១០. សុញ្ញកថា

សុញ្ញកថាវណ្ណនា

៤៦. ឥទានិ លោកុត្តរពលបរិយោសានាយ ពលកថាយ អនន្តរំ កថិតាយ លោកុត្តរសុញ្ញតាបរិយោសានាយ សុត្តន្តបុព្ពង្គមាយ សុញ្ញតាកថាយ អបុព្ពត្ថានុវណ្ណនា. សុត្តន្តេ តាវ អថាតិ វចនោបាទានេ និបាតោ. ឯតេន អាយស្មាតិអាទិវចនស្ស ឧបាទានំ កតំ ហោតិ. ខោតិ បទបូរណត្ថេ និបាតោ. យេន ភគវា តេនុបសង្កមីតិ ភុម្មត្ថេ ករណវចនំ. តស្មា យត្ថ ភគវា, តត្ថ ឧបសង្កមីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. យេន វា ការណេន ភគវា ទេវមនុស្សេហិ ឧបសង្កមិតព្ពោ, តេនេវ ការណេន ឧបសង្កមីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. កេន ច ការណេន ភគវា ឧបសង្កមិតព្ពោ? នានប្បការគុណវិសេសាធិគមាធិប្បាយេន, សាទុផលូបភោគាធិប្បាយេន ទិជគណេហិ និច្ចផលិតមហារុក្ខោ វិយ, តេន ការណេន ឧបសង្កមីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឧបសង្កមីតិ ច គតោតិ វុត្តំ ហោតិ. ឧបសង្កមិត្វាតិ ឧបសង្កមនបរិយោសានទីបនំ. អថ វា ឯវញ្ច គតោ តតោ អាសន្នតរំ ឋានំ ភគវតោ សមីបសង្ខាតំ គន្ត្វាតិបិ វុត្តំ ហោតិ.

អភិវាទេត្វាតិ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា. ឥទានិ យេនដ្ឋេន លោកេ អគ្គបុគ្គលស្ស ឧបដ្ឋានំ អាគតោ, តំ បុច្ឆិតុកាមោ ទសនខសមោធានសមុជ្ជលំ អញ្ជលិំ សិរសិ បតិដ្ឋបេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តន្តិ ច ភាវនបុំសកនិទ្ទេសោ ‘‘វិសមំ ចន្ទិមសូរិយា បរិហរន្តី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៤.៧០) វិយ. តស្មា យថា និសិន្នោ ឯកមន្តំ និសិន្នោ ហោតិ, តថា និសីទីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ភុម្មត្ថេ វា ឯតំ ឧបយោគវចនំ. និសីទីតិ និសជ្ជំ កប្បេសិ. បណ្ឌិតា ហិ ទេវមនុស្សា គរុដ្ឋានីយំ ឧបសង្កមិត្វា អាសនកុសលតាយ ឯកមន្តំ និសីទន្តិ, អយញ្ច ថេរោ តេសំ អញ្ញតរោ, តស្មា ឯកមន្តំ និសីទិ.

កថំ និសិន្នោ បន ឯកមន្តំ និសិន្នោ ហោតីតិ? ឆ និសជ្ជទោសេ វជ្ជេត្វា. សេយ្យថិទំ – អតិទូរំ អច្ចាសន្នំ ឧបរិវាតំ ឧន្នតប្បទេសំ អតិសម្មុខំ អតិបច្ឆាតិ. អតិទូរេ និសិន្នោ ហិ សចេ កថេតុកាមោ ហោតិ, ឧច្ចាសទ្ទេន កថេតព្ពំ ហោតិ. អច្ចាសន្នេ និសិន្នោ សង្ឃដ្ដនំ ករោតិ. ឧបរិវាតេ និសិន្នោ សរីរគន្ធេន ពាធតិ. ឧន្នតប្បទេសេ និសិន្នោ អគារវំ បកាសេតិ. អតិសម្មុខា និសិន្នោ សចេ ទដ្ឋុកាមោ ហោតិ, ចក្ខុនា ចក្ខុំ អាហច្ច ទដ្ឋព្ពំ ហោតិ. អតិបច្ឆា និសិន្នោ សចេ ទដ្ឋុកាមោ ហោតិ, គីវំ បសារេត្វា ទដ្ឋព្ពំ ហោតិ. តស្មា អយម្បិ ឯតេ ឆ និសជ្ជទោសេ វជ្ជេត្វា និសីទិ. តេន វុត្តំ ‘‘ឯកមន្តំ និសីទី’’តិ. ឯតទវោចាតិ ឯតំ អវោច.

