ វសេន ‘‘ឯកត្តគតំ ចិត្តំ បដិបទាវិសុទ្ធិបក្ខន្ទញ្ចេវ ហោតិ ឧបេក្ខានុព្រូហិតញ្ច ញាណេន ច សម្បហំសិត’’ន្តិ ឧទ្ទេសបទានិ. ‘‘បឋមស្ស ឈានស្ស កោ អាទី’’តិអាទីនិ តេសំ ឧទ្ទេសបទានំ វិត្ថារេតុកម្យតាបុច្ឆាបុព្ពង្គមានិ និទ្ទេសបទានិ. តត្ថ បដិបទាវិសុទ្ធិបក្ខន្ទន្តិ បដិបទា ឯវ នីវរណមលវិសោធនតោ វិសុទ្ធិ, តំ បដិបទាវិសុទ្ធិំ បក្ខន្ទំ បវិដ្ឋំ. ឧបេក្ខានុព្រូហិតន្តិ តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខាយ ព្រូហិតំ វឌ្ឍិតំ. ញាណេន ច សម្បហំសិតន្តិ បរិយោទាបកេន ញាណេន សម្បហំសិតំ បរិយោទាបិតំ វិសោធិតំ. បដិបទាវិសុទ្ធិ នាម សសម្ភារិកោ ឧបចារោ, ឧបេក្ខានុព្រូហនា នាម អប្បនា, សម្បហំសនា នាម បច្ចវេក្ខណាតិ ឯវមេកេ វណ្ណយន្តិ. យស្មា បន ‘‘ឯកត្តគតំ ចិត្តំ បដិបទាវិសុទ្ធិបក្ខន្ទញ្ចេវ ហោតី’’តិអាទិ វុត្តំ, តស្មា អន្តោអប្បនាយមេវ អាគមនវសេន បដិបទាវិសុទ្ធិ, តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខាយ កិច្ចវសេន ឧបេក្ខានុព្រូហនា, ធម្មានំ អនតិវត្តនាទិភាវសាធនេន បរិយោទាបកស្ស ញាណស្ស កិច្ចនិប្ផត្តិវសេន សម្បហំសនា វេទិតព្ពា. កថំ? យស្មិញ្ហិ វារេ អប្បនា ឧប្បជ្ជតិ, តស្មិំ យោ នីវរណសង្ខាតោ កិលេសគណោ តស្ស ឈានស្ស បរិបន្ថោ, តតោ ចិត្តំ វិសុជ្ឈតិ, វិសុទ្ធត្តា អាវរណវិរហិតំ ហុត្វា មជ្ឈិមំ សមថនិមិត្តំ បដិបជ្ជតិ. មជ្ឈិមំ សមថនិមិត្តំ នាម សមប្បវត្តោ អប្បនាសមាធិយេវ. តទនន្តរំ បន បុរិមចិត្តំ ឯកសន្តតិបរិណាមនយេន តថត្តំ ឧបគច្ឆមានំ មជ្ឈិមំ សមថនិមិត្តំ បដិបជ្ជតិ នាម. ឯវំ បដិបន្នត្តា តថត្តុបគមនេន តត្ថ បក្ខន្ទតិ នាម. ឯវំ តាវ បុរិមចិត្តេ វិជ្ជមានាការនិប្ផាទិកា បឋមស្ស ឈានស្ស ឧប្បាទក្ខណេយេវ អាគមនវសេន បដិបទាវិសុទ្ធិ វេទិតព្ពា. ឯវំ វិសុទ្ធស្ស បន តស្ស បុន វិសោធេតព្ពាភាវតោ វិសោធនេ ព្យាបារំ អករោន្តោ វិសុទ្ធំ ចិត្តំ អជ្ឈុបេក្ខតិ នាម. សមថភាវូបគមនេន សមថបដិបន្នស្ស បុន សមាទានេ ព្យាបារំ អករោន្តោ សមថបដិបន្នំ អជ្ឈុបេក្ខតិ នាម. សមថបដិបន្នភាវតោ ឯវ ចស្ស កិលេសសំសគ្គំ បហាយ ឯកត្តេន ឧបដ្ឋិតស្ស បុន ឯកត្តុបដ្ឋានេ ព្យាបារំ អករោន្តោ ឯកត្តុបដ្ឋានំ អជ្ឈុបេក្ខតិ នាម. ឯវំ តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខាយ កិច្ចវសេន ឧបេក្ខានុព្រូហនា វេទិតព្ពា.

យេ បនេតេ ឯវំ ឧបេក្ខានុព្រូហិតេ តត្ថ ជាតា សមាធិបញ្ញាសង្ខាតា យុគនទ្ធធម្មា អញ្ញមញ្ញំ អនតិវត្តមានា ហុត្វា បវត្តា, យានិ ច សទ្ធាទីនិ ឥន្ទ្រិយានិ នានាកិលេសេហិ វិមុត្តត្តា វិមុត្តិរសេន ឯករសានិ ហុត្វា បវត្តានិ, យំ ចេស តទុបគំ តេសំ អនតិវត្តនឯករសភាវានំ អនុច្ឆវិកំ វីរិយំ វាហយតិ, យា ចស្ស តស្មិំ ខណេ បវត្តា អាសេវនា, សព្ពេបិ តេ អាការា យស្មា ញាណេន សំកិលេសវោទានេសុ តំ តំ អាទីនវញ្ច អានិសំសញ្ច ទិស្វា តថា តថា សម្បហំសិតត្តា វិសោធិតត្តា បរិយោទាបិតត្តា និប្ផន្នា, តស្មា ធម្មានំ អនតិវត្តនាទិភាវសាធនេន បរិយោទាបកស្ស ញាណស្ស កិច្ចនិប្ផត្តិវសេន សម្បហំសនា វេទិតព្ពាតិ វុត្តំ. តត្ថ យស្មា ឧបេក្ខាវសេន ញាណំ បាកដំ ហោតិ, យថាហ – ‘‘តថាបគ្គហិតំ ចិត្តំ សាធុកំ អជ្ឈុបេក្ខតិ, ឧបេក្ខាវសេន បញ្ញាវសេន បញ្ញិន្ទ្រិយំ អធិមត្តំ ហោតិ. ឧបេក្ខាវសេន នានត្តកិលេសេហិ ចិត្តំ វិមុច្ចតិ, វិមោក្ខវសេន បញ្ញាវសេន បញ្ញិន្ទ្រិយំ អធិមត្តំ ហោតិ. វិមុត្តត្តា តេ ធម្មា ឯករសា ហោន្តិ, ឯករសដ្ឋេន ភាវនា’’តិ (បដិ. ម. ១.២០១). តស្មា ញាណកិច្ចភូតា សម្បហំសនា បរិយោសានន្តិ វុត្តា.

