៩. ពលកថា

ពលកថាវណ្ណនា

៤៤. ឥទានិ លោកុត្តរកថាយ អនន្តរំ កថិតាយ លោកុត្តរកថាវតិយា សុត្តន្តបុព្ពង្គមាយ ពលកថាយ អបុព្ពត្ថានុវណ្ណនា. តត្ថ អាទិតោ សុត្តន្តវសេន បញ្ច ពលានិ ទស្សេត្វា តទញ្ញានិបិ ពលានិ ទស្សេតុកាមោ អបិច អដ្ឋសដ្ឋិ ពលានីតិអាទិមាហ. សព្ពានិបិ តំតំបដិបក្ខេហិ អកម្បិយដ្ឋេន ពលានិ នាម ហោន្តិ. ហិរិពលន្តិអាទីសុ បាបតោ ហិរីយន្តិ ឯតាយាតិ ហិរី, លជ្ជាយេតំ នាមំ. បាបតោ ឱត្តប្បន្តិ ឯតេនាតិ ឱត្តប្បំ, បាបតោ ឧព្ពេគស្សេតំ នាមំ. អជ្ឈត្តសមុដ្ឋានា ហិរី, ពហិទ្ធាសមុដ្ឋានំ ឱត្តប្បំ. អត្តាធិបតិ ហិរី, លោកាធិបតិ ឱត្តប្បំ. លជ្ជាសភាវសណ្ឋិតា ហិរី, ភយសភាវសណ្ឋិតំ ឱត្តប្បំ. សប្បតិស្សវលក្ខណា ហិរី, វជ្ជភីរុកភយទស្សាវិលក្ខណំ ឱត្តប្បំ. សា ឯវ ហិរី អហិរិកេន ន កម្បតីតិ ហិរិពលំ. តទេវ ឱត្តប្បំ អនោត្តប្បេន ន កម្បតីតិ ឱត្តប្បពលំ. អប្បដិសង្ខានេន ន កម្បតីតិ បដិសង្ខានពលំ. ឧបបរិក្ខណបញ្ញាយេតំ នាមំ. វីរិយសីសេន សត្ត ពោជ្ឈង្គេ ភាវេន្តស្ស ឧប្បន្នពលំ ភាវនាពលំ. តថាបវត្តានំ ចតុន្នំ ខន្ធានមេតំ នាមំ. បរិសុទ្ធានិ សីលាទីនិ អនវជ្ជពលំ. ចត្តារិ សង្គហវត្ថូនិ សង្គហពលំ. សង្គហេ ពលន្តិបិ បាឋោ. ទុក្ខមានំ អធិវាសនំ ខន្តិពលំ. ធម្មកថាយ បរេសំ តោសនំ បញ្ញត្តិពលំ. អធិតស្ស អត្ថស្ស អធិគមាបនំ និជ្ឈត្តិពលំ. កុសលេសុ ពហុភាវោ ឥស្សរិយពលំ. កុសលេសុ យថារុចិ បតិដ្ឋានំ អធិដ្ឋានពលំ. ហិរិពលាទីនំ អត្ថោ មាតិកាបទេសុ ព្យញ្ជនវសេន វិសេសតោ យុជ្ជមានំ គហេត្វា វុត្តោ. សមថពលំ វិបស្សនាពលន្តិ ពលប្បត្តា សមថវិបស្សនា ឯវ.

មាតិកានិទ្ទេសេ អស្សទ្ធិយេ ន កម្បតីតិ សទ្ធាពលន្តិ មូលពលដ្ឋំ វត្វា តមេវ អបរេហិ នវហិ បរិយាយេហិ វិសេសេត្វា ទស្សេសិ. យោ ហិ ធម្មោ អកម្បិយោ ពលប្បត្តោ ហោតិ, សោ សហជាតេ ឧបត្ថម្ភេតិ, អត្តនោ បដិបក្ខេ កិលេសេ បរិយាទិយតិ, បដិវេធស្ស អាទិភូតំ សីលំ ទិដ្ឋិញ្ច វិសោធេតិ, ចិត្តំ អារម្មណេ បតិដ្ឋាបេតិ, ចិត្តំ បភស្សរំ ករោន្តោ វោទាបេតិ, វសិំ បាបេន្តោ វិសេសំ អធិគមាបេតិ, តតោ ឧត្តរិំ បាបេន្តោ ឧត្តរិបដិវេធំ ការេតិ, កមេន អរិយមគ្គំ បាបេត្វា សច្ចាភិសមយំ ការេតិ, ផលប្បត្តិយា និរោធេ បតិដ្ឋាបេតិ. តស្មា នវធា ពលដ្ឋោ វិសេសិតោ. ឯស នយោ វីរិយពលាទីសុ ចតូសុ.