សុញ្ញោ លោកោ សុញ្ញោ លោកោតិ, ភន្តេ, វុច្ចតីតិ ឥមស្មិំ សាសនេ បដិបន្នេហិ តេហិ តេហិ ភិក្ខូហិ ‘‘សុញ្ញោ លោកោ សុញ្ញោ លោកោ’’តិ កថីយតីតិ អត្ថោ. តហិំ តហិំ តាទិសានំ វចនានំ ពហុកត្តា តេសំ សព្ពេសំ សង្គណ្ហនត្ថំ អាមេឌិតវចនំ កតំ. ឯវញ្ហិ វុត្តេ សព្ពានិ តានិ វចនានិ សង្គហិតានិ ហោន្តិ. កិត្តាវតាតិ កិត្តកេន បរិមាណេន. នុ-ឥតិ សំសយត្ថេ និបាតោ. សុញ្ញំ អត្តេន វា អត្តនិយេន វាតិ ‘‘ការកោ វេទកោ សយំវសី’’តិ ឯវំ លោកបរិកប្បិតេន អត្តនា ច អត្តាភាវតោយេវ អត្តនោ សន្តកេន បរិក្ខារេន ច សុញ្ញំ. សព្ពំ ចក្ខាទិ លោកិយំ ធម្មជាតំ, តំយេវ លុជ្ជនបលុជ្ជនដ្ឋេន លោកោ នាម. យស្មា ច អត្តា ច ឯត្ថ នត្ថិ, អត្តនិយញ្ច ឯត្ថ នត្ថិ, តស្មា សុញ្ញោ លោកោតិ វុច្ចតីតិ អត្ថោ. លោកុត្តរោបិ ច ធម្មោ អត្តត្តនិយេហិ សុញ្ញោ ឯវ, បុច្ឆានុរូបេន បន លោកិយោវ ធម្មោ វុត្តោ. សុញ្ញោតិ ច ធម្មោ នត្ថីតិ វុត្តំ ន ហោតិ, តស្មិំ ធម្មេ អត្តត្តនិយសារស្ស នត្ថិភាវោ វុត្តោ ហោតិ. លោកេ ច ‘‘សុញ្ញំ ឃរំ, សុញ្ញោ ឃដោ’’តិ វុត្តេ ឃរស្ស ឃដស្ស ច នត្ថិភាវោ វុត្តោ ន ហោតិ, តស្មិំ ឃរេ ឃដេ ច អញ្ញស្ស នត្ថិភាវោ វុត្តោ ហោតិ. ភគវតា ច ‘‘ឥតិ យញ្ហិ ខោ តត្ថ ន ហោតិ, តេន តំ សុញ្ញំ សមនុបស្សតិ. យំ បន តត្ថ អវសិដ្ឋំ ហោតិ, តំ សន្តំ ឥទមត្ថីតិ បជានាតី’’តិ អយមេវ អត្ថោ វុត្តោ. តថា ញាយគន្ថេ ច សទ្ទគន្ថេ ច អយមេវ អត្ថោ. ឥតិ ឥមស្មិំ សុត្តន្តេ អនត្តលក្ខណមេវ កថិតំ.