ឯវំ តិវត្តគតន្តិអាទីនិ តស្សេវ ចិត្តស្ស ថោមនវចនានិ. តត្ថ ឯវំ តិវត្តគតន្តិ ឯវំ យថាវុត្តេន វិធិនា បដិបទាវិសុទ្ធិបក្ខន្ទនឧបេក្ខានុព្រូហនាញាណសម្បហំសនាវសេន តិវិធភាវំ គតំ. វិតក្កសម្បន្នន្តិ កិលេសក្ខោភវិរហិតត្តា វិតក្កេន សុន្ទរភាវំ បន្នំ គតំ. ចិត្តស្ស អធិដ្ឋានសម្បន្នន្តិ តស្មិំយេវ អារម្មណេ ចិត្តស្ស និរន្តរប្បវត្តិសង្ខាតេន អធិដ្ឋានេន សម្បន្នំ អនូនំ. យថា អធិដ្ឋានវសិយំ អធិដ្ឋានន្តិ ឈានប្បវត្តិ, តថា ឥធាបិ ចិត្តស្ស អធិដ្ឋានន្តិ ចិត្តេកគ្គតាបិ យុជ្ជតិ. តេន ហិ ឯកស្មិំយេវ អារម្មណេ ចិត្តំ អធិដ្ឋាតិ, ន ឯត្ថ វិក្ខិបតីតិ. ‘‘សមាធិសម្បន្ន’’ន្តិ វិសុំ វុត្តត្តា បន វុត្តនយេនេវ គហេតព្ពំ. អថ វា សមាធិស្សេវ ឈានសង្គហិតត្តា ចិត្តស្ស អធិដ្ឋានសម្បន្នន្តិ ឈានង្គបញ្ចកវសេន វុត្តំ. សមាធិសម្បន្នន្តិ ឥន្ទ្រិយសង្គហិតត្តា ឥន្ទ្រិយបញ្ចកវសេន, ទុតិយជ្ឈានាទីសុ បន អលព្ភមានានិ បទានិ បហាយ លព្ភមានកវសេន បីតិសម្បន្នន្តិអាទិ វុត្តំ.

អនិច្ចានុបស្សនាទីសុ អដ្ឋារសសុ មហាវិបស្សនាសុ វិតក្កាទយោ បរិបុណ្ណាយេវ តាសំ កាមាវចរត្តា. ឯតាសុ ច អប្បនាយ អភាវតោ បដិបទាវិសុទ្ធិអាទយោ ខណិកសមាធិវសេន យោជេតព្ពា. ចតូសុ មគ្គេសុ បឋមជ្ឈានិកវសេន វិតក្កាទីនំ លព្ភនតោ លព្ភមានកវសេនេវ វិតក្កាទយោ បរិបុណ្ណា វុត្តា. ទុតិយជ្ឈានិកាទីសុ ហិ មគ្គេសុ វិតក្កាទយោ ឈានេសុ វិយ បរិហាយន្តីតិ. ឯត្តាវតា តេរស វោទានញាណានិ វិត្ថារតោ និទ្ទិដ្ឋានិ ហោន្តិ. កថំ? ឯកដ្ឋានេ សមាទហនេន តត្ថេវ អធិមុច្ចនេន កោសជ្ជប្បជហនេន ឧទ្ធច្ចប្បជហនេន រាគប្បជហនេន ព្យាបាទប្បជហនេន សម្បយុត្តានិ ឆ ញាណានិ, ចតូហិ ឯកត្តេហិ សម្បយុត្តានិ ចត្តារិ ញាណានិ, បដិបទាវិសុទ្ធិឧបេក្ខានុព្រូហនាសម្បហំសនាហិ សម្បយុត្តានិ តីណិ ញាណានីតិ ឯវំ តេរស ញាណានិ និទ្ទិដ្ឋានិ.

១៥៩. ឯវំ សន្តេបិ អានាបានស្សតិសមាធិភាវនាវសេន តេសំ និប្ផត្តិំ ទស្សេតុកាមោ តានិ ញាណានិ អនិគមេត្វាវ និមិត្តំ អស្សាសបស្សាសាតិអាទិនា នយេន ចោទនាបុព្ពង្គមំ អានាបានស្សតិសមាធិភាវនាវិធិំ ទស្សេត្វា អន្តេ តានិ ញាណានិ និគមេត្វា ទស្សេសិ. តត្ថ និមិត្តំ វុត្តមេវ. អនារម្មណាមេកចិត្តស្សាតិ អនារម្មណា ឯកចិត្តស្ស. ម-ការោ បនេត្ថ បទសន្ធិករោ. អនារម្មណមេកចិត្តស្សាតិបិ បាឋោ, ឯកស្ស ចិត្តស្ស អារម្មណំ ន ភវន្តីតិ អត្ថោ. តយោ ធម្មេតិ និមិត្តាទយោ តយោ ធម្មេ. ភាវនាតិ អានាបានស្សតិសមាធិភាវនា. កថន្តិ បឋមំ វុត្តាយ ចោទនាគាថាយ អនន្តរំ វុត្តាយ បរិហារគាថាយ អត្ថំ កថេតុកម្យតាបុច្ឆា. ន ចិមេតិ ន ច ឥមេ. ន ចមេតិបិ បាឋោ, សោយេវ បទច្ឆេទោ. កថំ ន ច អវិទិតា ហោន្តិ, កថំ ន ច ចិត្តំ វិក្ខេបំ គច្ឆតីតិ ឯវំ កថំ សទ្ទោ សេសេហិ បញ្ចហិ យោជេតព្ពោ. បធានញ្ច បញ្ញាយតីតិ អានាបានស្សតិសមាធិភាវនារម្ភកំ វីរិយំ សន្ទិស្សតិ. វីរិយញ្ហិ បទហន្តិ តេនាតិ បធានន្តិ វុច្ចតិ. បយោគញ្ច សាធេតីតិ នីវរណវិក្ខម្ភកំ ឈានញ្ច យោគី និប្ផាទេតិ. ឈានញ្ហិ នីវរណវិក្ខម្ភនាយ បយុញ្ជីយតីតិ បយោគោតិ វុត្តំ. វិសេសមធិគច្ឆតីតិ សំយោជនប្បហានករំ មគ្គញ្ច បដិលភតិ. មគ្គោ ហិ សមថវិបស្សនានំ អានិសំសត្តា វិសេសោតិ វុត្តោ. វិសេសស្ស ច បមុខភូតត្តា ច-ការេន សមុច្ចយោ ន កតោ.