កាមច្ឆន្ទំ ហិរីយតីតិ នេក្ខម្មយុត្តោ យោគី នេក្ខម្មេន កាមច្ឆន្ទតោ ហិរីយតិ. ឱត្តប្បេបិ ឯសេវ នយោ. ឯតេហិ សព្ពាកុសលេហិបិ ហិរីយនា ឱត្តប្បនា វុត្តាយេវ ហោន្តិ. ព្យាបាទន្តិអាទីនម្បិ ឥមិនាវ នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. បដិសង្ខាតីតិ អសម្មោហវសេន អាទីនវតោ ឧបបរិក្ខតិ. ភាវេតីតិ វឌ្ឍេតិ. វជ្ជន្តិ រាគាទិវជ្ជំ. សង្គណ្ហាតីតិ ពន្ធតិ. ខមតីតិ តស្ស យោគិស្ស ខមតិ រុច្ចតិ. បញ្ញាបេតីតិ តោសេតិ. និជ្ឈាបេតីតិ ចិន្តាបេតិ. វសំ វត្តេតីតិ ចិត្តេ បហុ ហុត្វា ចិត្តំ អត្តនោ វសំ កត្វា បវត្តេតិ. អធិដ្ឋាតីតិ វិទហតិ. ភាវនាពលាទីនិ សព្ពានិបិ នេក្ខម្មាទីនិយេវ. មាតិកាវណ្ណនាយ អញ្ញថា វុត្តោ, អត្ថោ បន ព្យញ្ជនវសេនេវ បាកដត្តា ឥធ ន វុត្តោតិ វេទិតព្ពំ. សមថពលំ វិបស្សនាពលញ្ច វិត្ថារតោ និទ្ទិសិត្វា អវសានេ ឧទ្ធច្ចសហគតកិលេសេ ច ខន្ធេ ច ន កម្បតីតិអាទិ ច អវិជ្ជាសហគតកិលេសេ ច ខន្ធេ ច ន កម្បតីតិអាទិ ច សមថពលវិបស្សនាពលានំ លក្ខណទស្សនត្ថំ វុត្តំ.

សេខាសេខពលេសុ សម្មាទិដ្ឋិំ សិក្ខតីតិ សេខពលន្តិ សេខបុគ្គលោ សម្មាទិដ្ឋិំ សិក្ខតីតិ សេខោ, សា សម្មាទិដ្ឋិ តស្ស សេខស្ស ពលន្តិ សេខពលន្តិ អត្ថោ. តត្ថ សិក្ខិតត្តា អសេខពលន្តិ អសេខបុគ្គលោ តត្ថ សម្មាទិដ្ឋិយា សិក្ខិតត្តា ន សិក្ខតីតិ អសេខោ, សាយេវ សម្មាទិដ្ឋិ តស្ស អសេខស្ស ពលន្តិ អសេខពលំ. ឯសេវ នយោ សម្មាសង្កប្បាទីសុ. សម្មាញាណន្តិ បច្ចវេក្ខណញាណំ. តម្បិ ហិ លោកិកម្បិ ហោន្តំ សេខស្ស បវត្តត្តា សេខពលំ, អសេខស្ស បវត្តត្តា អសេខពលន្តិ វុត្តំ. សម្មាវិមុត្តីតិ អដ្ឋ មគ្គង្គានិ ឋបេត្វា សេសា ផលសម្បយុត្តា ធម្មា. កេចិ បន ‘‘ឋបេត្វា លោកុត្តរវិមុត្តិំ អវសេសា វិមុត្តិយោ សម្មាវិមុត្តី’’តិ វទន្តិ. តស្ស សេខាសេខពលត្តំ វុត្តនយមេវ.

ខីណាសវពលេសុ សព្ពានិបិ ញាណពលានិ. ខីណាសវស្ស ភិក្ខុនោតិ ករណត្ថេ សាមិវចនំ, ខីណាសវេន ភិក្ខុនាតិ អត្ថោ. អនិច្ចតោតិ ហុត្វា អភាវាការេន អនិច្ចតោ. យថាភូតន្តិ យថាសភាវតោ. បញ្ញាយាតិ សហវិបស្សនាយ មគ្គបញ្ញាយ. អនិច្ចតោ សុទិដ្ឋា ទុក្ខតោ អនត្តតោ សុទិដ្ឋា ហោន្តិ តម្មូលកត្តា. យន្តិ ភាវនបុំសកវចនំ, យេន ការណេនាតិ វា អត្ថោ. អាគម្មាតិ បដិច្ច. បដិជានាតីតិ សម្បដិច្ឆតិ បដិញ្ញំ ករោតិ. អង្គារកាសូបមាតិ មហាភិតាបដ្ឋេន អង្គារកាសុយា ឧបមិតា. កាមាតិ វត្ថុកាមា ច កិលេសកាមា ច.

វិវេកនិន្នន្តិ ផលសមាបត្តិវសេន ឧបធិវិវេកសង្ខាតនិព្ពាននិន្នំ. តយោ ហិ វិវេកា – កាយវិវេកោ ចិត្តវិវេកោ ឧបធិវិវេកោតិ. កាយវិវេកោ ច វិវេកដ្ឋកាយានំ នេក្ខម្មាភិរតានំ. ចិត្តវិវេកោ ច អធិចិត្តមនុយុត្តានំ. ឧបធិវិវេកោ ច និរុបធីនំ បុគ្គលានំ វិសង្ខារគតានំ, និស្សរណវិវេកសង្ខាតនិព្ពាននិន្នំ វា. បញ្ច ហិ វិវេកា – វិក្ខម្ភនវិវេកោ តទង្គវិវេកោ សមុច្ឆេទវិវេកោ បដិប្បស្សទ្ធិវិវេកោ និស្សរណវិវេកោតិ. វិវេកនិន្នន្តិ វិវេកេ និន្នំ. វិវេកបោណន្តិ វិវេកេ នតំ. វិវេកបព្ភារន្តិ វិវេកសីសភារំ. ទ្វេបិ បុរិមស្សេវ វេវចនានិ. វិវេកដ្ឋន្តិ កិលេសេហិ វជ្ជិតំ, ទូរីភូតំ វា. នេក្ខម្មាភិរតន្តិ និព្ពានេ អភិរតំ, បព្ពជ្ជាយ អភិរតំ វា. ព្យន្តីភូតន្តិ វិគតន្តីភូតំ, ឯកទេសេនាបិ អនល្លីនំ វិប្បមុត្តំ វិសំសដ្ឋំ. សព្ពសោតិ សព្ពថា. អាសវដ្ឋានិយេហិ ធម្មេហីតិ សំយោគវសេន អាសវានំ ការណភូតេហិ កិលេសធម្មេហីតិ អត្ថោ. អថ វា ព្យន្តីភូតន្តិ វិគតនិកន្តិភូតំ, និត្តណ្ហន្តិ អត្ថោ. កុតោ? សព្ពសោ អាសវដ្ឋានិយេហិ ធម្មេហិ សព្ពេហិ តេភូមកធម្មេហីតិ អត្ថោ. ឥធ ទសហិ ខីណាសវពលេហិ ខីណាសវស្ស លោកិយលោកុត្តរោ មគ្គោ កថិតោ. ‘‘អនិច្ចតោ សព្ពេ សង្ខារា’’តិ ទុក្ខបរិញ្ញាពលំ, ‘‘អង្គារកាសូបមា កាមា’’តិ សមុទយបហានពលំ, ‘‘វិវេកនិន្នំ ចិត្តំ ហោតី’’តិ និរោធសច្ឆិកិរិយាពលំ, ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា’’តិអាទិ សត្តវិធំ មគ្គភាវនាពលន្តិបិ វទន្តិ. ទស ឥទ្ធិពលានិ ឥទ្ធិកថាយ អាវិ ភវិស្សន្តិ.

តថាគតពលនិទ្ទេសេ តថាគតពលានីតិ អញ្ញេហិ អសាធារណានិ តថាគតស្សេវ ពលានិ. យថា វា បុព្ពពុទ្ធានំ ពលានិ បុញ្ញុស្សយសម្បត្តិយា អាគតានិ, តថា អាគតពលានីតិបិ អត្ថោ. តត្ថ ទុវិធំ តថាគតពលំ – កាយពលំ ញាណពលញ្ច. តេសុ កាយពលំ ហត្ថិកុលានុសារេន វេទិតព្ពំ. វុត្តញ្ហេតំ បោរាណេហិ –

‘‘កាឡាវកញ្ច គង្គេយ្យំ, បណ្ឌរំ តម្ពបិង្គលំ;

គន្ធមង្គលហេមញ្ច, ឧបោសថឆទ្ទន្តិមេ ទសា’’តិ. (វិភ. អដ្ឋ. ៧៦០; ម. និ. អដ្ឋ. ១.១៤៨; សំ. និ. អដ្ឋ. ២.២.២២);

ឥមានិ ទស ហត្ថិកុលានិ. តត្ថ កាឡាវកន្តិ បកតិហត្ថិកុលំ ទដ្ឋព្ពំ. យំ ទសន្នំ បុរិសានំ កាយពលំ, តំ ឯកស្ស កាឡាវកស្ស ហត្ថិនោ ពលំ. យំ ទសន្នំ កាឡាវកានំ ពលំ, តំ ឯកស្ស គង្គេយ្យស្ស ពលំ. យំ ទសន្នំ គង្គេយ្យានំ, តំ ឯកស្ស បណ្ឌរស្ស. យំ ទសន្នំ បណ្ឌរានំ, តំ ឯកស្ស តម្ពស្ស. យំ ទសន្នំ តម្ពានំ, តំ ឯកស្ស បិង្គលស្ស. យំ ទសន្នំ បិង្គលានំ, តំ ឯកស្ស គន្ធហត្ថិនោ. យំ ទសន្នំ គន្ធហត្ថីនំ, តំ ឯកស្ស មង្គលហត្ថិនោ. យំ ទសន្នំ មង្គលហត្ថីនំ, តំ ឯកស្ស ហេមវតស្ស. យំ ទសន្នំ ហេមវតានំ, តំ ឯកស្ស ឧបោសថស្ស. យំ ទសន្នំ ឧបោសថានំ, តំ ឯកស្ស ឆទ្ទន្តស្ស. យំ ទសន្នំ ឆទ្ទន្តានំ, តំ ឯកស្ស តថាគតស្ស ពលំ. នារាយនសង្ឃាតពលន្តិបិ ឥទមេវ វុច្ចតិ. តទេតំ បកតិហត្ថិនោ គណនាយ ហត្ថីនំ កោដិសហស្សស្ស, បុរិសគណនាយ ទសន្នំ បុរិសកោដិសហស្សានំ ពលំ ហោតិ. ឥទំ តាវ តថាគតស្ស កាយពលំ.