ឥទានិ តំ បុច្ឆិតមត្ថំ ឧបមាយ សាធេន្តោ សេយ្យថាបិ រុក្ខោតិអាទិមាហ. តស្សត្ថោ – យថា នាម កកចេន ផាលនត្ថំ វាសិយា តច្ឆិត្វា រុក្ខោ ផាលនកាលេ និច្ចលភាវត្ថំ សមេ ភូមិបទេសេ បយោគក្ខមំ កត្វា ឋបិតោ. កកចេនាតិ ហត្ថកកចេន. អាគតេតិ រុក្ខំ ផុសិត្វា អត្តនោ សមីបភាគំ អាគតេ. គតេតិ រុក្ខំ ផុសិត្វា បរភាគំ គតេ. វា-សទ្ទោ សមុច្ចយត្ថោ. ន អវិទិតា ហោន្តីតិ រុក្ខេ កកចទន្តេហិ ផុដ្ឋំ បុរិសេន បេក្ខមានំ ឋានំ អប្បត្វា តេសំ អាគមនគមនាភាវតោ សព្ពេបិ កកចទន្តា វិទិតាវ ហោន្តិ. បធានន្តិ រុក្ខច្ឆេទនវីរិយំ. បយោគន្តិ រុក្ខច្ឆេទនកិរិយំ. ‘‘វិសេសមធិគច្ឆតី’’តិ វចនំ ឧបមាយ នត្ថិ. ឧបនិពន្ធនា និមិត្តន្តិ ឧបនិពន្ធនាយ សតិយា និមិត្តភូតំ ការណភូតំ នាសិកគ្គំ វា មុខនិមិត្តំ វា. ឧបនិពន្ធតិ ឯតាយ អារម្មណេ ចិត្តន្តិ ឧបនិពន្ធនា នាម សតិ. នាសិកគ្គេ វាតិ ទីឃនាសិកោ នាសិកគ្គេ. មុខនិមិត្តេ វាតិ រស្សនាសិកោ ឧត្តរោដ្ឋេ. ឧត្តរោដ្ឋោ ហិ មុខេ សតិយា និមិត្តន្តិ មុខនិមិត្តន្តិ វុត្តោ. អាគតេតិ ផុដ្ឋដ្ឋានតោ អព្ភន្តរំ អាគតេ. គតេតិ ផុដ្ឋដ្ឋានតោ ពហិទ្ធា គតេ. ន អវិទិតា ហោន្តីតិ ផុសនដ្ឋានំ អប្បត្វា អស្សាសបស្សាសានំ អាគមនគមនាភាវតោ សព្ពេបិ តេ វិទិតា ឯវ ហោន្តិ. កម្មនិយំ ហោតីតិ យេន វីរិយេន កាយោបិ ចិត្តម្បិ កម្មនិយំ ភាវនាកម្មក្ខមំ ភាវនាកម្មយោគ្គំ ហោតិ. ឥទំ វីរិយំ បធានំ នាមាតិ ផលេន ការណំ វុត្តំ ហោតិ. ឧបក្កិលេសា បហីយន្តីតិ វិក្ខម្ភនវសេន នីវរណានិ បហីយន្តិ. វិតក្កា វូបសម្មន្តីតិ នានារម្មណចារិនោ អនវដ្ឋិតា វិតក្កា ឧបសមំ គច្ឆន្តិ. យេន ឈានេន ឧបក្កិលេសា បហីយន្តិ, វិតក្កា វូបសម្មន្តិ. អយំ បយោគោតិ បយោគមបេក្ខិត្វា បុល្លិង្គនិទ្ទេសោ កតោ. សញ្ញោជនា បហីយន្តីតិ តំតំមគ្គវជ្ឈា សញ្ញោជនា សមុច្ឆេទប្បហានេន បហីយន្តិ. អនុសយា ព្យន្តីហោន្តីតិ បហីនានំ បុន អនុប្បត្តិធម្មកត្តា វិគតោ ឧប្បាទន្តោ វា វយន្តោ វា ឯតេសន្តិ ព្យន្តា, បុព្ពេ អព្យន្តា ព្យន្តា ហោន្តីតិ ព្យន្តីហោន្តិ, វិនស្សន្តីតិ អត្ថោ. សញ្ញោជនប្បហានំ អនុសយប្បហានេន ហោតិ, ន អញ្ញថាតិ ទស្សនត្ថំ អនុសយប្បហានមាហ. យេន មគ្គេន សញ្ញោជនា បហីយន្តិ អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ, អយំ វិសេសោតិ អត្ថោ. ចតុត្ថចតុក្កេ អរិយមគ្គស្សាបិ និទ្ទិដ្ឋត្តា ឥធ អរិយមគ្គោ វុត្តោ. ឯកចិត្តស្ស អារម្មណទ្វយាភាវស្ស អវុត្តេបិ សិទ្ធត្តា តំ អវិស្សជ្ជេត្វាវ ឯវំ ឥមេ តយោ ធម្មា ឯកចិត្តស្ស អារម្មណា ន ហោន្តីតិ និគមនំ កតំ.

១៦០. ឥទានិ តំ ភាវនាសិទ្ធិសាធកំ យោគាវចរំ ថុនន្តោ អានាបានស្សតិ យស្សាតិ គាថំ វត្វា តស្សា និទ្ទេសមាហ. តត្ថ អានាបានស្សតិយោ យថា ពុទ្ធេន ទេសិតា, តថា បរិបុណ្ណា សុភាវិតា អនុបុព្ពំ បរិចិតា យស្ស អត្ថិ សំវិជ្ជន្តិ. សោ ឥមំ លោកំ បភាសេតិ. កិំ វិយ? អព្ភា មុត្តោវ ចន្ទិមា យថា អព្ភាទីហិ មុត្តោ ចន្ទិមា ឥមំ ឱកាសលោកំ បភាសេតិ, តថា សោ យោគាវចរោ ឥមំ ខន្ធាទិលោកំ បភាសេតីតិ គាថាយ សម្ពន្ធោ. ‘‘អព្ភា មុត្តោវ ចន្ទិមា’’តិ ច បទស្ស និទ្ទេសេ មហិកាទីនម្បិ វុត្តត្តា ឯត្ថ អាទិសទ្ទលោបោ កតោតិ វេទិតព្ពោ. គាថានិទ្ទេសេ នោ បស្សាសោ នោ អស្សាសោតិ សោ សោយេវ អត្ថោ បដិសេធេន វិសេសេត្វា វុត្តោ. ឧបដ្ឋានំ សតីតិ អសម្មុស្សនតាយ តមេវ អស្សាសំ ឧបគន្ត្វា ឋានំ សតិ នាមាតិ អត្ថោ. តថា បស្សាសំ. ឯត្តាវតា អានាបានេសុ សតិ អានាបានស្សតីតិ អត្ថោ វុត្តោ ហោតិ.