ញាណពលំ បន ឥធ តាវ អញ្ញត្ថ ច បាឡិយំ អាគតមេវ ទសពលញាណំ, មជ្ឈិមេ (ម. និ. ១.១៥០) អាគតំ ចតុវេសារជ្ជញាណំ, អដ្ឋសុ បរិសាសុ អកម្បនញាណំ, ចតុយោនិបរិច្ឆេទកញាណំ, បញ្ចគតិបរិច្ឆេទកញាណំ, សំយុត្តកេ (សំ. និ. ២.៣៣-៣៤) អាគតានិ តេសត្តតិ ញាណានិ, សត្តសត្តតិ ញាណានីតិ ឯវមញ្ញានិបិ អនេកានិ ញាណសហស្សានិ. ឯតំ ញាណពលំ នាម. ឥធាបិ ញាណពលមេវ អធិប្បេតំ. ញាណញ្ហិ អកម្បិយដ្ឋេន ឧបត្ថម្ភនដ្ឋេន ច ពលន្តិ វុត្តំ.

ឋានញ្ច ឋានតោតិ ការណញ្ច ការណតោ. ការណញ្ហិ យស្មា តត្ថ ផលំ តិដ្ឋតិ តទាយត្តវុត្តិតាយ ឧប្បជ្ជតិ ចេវ បវត្តតិ ច, តស្មា ឋានន្តិ វុច្ចតិ. តំ ភគវា យេ យេ ធម្មា យេសំ យេសំ ធម្មានំ ហេតូ បច្ចយា ឧប្បាទាយ, តំ តំ ឋានន្តិ, យេ យេ ធម្មា យេសំ យេសំ ធម្មានំ ន ហេតូ ន បច្ចយា ឧប្បាទាយ, តំ តំ អដ្ឋានន្តិ បជានន្តោ ឋានញ្ច ឋានតោ អដ្ឋានញ្ច អដ្ឋានតោ យថាភូតំ បជានាតិ. យម្បីតិ យេន ញាណេន. ឥទម្បីតិ ឥទម្បិ ឋានាដ្ឋានញាណំ, តថាគតស្ស តថាគតពលំ នាម ហោតីតិ អត្ថោ. ឯវំ សេសបទេសុបិ យោជនា វេទិតព្ពា.

អាសភំ ឋានន្តិ សេដ្ឋដ្ឋានំ ឧត្តមដ្ឋានំ, អាសភា វា បុព្ពពុទ្ធា, តេសំ ឋានន្តិ អត្ថោ. អបិច គវសតជេដ្ឋកោ ឧសភោ, គវសហស្សជេដ្ឋកោ វសភោ, វជសតជេដ្ឋកោ វា ឧសភោ, វជសហស្សជេដ្ឋកោ វសភោ, សព្ពគវសេដ្ឋោ សព្ពបរិស្សយសហោ សេតោ បាសាទិកោ មហាភារវហោ អសនិសតសទ្ទេហិបិ អសន្តសនីយោ និសភោ, សោ ឥធ ឧសភោតិ អធិប្បេតោ. ឥទម្បិ ហិ តស្ស បរិយាយវចនំ. ឧសភស្ស ឥទន្តិ អាសភំ. ឋានន្តិ ចតូហិ បាទេហិ បថវិំ ឧប្បីឡេត្វា អវដ្ឋានំ. ឥទំ បន អាសភំ វិយាតិ អាសភំ យថេវ ហិ និសភសង្ខាតោ ឧសភោ ឧសភពលេន សមន្នាគតោ ចតូហិ បាទេហិ បថវិំ ឧប្បីឡេត្វា អចលដ្ឋានេន តិដ្ឋតិ, ឯវំ តថាគតោបិ ទសហិ តថាគតពលេហិ សមន្នាគតោ ចតូហិ វេសារជ្ជបាទេហិ អដ្ឋបរិសបថវិំ ឧប្បីឡេត្វា សទេវកេ លោកេ កេនចិ បច្ចត្ថិកេន បច្ចាមិត្តេន អកម្បិយោ អចលដ្ឋានេន តិដ្ឋតិ, ឯវំ តិដ្ឋមានោ ច តំ អាសភំ ឋានំ បដិជានាតិ ឧបគច្ឆតិ ន បច្ចក្ខាតិ, អត្តនិ អារោបេតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អាសភំ ឋានំ បដិជានាតី’’តិ (សំ. និ. អដ្ឋ. ២.២.២២; ម. និ. អដ្ឋ. ១.១៤៨).