ឥទានិ សតិវសេនេវ ‘‘យស្សា’’តិ វុត្តំ បុគ្គលំ និទ្ទិសិតុកាមោ យោ អស្សសតិ, តស្សុបដ្ឋាតិ. យោ បស្សសតិ, តស្សុបដ្ឋាតីតិ វុត្តំ. យោ អស្សសតិ, តស្ស សតិ អស្សាសំ ឧបគន្ត្វា តិដ្ឋតិ. យោ បស្សសតិ, តស្ស សតិ បស្សាសំ ឧបគន្ត្វា តិដ្ឋតីតិ អត្ថោ. បរិបុណ្ណាតិ ឈានវិបស្សនាមគ្គបរម្បរាយ អរហត្តមគ្គប្បត្តិយា បរិបុណ្ណា. តេយេវ ហិ ឈានវិបស្សនាមគ្គធម្មេ សន្ធាយ បរិគ្គហដ្ឋេនាតិអាទិមាហ. តេ ហិ ធម្មា ឥមិនា យោគិនា បរិគ្គយ្ហមានត្តា បរិគ្គហា, តេន បរិគ្គហដ្ឋេន បរិបុណ្ណា. តត្ថ សព្ពេសំ ចិត្តចេតសិកានំ អញ្ញមញ្ញបរិវារត្តា បរិវារដ្ឋេន បរិបុណ្ណា. ភាវនាបារិបូរិវសេន បរិបូរដ្ឋេន បរិបុណ្ណា. ចតស្សោ ភាវនាតិអាទីនិ សុភាវិតាតិ វុត្តបទស្ស អត្ថវសេន វុត្តានិ. ចតស្សោ ភាវនា ហេដ្ឋា វុត្តាយេវ. យានីកតាតិ យុត្តយានសទិសា កតា. វត្ថុកតាតិ បតិដ្ឋដ្ឋេន វត្ថុសទិសា កតា. អនុដ្ឋិតាតិ បច្ចុបដ្ឋិតា. បរិចិតាតិ សមន្តតោ ចិតា ឧបចិតា. សុសមារទ្ធាតិ សុដ្ឋុ សមារទ្ធា សុកតា. យត្ថ យត្ថ អាកង្ខតីតិ យេសុ យេសុ ឈានេសុ យាសុ យាសុ វិបស្សនាសុ សចេ ឥច្ឆតិ. តត្ថ តត្ថាតិ តេសុ តេសុ ឈានេសុ តាសុ តាសុ វិបស្សនាសុ. វសិប្បត្តោតិ វសីភាវំ ពហុភាវំ បត្តោ. ពលប្បត្តោតិ សមថវិបស្សនាពលប្បត្តោ. វេសារជ្ជប្បត្តោតិ វិសារទភាវំ បដុភាវំ បត្តោ. តេ ធម្មាតិ សមថវិបស្សនា ធម្មា. អាវជ្ជនបដិពទ្ធាតិ អាវជ្ជនាយត្តា, អាវជ្ជិតមត្តេយេវ តស្ស សន្តានេន, ញាណេន វា សម្បយោគំ គច្ឆន្តីតិ អត្ថោ. អាកង្ខបដិពទ្ធាតិ រុចិអាយត្តា, រោចិតមត្តេយេវ វុត្តនយេន សម្បយោគំ គច្ឆន្តីតិ អត្ថោ. មនសិការោ បនេត្ថ អាវជ្ជនាយ ចិត្តុប្បាទោ. អាកង្ខនាយ វេវចនវសេន អត្ថវិវរណត្ថំ វុត្តោ. តេន វុច្ចតិ យានីកតាតិ ឯវំ កតត្តាយេវ តេ យុត្តយានសទិសា កតា ហោន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ.

យស្មិំ យស្មិំ វត្ថុស្មិន្តិ សោឡសសុ វត្ថូសុ ឯកេកស្មិំ. ស្វាធិដ្ឋិតន្តិ សុប្បតិដ្ឋិតំ. សូបដ្ឋិតាតិ សុដ្ឋុ ឧបដ្ឋិតា. សម្បយុត្តចិត្តសតីនំ សហេវ សកសកកិច្ចករណតោ អនុលោមបដិលោមវសេន យោជេត្វា តេ ទ្វេ ធម្មា ទស្សិតា. តេន វុច្ចតិ វត្ថុកតាតិ ឯវំ ភូតត្តាយេវ កតបតិដ្ឋា ហោន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. យេន យេន ចិត្តំ អភិនីហរតីតិ បុព្ពប្បវត្តិតោ អបនេត្វា យត្ថ យត្ថ ភាវនាវិសេសេ ចិត្តំ ឧបនេតិ. តេន តេន សតិ អនុបរិវត្តតីតិ តស្មិំ តស្មិំយេវ ភាវនាវិសេសេ សតិ អនុកូលា ហុត្វា បុព្ពប្បវត្តិតោ និវត្តិត្វា បវត្តតិ. ‘‘យេន, តេនា’’តិ ចេត្ថ ‘‘យេន ភគវា តេនុបសង្កមី’’តិអាទីសុ (ខុ. បា. ៥.១; សុ. និ. មង្គលសុត្ត) វិយ ភុម្មត្ថោ វេទិតព្ពោ. តេន វុច្ចតិ អនុដ្ឋិតាតិ ឯវំ ករណតោយេវ តំ តំ ភាវនំ អនុគន្ត្វា ឋិតា ហោន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. អានាបានស្សតិយា សតិបធានត្តា វត្ថុកតានុដ្ឋិតបទេសុ សតិយា សហ យោជនា កតាតិ វេទិតព្ពា.

យស្មា បន បរិបុណ្ណាយេវ បរិចិតា ហោន្តិ វឌ្ឍិតា លទ្ធាសេវនា, តស្មា ‘‘បរិបុណ្ណា’’តិបទេ វុត្តា តយោ អត្ថា ‘‘បរិចិតា’’តិបទេបិ វុត្តា, ចតុត្ថោ វិសេសត្ថោបិ វុត្តោ. តត្ថ សតិយា បរិគ្គណ្ហន្តោតិ សម្បយុត្តាយ, បុព្ពភាគាយ វា សតិយា បរិគ្គហេតព្ពេ បរិគ្គណ្ហន្តោ យោគី. ជិនាតិ បាបកេ អកុសលេ ធម្មេតិ សមុច្ឆេទវសេន លាមកេ កិលេសេ ជិនាតិ អភិភវតិ. អយញ្ច បុគ្គលាធិដ្ឋានា ធម្មទេសនា. ធម្មេសុ ហិ ជិនន្តេសុ តំធម្មសមង្គីបុគ្គលោបិ ជិនាតិ នាម. តេ ច ធម្មា សតិំ អវិហាយ អត្តនោ បវត្តិក្ខណេ ជិនិតុមារទ្ធា ជិតាតិ វុច្ចន្តិ យថា ‘‘ភុញ្ជិតុមារទ្ធោ ភុត្តោ’’តិ វុច្ចតិ. លក្ខណំ បនេត្ថ សទ្ទសត្ថតោ វេទិតព្ពំ. ឯវំ សន្តេបិ ‘‘បរិជិតា’’តិ វត្តព្ពេ ជ-ការស្ស ច-ការំ កត្វា ‘‘បរិចិតា’’តិ វុត្តំ, យថា សម្មា គទោ អស្សាតិ សុគតោតិ អត្ថវិកប្បេ ទ-ការស្ស ត-ការោ និរុត្តិលក្ខណេន កតោ, ឯវមិធាបិ វេទិតព្ពោ. ឥមស្មិំ អត្ថវិកប្បេ បរិចិតាតិ បទំ កត្តុសាធនំ, បុរិមានិ តីណិ កម្មសាធនានិ.

ចត្តារោ សុសមារទ្ធាតិ ចត្តារោ សុសមារទ្ធត្ថាតិ វុត្តំ ហោតិ, អត្ថសទ្ទស្ស លោបោ ទដ្ឋព្ពោ. សុសមារទ្ធាតិ បទស្ស អត្ថាបិ ហិ ឥធ សុសមារទ្ធាតិ វុត្តាតិ វេទិតព្ពា, សុសមារទ្ធធម្មា វា. ចតុរត្ថភេទតោ ចត្តារោតិ វុត្តាតិ វេទិតព្ពា, ន ធម្មភេទតោ. យស្មា បន សុភាវិតាយេវ សុសមារទ្ធា ហោន្តិ, ន អញ្ញេ, តស្មា តយោ ភាវនត្ថា ឥធាបិ វុត្តា. អាសេវនត្ថោបិ តីសុ វុត្តេសុ វុត្តោយេវ ហោតិ, តស្មា តំ អវត្វា តប្បច្ចនីកានំ សុសមូហតត្ថោ វុត្តោ. បច្ចនីកសមុគ្ឃាតេន ហិ អារទ្ធបរិយោសានំ បញ្ញាយតិ, តេន សុសមារទ្ធស្ស សិខាប្បត្តោ អត្ថោ វុត្តោ ហោតិ. តត្ថ តប្បច្ចនីកានន្តិ តេសំ ឈានវិបស្សនាមគ្គានំ បដិបក្ខភូតានំ. កិលេសានន្តិ កាមច្ឆន្ទាទីនំ និច្ចសញ្ញាទិសម្បយុត្តានំ សក្កាយទិដ្ឋាទីនញ្ច. សុសមូហតត្តាតិ វិក្ខម្ភនតទង្គសមុច្ឆេទវសេន សុដ្ឋុ សមូហតត្តា នាសិតត្តា. បោត្ថកេសុ បន ‘‘សុសមុគ្ឃាតត្តា’’តិ លិខន្តិ, តំ ន សុន្ទរំ.

១៦១. បុន តស្សេវ បទស្ស អញ្ញម្បិ អត្ថវិកប្បំ ទស្សេន្តោ សុសមន្តិអាទិមាហ. តត្ថ តត្ថ ជាតាតិ តស្មិំ សិខាប្បត្តភាវនាវិសេសេ ជាតា. អនវជ្ជាតិ កិលេសានំ អារម្មណភាវានុបគមនេន កិលេសទោសវិរហិតា. កុសលាតិ ជាតិវសេន កុសលា. ពោធិបក្ខិយាតិ ពុជ្ឈនដ្ឋេន ពោធីតិ លទ្ធនាមស្ស អរិយស្ស បក្ខេ ភវត្តា ពោធិបក្ខិយា. បក្ខេ ភវត្តាតិ ហិ ឧបការភាវេ ឋិតត្តា. តេ ច ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា, ចត្តារោ សម្មប្បធានា, ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា, បញ្ចិន្ទ្រិយានិ, បញ្ច ពលានិ, សត្ត ពោជ្ឈង្គា, អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ’’តិ (ម. និ. ៣.៣៥; ចូឡនិ. មេត្តគូមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ២២; មិ. ប. ៥.៤.១) សត្តតិំស ធម្មា. ឥទំ សមន្តិ ឥទំ មគ្គក្ខណេ ធម្មជាតំ សមុច្ឆេទវសេន កិលេសេ សមេតិ វិនាសេតីតិ សមំ នាម. និរោធោ និព្ពានន្តិ ទុក្ខនិរោធត្តា និរោធោ, វានសង្ខាតាយ តណ្ហាយ អភាវា និព្ពានំ. ឥទំ សុសមន្តិ ឥទំ និព្ពានំ សព្ពសង្ខតវិសមាបគតត្តា សុដ្ឋុ សមន្តិ សុសមំ នាម. ញាតន្តិ ពោធិបក្ខិយសង្ខាតំ សមំ អសម្មោហតោ ញាណេន ញាតំ, និព្ពានសង្ខាតំ សុសមំ អារម្មណតោ ញាណេន ញាតំ. តទេវ ទ្វយំ តេនេវ ចក្ខុនា វិយ ទិដ្ឋំ. វិទិតន្តិ តទេវ ទ្វយំ សន្តានេ ឧប្បាទនេន អារម្មណករណេន ច បដិលទ្ធំ. ញាតំ វិយ បញ្ញាយ សច្ឆិកតំ ផស្សិតញ្ច. ‘‘អសល្លីនំ អសម្មុដ្ឋា អសារទ្ធោ ឯកគ្គ’’ន្តិ បុរិមស្ស បុរិមស្ស បទស្ស អត្ថប្បកាសនំ. តត្ថ អារទ្ធន្តិ បដ្ឋបិតំ. អសល្លីនន្តិ អសង្កុចិតំ. ឧបដ្ឋិតាតិ ឧបគន្ត្វា ឋិតា. អសម្មុដ្ឋាតិ អវិនដ្ឋា. បស្សទ្ធោតិ និព្ពុតោ. អសារទ្ធោតិ និទ្ទរថោ. សមាហិតន្តិ សមំ ឋបិតំ. ឯកគ្គន្តិ អវិក្ខិត្តំ.