បរិសាសូតិ ខត្តិយព្រាហ្មណគហបតិសមណចាតុមហារាជិកតាវតិំសមារព្រហ្មានំ វសេន អដ្ឋសុ បរិសាសុ. សីហនាទំ នទតីតិ សេដ្ឋនាទំ អឆម្ភិតនាទំ នទតិ, សីហនាទសទិសំ វា នាទំ នទតិ. អយមត្ថោ សីហនាទសុត្តេន (ម. និ. ១.១៤៦ អាទយោ; ទី. និ. ១.៣៨១ អាទយោ) ទីបេតព្ពោ. យថា វា សីហោ សហនតោ ហននតោ ច សីហោតិ វុច្ចតិ, ឯវំ តថាគតោ លោកធម្មានំ សហនតោ បរប្បវាទានំ ហននតោ សីហោតិ វុច្ចតិ. ឯវំ វុត្តស្ស សីហស្ស នាទំ សីហនាទំ. តត្ថ យថា សីហោ សីហពលេន សមន្នាគតោ សព្ពត្ថ វិសារទោ វិគតលោមហំសោ សីហនាទំ នទតិ, ឯវំ តថាគតសីហោបិ តថាគតពលេហិ សមន្នាគតោ អដ្ឋសុ បរិសាសុ វិសារទោ វិគតលោមហំសោ ‘‘ឥតិ រូប’’ន្តិអាទិនា (សំ. និ. ៣.៧៨) នយេន នានាវិធទេសនាវិលាសសម្បន្នំ សីហនាទំ នទតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘បរិសាសុ សីហនាទំ នទតី’’តិ.

ព្រហ្មចក្កំ បវត្តេតីតិ ឯត្ថ ព្រហ្មន្តិ សេដ្ឋំ ឧត្តមំ វិសុទ្ធំ. ចក្កសទ្ទោ បនាយំ –

សម្បត្តិយំ លក្ខណេ ច, រថង្គេ ឥរិយាបថេ;

ទានេ រតនធម្មូរ, ចក្កាទីសុ ច ទិស្សតិ;

ធម្មចក្កេ ឥធ មតោ, តម្បិ ទ្វេធា វិភាវយេ.

‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, ចក្កានិ, យេហិ សមន្នាគតានំ ទេវមនុស្សាន’’ន្តិអាទីសុ (អ. និ. ៤.៣១) ហិ អយំ សម្បត្តិយំ ទិស្សតិ. ‘‘ហេដ្ឋា បាទតលេសុ ចក្កានិ ជាតានិ ហោន្តី’’តិ (ទី. និ. ២.៣៥) ឯត្ថ លក្ខណេ. ‘‘ចក្កំវ វហតោ បទ’’ន្តិ (ធ. ប. ១) ឯត្ថ រថង្គេ. ‘‘ចតុចក្កំ នវទ្វារ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.២៩) ឯត្ថ ឥរិយាបថេ. ‘‘ទទំ ភុញ្ជ មា ច បមាទោ, ចក្កំ វត្តយ កោសលាធិបា’’តិ (ជា. ១.៧.១៤៩) ឯត្ថ ទានេ. ‘‘ទិព្ពំ ចក្ករតនំ បាតុរហោសី’’តិ (ទី. និ. ២.២៤៣) ឯត្ថ រតនចក្កេ. ‘‘មយា បវត្តិតំ ចក្ក’’ន្តិ (សុ. និ. ៥៦២) ឯត្ថ ធម្មចក្កេ. ‘‘ឥច្ឆាហតស្ស បោសស្ស, ចក្កំ ភមតិ មត្ថកេ’’តិ (ជា. ១.១.១០៤; ១.៥.១០៣) ឯត្ថ ឧរចក្កេ. ‘‘ខុរបរិយន្តេន ចេបិ ចក្កេនា’’តិ (ទី. និ. ១.១៦៦) ឯត្ថ បហរណចក្កេ. ‘‘អសនិវិចក្ក’’ន្តិ (ទី. និ. ៣.៦១; សំ. និ. ២.១៦២) ឯត្ថ អសនិមណ្ឌលេ. ឥធ បនាយំ ធម្មចក្កេ មតោ.

តំ បនេតំ ធម្មចក្កំ ទុវិធំ ហោតិ បដិវេធញាណញ្ច ទេសនាញាណញ្ច. តត្ថ បញ្ញាបភាវិតំ អត្តនោ អរិយផលាវហំ បដិវេធញាណំ, ករុណាបភាវិតំ សាវកានំ អរិយផលាវហំ ទេសនាញាណំ. តត្ថ បដិវេធញាណំ ឧប្បជ្ជមានំ ឧប្បន្នន្តិ ទុវិធំ. តញ្ហិ អភិនិក្ខមនតោ យាវ អរហត្តមគ្គា ឧប្បជ្ជមានំ នាម, ផលក្ខណេ ឧប្បន្នំ នាម. តុសិតភវនតោ វា យាវ ពោធិបល្លង្កេ អរហត្តមគ្គា ឧប្បជ្ជមានំ នាម, ផលក្ខណេ ឧប្បន្នំ នាម. ទីបង្ករទសពលតោ វា បដ្ឋាយ យាវ អរហត្តមគ្គា ឧប្បជ្ជមានំ នាម, ផលក្ខណេ ឧប្បន្នំ នាម. ទេសនាញាណម្បិ បវត្តមានំ បវត្តន្តិ ទុវិធំ. តញ្ហិ យាវ អញ្ញាតកោណ្ឌញ្ញត្ថេរស្ស អរហត្តមគ្គា បវត្តមានំ នាម, ផលក្ខណេ បវត្តំ នាម. តត្ថ បដិវេធញាណំ លោកុត្តរំ, ទេសនាញាណំ លោកិយំ. ឧភយម្បិ បនេតំ អញ្ញេហិ អសាធារណំ, ពុទ្ធានំយេវ ឱរសញាណំ. តេន វុត្តំ – ‘‘ព្រហ្មចក្កំ បវត្តេតី’’តិ.