‘‘ចត្តារោ សុសមារទ្ធា’’តិអាទិ សកលស្ស សុសមារទ្ធវចនស្ស មូលត្ថោ. ‘‘អត្ថិ សម’’ន្តិអាទិ បន សុសមវចនស្ស, ‘‘ញាត’’ន្តិអាទិ អារទ្ធវចនស្ស វិកប្បត្ថា. តត្ថាយំ បទត្ថសំសន្ទនា – ‘‘សមា ច សុសមា ច សមសុសមា’’តិ វត្តព្ពេ ឯកទេសសរូបេកសេសំ កត្វា ‘‘សុសមា’’ ឥច្ចេវ វុត្តា យថា នាមញ្ច រូបញ្ច នាមរូបញ្ច នាមរូបន្តិ. ‘‘ឥទំ សមំ, ឥទំ សុសម’’ន្តិ បន អនញ្ញាបេក្ខំ កត្វា នបុំសកវចនំ កតំ. យស្មា បន ញាតម្បិ ទិដ្ឋន្តិ វុច្ចតិ, ទិដ្ឋញ្ច អារទ្ធញ្ច អត្ថតោ ឯកំ. វិទិតសច្ឆិកតផស្សិតានិ បន ញាតវេវចនានិ, តស្មា ញាតន្តិ អារទ្ធត្ថោយេវ វុត្តោ ហោតិ.

អារទ្ធំ ហោតិ វីរិយំ អសល្លីនន្តិ អយំ បន អារទ្ធវចនស្ស ឧជុកត្ថោយេវ. ឧបដ្ឋិតា សតីតិអាទីនិ បន សម្បយុត្តវីរិយស្ស ឧបការកធម្មទស្សនត្ថំ វុត្តានិ, ន អារទ្ធវចនស្ស អត្ថទស្សនត្ថំ. បុរិមេន អត្ថេន សុដ្ឋុ សមារទ្ធាតិ សុសមារទ្ធា ច, ឥមិនា អត្ថេន សុសមា អារទ្ធាតិ សុសមារទ្ធា ច ឯកសេសេ កតេ ‘‘សុសមារទ្ធា’’តិ វុច្ចន្តិ. ឥមមត្ថំ បរិគ្គហេត្វា ‘‘តេន វុច្ចតិ សុសមារទ្ធា’’តិ វុត្តំ.

អនុបុព្ពន្តិ យថានុក្កមេនាតិ អត្ថោ, បុព្ពំ បុព្ពំ អនូតិ វុត្តំ ហោតិ. ទីឃំ អស្សាសវសេនាតិ ទីឃន្តិ វុត្តអស្សាសវសេន. បុរិមា បុរិមាតិ បុរិមា បុរិមា សតិ. ឯតេន បុព្ពន្តិបទស្ស អត្ថោ វុត្តោ ហោតិ. បច្ឆិមា បច្ឆិមាតិ សតិយេវ. ឯតេន អនូតិបទស្ស អត្ថោ វុត្តោ ហោតិ. ឧភយេន បុព្ពញ្ច អនុ ច បរិចិតាតិ អត្ថោ វុត្តោ ហោតិ. ឧបរិ សោឡស វត្ថូនិ វិត្ថារេត្វា វចនតោ ឥធ សង្ខិបិត្វា ‘‘បដិនិស្សគ្គានុបស្សី’’តិ អន្តិមមេវ ទស្សិតំ. យស្មា សិខាប្បត្តភាវនស្ស សព្ពាបិ អានាបានស្សតិយោ បុនប្បុនំ យថារុចិ បវត្តនតោ អនុបរិចិតាបិ ហោន្តិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អញ្ញមញ្ញំ បរិចិតា ចេវ ហោន្តិ អនុបរិចិតា ចា’’តិ.

យថត្ថាតិ យថាសភាវត្ថា. អត្តទមថត្ថោតិ អរហត្តមគ្គក្ខណេ អត្តនោ និព្ពិសេវនត្ថោ. សមថត្ថោតិ សីតិភាវត្ថោ. បរិនិព្ពាបនត្ថោតិ កិលេសបរិនិព្ពានេន. អភិញ្ញត្ថោតិ សព្ពធម្មវសេន. បរិញ្ញត្ថាទយោ មគ្គញាណកិច្ចវសេន. សច្ចាភិសមយត្ថោ ចតុន្នំ សច្ចានំ ឯកបដិវេធទស្សនវសេន. និរោធេ បតិដ្ឋាបកត្ថោ អារម្មណករណវសេន.

ពុទ្ធោតិបទស្ស អភាវេបិ ពុទ្ធេនាតិបទេ យោ សោ ពុទ្ធោ, តំ និទ្ទិសិតុកាមេន ពុទ្ធោតិ វុត្តំ. សយម្ភូតិ ឧបទេសំ វិនា សយមេវ ភូតោ. អនាចរិយកោតិ សយម្ភូបទស្ស អត្ថវិវរណំ. យោ ហិ អាចរិយំ វិនា សច្ចានិ បដិវិជ្ឈតិ, សោ សយម្ភូ នាម ហោតិ. បុព្ពេ អននុស្សុតេសូតិអាទិ អនាចរិយកភាវស្ស អត្ថប្បកាសនំ. អននុស្សុតេសូតិ អាចរិយំ អននុស្សុតេសុ. សាមន្តិ សយមេវ. អភិសម្ពុជ្ឈីតិ ភុសំ សម្មា បដិវិជ្ឈិ. តត្ថ ច សព្ពញ្ញុតំ បាបុណីតិ តេសុ ច សច្ចេសុ សព្ពញ្ញុភាវំ បាបុណិ. យថា សច្ចានិ បដិវិជ្ឈន្តា សព្ពញ្ញុនោ ហោន្តិ, តថា សច្ចានំ បដិវិទ្ធត្តា ឯវំ វុត្តំ. សព្ពញ្ញុតំ បត្តោតិបិ បាឋោ. ពលេសុ ច វសីភាវន្តិ ទសសុ ច តថាគតពលេសុ ឥស្សរភាវំ បាបុណិ. យោ សោ ឯវំ ភូតោ, សោ ពុទ្ធោតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថ សព្ពេសុ ធម្មេសុ អប្បដិហតញាណនិមិត្តានុត្តរវិមោក្ខាធិគមបរិភាវិតំ ខន្ធសន្តានំ ឧបាទាយ បណ្ណត្តិកោ, សព្ពញ្ញុតបទដ្ឋានំ វា សច្ចាភិសម្ពោធិមុបាទាយ បណ្ណត្តិកោ សត្តវិសេសោ ពុទ្ធោ. ឯត្តាវតា អត្ថតោ ពុទ្ធវិភាវនា កតា ហោតិ.

១៦២. ឥទានិ ព្យញ្ជនតោ វិភាវេន្តោ ពុទ្ធោតិ កេនដ្ឋេន ពុទ្ធោតិអាទិមាហ. តត្ថ យថា លោកេ អវគន្តា អវគតោតិ វុច្ចតិ, ឯវំ ពុជ្ឈិតា សច្ចានីតិ ពុទ្ធោ. យថា បណ្ណសោសា វាតា បណ្ណសុសាតិ វុច្ចន្តិ, ឯវំ ពោធេតា បជាយាតិ ពុទ្ធោ. សព្ពញ្ញុតាយ ពុទ្ធោតិ សព្ពធម្មពុជ្ឈនសមត្ថាយ ពុទ្ធិយា ពុទ្ធោតិ វុត្តំ ហោតិ. សព្ពទស្សាវិតាយ ពុទ្ធោតិ សព្ពធម្មានំ ញាណចក្ខុនា ទិដ្ឋត្តា ពុទ្ធោតិ វុត្តំ ហោតិ. អនញ្ញនេយ្យតាយ ពុទ្ធោតិ អញ្ញេន អពោធនីយតោ សយមេវ ពុទ្ធត្តា ពុទ្ធោតិ វុត្តំ ហោតិ. វិសវិតាយ ពុទ្ធោតិ នានាគុណវិសវនតោ បទុមមិវ វិកសនដ្ឋេន ពុទ្ធោតិ វុត្តំ ហោតិ. ខីណាសវសង្ខាតេន ពុទ្ធោតិអាទីហិ ឆហិ បរិយាយេហិ ចិត្តសង្កោចករធម្មប្បហានេន និទ្ទក្ខយវិពុទ្ធោ បុរិសោ វិយ សព្ពកិលេសនិទ្ទក្ខយវិពុទ្ធត្តា ពុទ្ធោតិ វុត្តំ ហោតិ. សង្ខា សង្ខាតន្តិ អត្ថតោ ឯកត្តា សង្ខាតេនាតិ វចនស្ស កោដ្ឋាសេនាតិ អត្ថោ. តណ្ហាលេបទិដ្ឋិលេបាភាវេន និរុបលេបសង្ខាតេន. សវាសនានំ សព្ពកិលេសានំ បហីនត្តា ឯកន្តវចនេន វិសេសេត្វា ឯកន្តវីតរាគោតិអាទិ វុត្តំ. ឯកន្តនិក្កិលេសោតិ រាគទោសមោហាវសេសេហិ សព្ពកិលេសេហិ និក្កិលេសោ. ឯកាយនមគ្គំ គតោតិ ពុទ្ធោតិ គមនត្ថានំ ធាតូនំ ពុជ្ឈនត្ថត្តា ពុជ្ឈនត្ថាបិ ធាតុយោ គមនត្ថា ហោន្តិ, តស្មា ឯកាយនមគ្គំ គតត្តា ពុទ្ធោតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯកាយនមគ្គោតិ ចេត្ថ –

‘‘មគ្គោ បន្ថោ បថោ បជ្ជោ, អញ្ជសំ វដុមាយនំ;

នាវា ឧត្តរសេតុ ច, កុល្លោ ច ភិសិ សង្កមោ’’តិ . (ចូឡនិ. បារាយនត្ថុតិគាថានិទ្ទេស ១០១) –

មគ្គស្ស ពហូសុ នាមេសុ អយននាមេន វុត្តោ. តស្មា ឯកមគ្គភូតោ មគ្គោ, ន ទ្វេធាបថភូតោតិ អត្ថោ. អថ វា ឯកេន អយិតព្ពោ មគ្គោតិ ឯកាយនមគ្គោ. ឯកេនាតិ គណសង្គណិកំ បហាយ បវិវេកេន ចិត្តេន. អយិតព្ពោតិ បដិបជ្ជិតព្ពោ. អយន្តិ វា ឯតេនាតិ អយនោ, សំសារតោ និព្ពានំ គច្ឆន្តីតិ អត្ថោ. ឯកេសំ អយនោ ឯកាយនោ. ឯកេតិ សេដ្ឋា, សព្ពសត្តសេដ្ឋា ច សម្មាសម្ពុទ្ធា, តស្មា ឯកាយនមគ្គោតិ សម្មាសម្ពុទ្ធានំ អយនភូតោ មគ្គោតិ វុត្តំ ហោតិ. អយតីតិ វា អយនោ, គច្ឆតិ បវត្តតីតិ អត្ថោ. ឯកស្មិំ អយនោ មគ្គោតិ ឯកាយនមគ្គោ, ឯកស្មិំយេវ ពុទ្ធសាសនេ បវត្តមានោ មគ្គោ, ន អញ្ញត្ថាតិ វុត្តំ ហោតិ. អបិ ច ឯកំ អយតីតិ ឯកាយនោ, បុព្ពភាគេ នានាមុខភាវនានយប្បវត្តោបិ អបរភាគេ ឯកំ និព្ពានមេវ គច្ឆតីតិ វុត្តំ ហោតិ, តស្មា ឯកាយនមគ្គោតិ ឯកនិព្ពានគមនមគ្គោតិ អត្ថោ. ឯកោ អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោតិ ពុទ្ធោតិ ន បរេហិ ពុទ្ធត្តា ពុទ្ធោ, កិំ បន សយមេវ អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធត្តា ពុទ្ធោតិ វុត្តំ ហោតិ. អពុទ្ធិវិហតត្តា ពុទ្ធិបដិលាភា ពុទ្ធោតិ ពុទ្ធិ ពុទ្ធំ ពោធោតិ បរិយាយវចនមេតំ. តត្ថ យថា នីលរត្តគុណយោគា នីលោ បដោ រត្តោ បដោតិ វុច្ចតិ, ឯវំ ពុទ្ធគុណយោគា ពុទ្ធោតិ ញាបេតុំ វុត្តំ.