កម្មសមាទានានន្តិ សមាទិយិត្វា កតានំ កុសលាកុសលកម្មានំ, កម្មមេវ វា កម្មសមាទានំ. ឋានសោ ហេតុសោតិ បច្ចយតោ ចេវ ហេតុតោ ច. តត្ថ គតិឧបធិកាលបយោគា វិបាកស្ស ឋានំ. កម្មំ ហេតុ.

សព្ពត្ថគាមិនិន្តិ សព្ពគតិគាមិនិញ្ច អគតិគាមិនិញ្ច. បដិបទន្តិ មគ្គំ. យថាភូតំ បជានាតីតិ ពហូសុបិ មនុស្សេសុ ឯកមេវ បាណំ ឃាតេន្តេសុ ឥមស្ស ចេតនា និរយគាមិនី ភវិស្សតិ, ឥមស្ស តិរច្ឆានយោនិគាមិនីតិ ឥមិនា នយេន ឯកវត្ថុស្មិម្បិ កុសលាកុសលចេតនាសង្ខាតានំ បដិបត្តីនំ អវិបរីតតោ សភាវំ ជានាតិ.

អនេកធាតុន្តិ ចក្ខុធាតុអាទីហិ, កាមធាតុអាទីហិ វា ធាតូហិ ពហុធាតុំ. នានាធាតុន្តិ តាសំយេវ ធាតូនំ វិលក្ខណត្តា នានប្បការធាតុំ. លោកន្តិ ខន្ធាយតនធាតុលោកំ. យថាភូតំ បជានាតីតិ តាសំ តាសំ ធាតូនំ អវិបរីតតោ សភាវំ បដិវិជ្ឈតិ.

នានាធិមុត្តិកតន្តិ ហីនបណីតាទិអធិមុត្តីហិ នានាធិមុត្តិកភាវំ.

បរសត្តានន្តិ បធានសត្តានំ. បរបុគ្គលានន្តិ តតោ បរេសំ ហីនសត្តានំ. ឯកត្ថមេវ វា ឯតំ បទទ្វយំ វេនេយ្យវសេន ភគវតា ទ្វេធា វុត្តំ. ឥធាបិ ភគវតា វុត្តនយេនេវ វុត្តំ. ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តន្តិ សទ្ធាទីនំ ឥន្ទ្រិយានំ បរភាវញ្ច អបរភាវញ្ច, វុទ្ធិញ្ច ហានិញ្ចាតិ អត្ថោ.

ឈានវិមោក្ខសមាធិសមាបត្តីនន្តិ បឋមាទីនំ ចតុន្នំ ឈានានំ, ‘‘រូបី រូបានិ បស្សតី’’តិអាទីនំ (បដិ. ម. ១.២០៩) អដ្ឋន្នំ វិមោក្ខានំ, សវិតក្កសវិចារាទីនំ តិណ្ណំ សមាធីនំ, បឋមជ្ឈានសមាបត្តិអាទីនញ្ច នវន្នំ អនុបុព្ពសមាបត្តីនំ. សំកិលេសន្តិ ហានភាគិយធម្មំ. វោទានន្តិ វិសេសភាគិយធម្មំ. វុដ្ឋានន្តិ យេន ការណេន ឈានាទីហិ វុដ្ឋហន្តិ, តំ ការណំ. តំ បន ‘‘វោទានម្បិ វុដ្ឋានំ, តម្ហា តម្ហា សមាធិម្ហា វុដ្ឋានម្បិ វុដ្ឋាន’’ន្តិ (វិភ. ៨២៨) ឯវំ វុត្តំ បគុណជ្ឈានញ្ចេវ ភវង្គផលសមាបត្តិយោ ច. ហេដ្ឋិមំ ហេដ្ឋិមញ្ហិ បគុណជ្ឈានំ ឧបរិមស្ស ឧបរិមស្ស បទដ្ឋានំ ហោតិ, តស្មា ‘‘វោទានម្បិ វុដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តំ. ភវង្គេន បន សព្ពជ្ឈានេហិ វុដ្ឋានំ ហោតិ, និរោធសមាបត្តិតោ ផលសមាបត្តិយា វុដ្ឋានំ ហោតិ. តំ សន្ធាយ ‘‘តម្ហា តម្ហា សមាធិម្ហា វុដ្ឋានម្បិ វុដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តំ.

បុព្ពេនិវាសទិព្ពចក្ខុអាសវក្ខយញាណានិ ហេដ្ឋា បកាសិតានេវ.

តត្ថ អាសវានំ ខយាតិ អរហត្តមគ្គេន សព្ពកិលេសានំ ខយា. អនាសវន្តិ អាសវវិរហិតំ. ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិន្តិ ឯត្ថ ចេតោវចនេន អរហត្តផលសម្បយុត្តោ សមាធិ, បញ្ញាវចនេន តំសម្បយុត្តា ច បញ្ញា វុត្តា. តត្ថ ច សមាធិ រាគតោ វិមុត្តត្តា ចេតោវិមុត្តិ, បញ្ញា អវិជ្ជាយ វិមុត្តត្តា បញ្ញាវិមុត្តីតិ វេទិតព្ពា. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា – ‘‘យោ ហិស្ស, ភិក្ខវេ, សមាធិ, តទស្ស សមាធិន្ទ្រិយំ. យា ហិស្ស, ភិក្ខវេ, បញ្ញា, តទស្ស បញ្ញិន្ទ្រិយំ. ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេ, រាគវិរាគា ចេតោវិមុត្តិ អវិជ្ជាវិរាគា បញ្ញាវិមុត្តី’’តិ (សំ. និ. ៥.៥១៦; ៥២០). អបិចេត្ថ សមថពលំ ចេតោវិមុត្តិ, វិបស្សនាពលំ បញ្ញាវិមុត្តីតិ វេទិតព្ពំ. ទិដ្ឋេវ ធម្មេតិ ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ. សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វាតិ អធិកាយ បញ្ញាយ អត្តនាយេវ បច្ចក្ខំ កត្វា, អបរប្បច្ចយេន ញត្វាតិ អត្ថោ. ឧបសម្បជ្ជាតិ អធិគន្ត្វា, និប្ផាទេត្វា វា. ឥមេសំ បន ទសន្នំ ទសពលញាណានំ វិត្ថារោ អភិធម្មេ (វិភ. ៨០៩ អាទយោ) វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ.

តត្ថ បរវាទិកថា ហោតិ – ទសពលញាណំ នាម បាដិយេក្កំ ញាណំ នត្ថិ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្សេវាយំ បភេទោតិ. ន តំ តថា ទដ្ឋព្ពំ. អញ្ញមេវ ហិ ទសពលញាណំ, អញ្ញំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ. ទសពលញាណញ្ហិ សកសកកិច្ចមេវ ជានាតិ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ តម្បិ, តតោ អវសេសម្បិ ជានាតិ. ទសពលញាណេសុ ហិ បឋមំ ការណាការណមេវ ជានាតិ, ទុតិយំ កម្មន្តរវិបាកន្តរមេវ, តតិយំ កម្មបរិច្ឆេទមេវ, ចតុត្ថំ ធាតុនានត្តការណមេវ, បញ្ចមំ សត្តានំ អជ្ឈាសយាធិមុត្តិមេវ, ឆដ្ឋំ ឥន្ទ្រិយានំ តិក្ខមុទុភាវមេវ, សត្តមំ ឈានាទីហិ សទ្ធិំ តេសំ សំកិលេសាទិមេវ, អដ្ឋមំ បុព្ពេនិវុត្ថខន្ធសន្តតិមេវ, នវមំ សត្តានំ ចុតិបដិសន្ធិមេវ, ទសមំ សច្ចបរិច្ឆេទមេវ. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ បន ឯតេហិ ជានិតព្ពញ្ច, តតោ ឧត្តរិញ្ច បជានាតិ. ឯតេសំ បន កិច្ចំ ន សព្ពំ ករោតិ. តញ្ហិ ឈានំ ហុត្វា អប្បេតុំ ន សក្កោតិ, ឥទ្ធិ ហុត្វា វិកុព្ពិតុំ ន សក្កោតិ, មគ្គោ ហុត្វា កិលេសេ ខេបេតុំ ន សក្កោតិ.

អបិច បរវាទី ឯវំ បុច្ឆិតព្ពោ ‘‘ទសពលញាណំ នាមេតំ សវិតក្កសវិចារំ អវិតក្កវិចារមត្តំ អវិតក្កាវិចារំ កាមាវចរំ រូបាវចរំ អរូបាវចរំ លោកិយំ លោកុត្តរ’’ន្តិ. ជានន្តោ ‘‘បដិបាដិយា សត្ត ញាណានិ សវិតក្កសវិចារានី’’តិ វក្ខតិ. ‘‘តតោ បរានិ ទ្វេ អវិតក្កអវិចារានី’’តិ វក្ខតិ. ‘‘អាសវក្ខយញាណំ សិយា សវិតក្កសវិចារំ, សិយា អវិតក្កវិចារមត្តំ, សិយា អវិតក្កអវិចារ’’ន្តិ វក្ខតិ. តថា ‘‘បដិបាដិយា សត្ត កាមាវចរានិ, តតោ បរានិ ទ្វេ រូបាវចរានិ, តតោ អវសានេ ឯកំ លោកុត្តរ’’ន្តិ វក្ខតិ. ‘‘សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ បន សវិតក្កសវិចារមេវ កាមាវចរមេវ លោកិយមេវា’’តិ វក្ខតិ.