តតោ បរំ ពុទ្ធោតិ នេតំ នាមន្តិអាទិ ‘‘អត្ថមនុគតា អយំ បញ្ញត្តី’’តិ ញាបនត្ថំ វុត្តំ. តត្ថ មិត្តា សហាយា. អមច្ចា ភច្ចា. ញាតី បិតុបក្ខិកា. សាលោហិតា មាតុបក្ខិកា. សមណា បព្ពជ្ជូបគតា. ព្រាហ្មណា ភោវាទិនោ, សមិតបាបពាហិតបាបា វា. ទេវតា សក្កាទយោ ព្រហ្មានោ ច. វិមោក្ខន្តិកន្តិ វិមោក្ខោ អរហត្តមគ្គោ, វិមោក្ខស្ស អន្តោ អរហត្តផលំ, តស្មិំ វិមោក្ខន្តេ ភវំ វិមោក្ខន្តិកំ នាម. សព្ពញ្ញុភាវោ ហិ អរហត្តមគ្គេន សិជ្ឈតិ, អរហត្តផលោទយេ សិទ្ធោ ហោតិ, តស្មា សព្ពញ្ញុភាវោ វិមោក្ខន្តេ ភវោ ហោតិ. តំ នេមិត្តិកម្បិ នាមំ វិមោក្ខន្តេ ភវំ នាម ហោតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘វិមោក្ខន្តិកមេតំ ពុទ្ធានំ ភគវន្តាន’’ន្តិ. ពោធិយា មូលេ សហ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស បដិលាភាតិ មហាពោធិរុក្ខមូលេ យថាវុត្តក្ខណេ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស បដិលាភេន សហ. សច្ឆិកា បញ្ញត្តីតិ អរហត្តផលសច្ឆិកិរិយាយ, សព្ពធម្មសច្ឆិកិរិយាយ វា ជាតា បញ្ញត្តិ. យទិទំ ពុទ្ធោតិ យា អយំ ពុទ្ធោតិ បញ្ញត្តិ, អយំ ព្យញ្ជនតោ ពុទ្ធវិភាវនា.

‘‘យថា ពុទ្ធេន ទេសិតា’’តិគាថាបាទស្ស បន ឥមិនា បទភាជនីយេ វុត្តត្ថេន អយំ សំសន្ទនា – អានាបានស្សតិយោ ច យថា ពុទ្ធេន ទេសិតា, យេន បការេន ទេសិតា. យថាសទ្ទេន សង្គហិតា ទស យថត្ថា ច យថា ពុទ្ធេន ទេសិតា, យេន បការេន ទេសិតាតិ បការត្ថស្ស ច យថាសទ្ទស្ស, សភាវត្ថស្ស ច យថាសទ្ទស្ស សរូបេកសេសវសេន ឯកសេសំ កត្វា ‘‘យថា’’តិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. បទភាជនីយេ បនស្ស យថត្ថេសុ ឯកេកស្ស យោជនាវសេន ‘‘ទេសិតោ’’តិ ឯកវចនំ កតំ.

‘‘សោតិ គហដ្ឋោ វា ហោតិ បព្ពជិតោ វា’’តិ វុត្តត្តា អាទិបទេបិ យស្ស គហដ្ឋស្ស វា បព្ពជិតស្ស វាតិ វុត្តមេវ ហោតិ. លោកត្ថោ វុត្តោយេវ. បភាសេតីតិ អត្តនោ ញាណស្ស បាកដំ ករោតីតិ អត្ថោ. អភិសម្ពុទ្ធត្តាតិ សាវកបារមិញាណេនបិ បដិវិទ្ធភាវេន. ឱភាសេតីតិ កាមាវចរភូតំ លោកំ. ភាសេតីតិ រូបាវចរភូតំ លោកំ. បភាសេតីតិ អរូបាវចរភូតំ លោកំ.

អរិយញាណន្តិ អរហត្តមគ្គញាណំ. មហិកា មុត្តោតិ មហិកាយ មុត្តោ. មហិកាតិ នីហារោ វុច្ចតិ. មហិយា មុត្តោតិបិ បាឋោ. ធូមរជា មុត្តោតិ ធូមតោ ច រជតោ ច មុត្តោ. រាហុគហណា វិប្បមុត្តោតិ រាហុនោ ចន្ទស្ស អាសន្នុបក្កិលេសត្តា ទ្វីហិ ឧបសគ្គេហិ វិសេសេត្វា វុត្តំ. ភាសតេ ឥតិ សឱភាសដ្ឋេន. តបតេ ឥតិ សតេជដ្ឋេន. វិរោចតេ ឥតិ រុចិរដ្ឋេន. ឯវមេវន្តិ ឯវំ ឯវំ. យស្មា បន ចន្ទោបិ សយំ ភាសន្តោ តបន្តោ វិរោចន្តោ ឥមំ ឱកាសលោកំ ឱភាសេតិ, ភិក្ខុ ច បញ្ញាយ ភាសន្តោ តបន្តោ វិរោចន្តោ ឥមំ ខន្ធាទិលោកំ បញ្ញាយ ឱភាសេតិ, តស្មា ឧភយត្រាបិ ‘‘ភាសេតី’’តិ អវត្វា ‘‘ភាសតេ’’ ឥច្ចេវ វុត្តំ. ឯវញ្ហិ វុត្តេ ហេតុអត្ថោបិ វុត្តោ ហោតិ. អតិវិសទតរាភសូរិយោបមំ អគ្គហេត្វា កស្មា ចន្ទោបមា គហិតាតិ ចេ? សព្ពកិលេសបរិឡាហវូបសមេន សន្តស្ស ភិក្ខុនោ សន្តគុណយុត្តចន្ទោបមា អនុច្ឆវិកាតិ គហិតាតិ វេទិតព្ពំ. ឯវំ អានាបានស្សតិភាវនាសិទ្ធិសាធកំ យោគាវចរំ ថុនិត្វា ឥមានិ តេរស វោទានេ ញាណានីតិ តានិ ញាណានិ និគមេត្វា ទស្សេតីតិ.

វោទានញាណនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.