ឯវមេត្ថ អបុព្ពត្ថានុវណ្ណនំ ញត្វា ឥទានិ យស្មា តថាគតោ បឋមំយេវ ឋានាដ្ឋានញាណេន វេនេយ្យសត្តានំ អាសវក្ខយាធិគមស្ស ចេវ អនធិគមស្ស ច ឋានាដ្ឋានភូតំ កិលេសាវរណាភាវំ បស្សតិ លោកិយសម្មាទិដ្ឋិដ្ឋានទស្សនតោ និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិដ្ឋានាភាវទស្សនតោ ច. អថ នេសំ កម្មវិបាកញាណេន វិបាកាវរណាភាវំ បស្សតិ តិហេតុកបដិសន្ធិទស្សនតោ. សព្ពត្ថគាមិនិបដិបទាញាណេន កម្មាវរណាភាវំ បស្សតិ អានន្តរិកកម្មាភាវទស្សនតោ. ឯវំ អនាវរណានំ អនេកធាតុនានាធាតុញាណេន អនុកូលធម្មទេសនត្ថំ ចរិយាវិសេសំ បស្សតិ ធាតុវេមត្តទស្សនតោ. អថ នេសំ នានាធិមុត្តិកតាញាណេន អធិមុត្តិំ បស្សតិ បយោគំ អនាទិយិត្វាបិ អធិមុត្តិវសេន ធម្មទេសនត្ថំ. អថេវំ ទិដ្ឋអធិមុត្តីនំ យថាសត្តិ យថាពលំ ធម្មំ ទេសេតុំ ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណេន ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តំ បស្សតិ សទ្ធាទីនំ តិក្ខមុទុភាវទស្សនតោ. ឯវំ បរិញ្ញាតិន្ទ្រិយបរោបរិយត្តាបិ បនេតេ សចេ ទូរេ ហោន្តិ, អថ ឈានាទិញាណេន ឈានាទីសុ វសីភូតត្តា ឥទ្ធិវិសេសេន ខិប្បំ ឧបគច្ឆតិ. ឧបគន្ត្វា ច នេសំ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណេន បុព្ពជាតិវិភាវនំ ទិព្ពចក្ខានុភាវតោ បត្តព្ពេន ចេតោបរិយញាណេន សម្បតិ ចិត្តវិសេសំ បស្សន្តោ អាសវក្ខយញាណានុភាវេន អាសវក្ខយគាមិនិយា បដិបទាយ វិគតសម្មោហត្តា អាសវក្ខយាយ ធម្មំ ទេសេតិ. តស្មា ឥមិនានុក្កមេន ឥមានិ ទស ពលានិ វុត្តានីតិ វេទិតព្ពានីតិ.

៤៥. ឥទានិ សព្ពពលានិ លក្ខណតោ និទ្ទិសិតុកាមោ កេនដ្ឋេន សទ្ធាពលន្តិអាទិនា នយេន បុច្ឆំ កត្វា អស្សទ្ធិយេ អកម្បិយដ្ឋេនាតិអាទិនា នយេន វិស្សជ្ជនំ អកាសិ. តត្ថ ហិរីយតីតិអាទិ បុគ្គលាធិដ្ឋានា ទេសនា. ភាវនាពលាទីសុ អធិដ្ឋានពលបរិយន្តេសុ ‘‘តត្ថា’’តិ ច, ‘‘តេនា’’តិ ច, ‘‘ត’’ន្តិ ច នេក្ខម្មាទិកមេវ សន្ធាយ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. តេន ចិត្តំ ឯកគ្គន្តិ តេន សមាធិនា ចិត្តំ ឯកគ្គំ ហោតីតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថ ជាតេតិ តត្ថ សមថេ សម្បយោគវសេន ជាតេ, តស្មិំ វា វិបស្សនារម្មណំ ហុត្វា ជាតេ. តត្ថ សិក្ខតីតិ តត្ថ សេខពលេ សេខោ សិក្ខតីតិ សេខពលន្តិ អត្ថោ. តត្ថ សិក្ខិតត្តាតិ តត្ថ អសេខពលេ អសេខស្ស សិក្ខិតត្តា អសេខពលំ. តេន អាសវា ខីណាតិ តេន លោកិយលោកុត្តរេន ញាណេន អាសវា ខីណាតិ តំ ញាណំ ខីណាសវពលំ. លោកិយេនាបិ ហិ ញាណេន អាសវា ខីណា នាម វិបស្សនាយ អភាវេ លោកុត្តរមគ្គាភាវតោ. ឯវំ ខីណាសវស្ស ពលន្តិ ខីណាសវពលំ. តស្ស ឥជ្ឈតីតិ ឥទ្ធិពលន្តិ តស្ស ឥទ្ធិមតោ ឥជ្ឈតីតិ ឥទ្ធិយេវ ពលំ ឥទ្ធិពលំ. អប្បមេយ្យដ្ឋេនាតិ យស្មា សាវកា ឋានាដ្ឋានាទីនិ ឯកទេសេន ជានន្តិ, សព្ពាការេន បជាននំយេវ សន្ធាយ ‘‘យថាភូតំ បជានាតី’’តិ វុត្តំ. កិញ្ចាបិ តីសុ វិជ្ជាសុ ‘‘យថាភូតំ បជានាតី’’តិ ន វុត្តំ, អញ្ញត្ថ បន វុត្តត្តា តាសុបិ វុត្តមេវ ហោតិ. អញ្ញត្ថាតិ សេសេសុ សត្តសុ ញាណពលេសុ ច អភិធម្មេ (វិភ. ៧៦០) ច ទសសុបិ ពលេសុ. ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណំ បន សព្ពថាបិ សាវកេហិ អសាធារណមេវ. តស្មា ទសបិ ពលានិ សាវកេហិ អសាធារណានីតិ. អធិមត្តដ្ឋេន អតុលិយដ្ឋេន អប្បមេយ្យានិ, តស្មាយេវ ច ‘‘អប្បមេយ្យដ្ឋេន តថាគតពល’’ន្តិ វុត្តន្តិ.

ពលកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.