៤៧. សុត្តន្តនិទ្ទេសេ សុញ្ញសុញ្ញន្តិអាទីនិ បញ្ចវីសតិ មាតិកាបទានិ សុញ្ញសម្ពន្ធេន ឧទ្ទិសិត្វា តេសំ និទ្ទេសោ កតោ. តត្ថ មាតិកាយ តាវ សុញ្ញសង្ខាតំ សុញ្ញំ, ន អញ្ញេន ឧបបទេន វិសេសិតន្តិ សុញ្ញសុញ្ញំ. អសុកន្តិ អនិទ្ទិដ្ឋត្តា ចេត្ថ សុញ្ញត្តមេវ វា អបេក្ខិត្វា នបុំសកវចនំ កតំ. ឯវំ សេសេសុបិ. សង្ខារោយេវ សេសសង្ខារេហិ សុញ្ញោតិ សង្ខារសុញ្ញំ. ជរាភង្គវសេន វិរូបោ បរិណាមោ វិបរិណាមោ, តេន វិបរិណាមេន សុញ្ញំ វិបរិណាមសុញ្ញំ. អគ្គញ្ច តំ អត្តត្តនិយេហិ, សព្ពសង្ខារេហិ វា សុញ្ញញ្ចាតិ អគ្គសុញ្ញំ. លក្ខណមេវ សេសលក្ខណេហិ សុញ្ញន្តិ លក្ខណសុញ្ញំ. នេក្ខម្មាទិនា វិក្ខម្ភនេន សុញ្ញំ. វិក្ខម្ភនសុញ្ញំ. តទង្គសុញ្ញាទីសុបិ ចតូសុ ឯសេវ នយោ. អជ្ឈត្តញ្ច តំ អត្តត្តនិយាទីហិ សុញ្ញញ្ចាតិ អជ្ឈត្តសុញ្ញំ. ពហិទ្ធា ច តំ អត្តត្តនិយាទីហិ សុញ្ញញ្ចាតិ ពហិទ្ធាសុញ្ញំ. តទុភយំ អត្តត្តនិយាទីហិ សុញ្ញន្តិ ទុភតោសុញ្ញំ. សមានោ ភាគោ ឯតស្សាតិ សភាគំ, សភាគញ្ច តំ អត្តត្តនិយាទីហិ សុញ្ញញ្ចាតិ សភាគសុញ្ញំ, សទិសសុញ្ញន្តិ អត្ថោ. វិគតំ សភាគំ វិសភាគំ, វិសភាគញ្ច តំ អត្តត្តនិយាទីហិ សុញ្ញញ្ចាតិ វិសភាគសុញ្ញំ, វិសទិសសុញ្ញន្តិ អត្ថោ. កេសុចិ បោត្ថកេសុ សភាគសុញ្ញំ វិសភាគសុញ្ញំ និស្សរណសុញ្ញានន្តរំ លិខិតំ. នេក្ខម្មាទិឯសនា កាមច្ឆន្ទាទិនា សុញ្ញាតិ ឯសនាសុញ្ញំ. បរិគ្គហសុញ្ញាទីសុ តីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯការម្មណេ បតិដ្ឋិតត្តា នានារម្មណវិក្ខេបាភាវតោ ឯកត្តញ្ច តំ នានត្តេន សុញ្ញញ្ចាតិ ឯកត្តសុញ្ញំ. តព្ពិបរីតេន នានត្តញ្ច តំ ឯកត្តេន សុញ្ញញ្ចាតិ នានត្តសុញ្ញំ. នេក្ខម្មាទិខន្តិ កាមច្ឆន្ទាទិនា សុញ្ញាតិ ខន្តិសុញ្ញំ. អធិដ្ឋានសុញ្ញេ បរិយោគាហនសុញ្ញេ ច ឯសេវ នយោ. បរិយោគហនសុញ្ញន្តិបិ បាឋោ. សម្បជានស្សាតិ សម្បជញ្ញេន សមន្នាគតស្ស បរិនិព្ពាយន្តស្ស អរហតោ. បវត្តបរិយាទានន្តិ អនុបាទាបរិនិព្ពានំ. សព្ពសុញ្ញតានន្តិ សព្ពសុញ្ញានំ. បរមត្ថសុញ្ញន្តិ សព្ពសង្ខារាភាវតោ ឧត្តមត្ថភូតំ សុញ្ញំ.

៤៨. មាតិកានិទ្ទេសេ និច្ចេន វាតិ ភង្គំ អតិក្កមិត្វា បវត្តមានស្ស កស្សចិ និច្ចស្ស អភាវតោ និច្ចេន ច សុញ្ញំ. ធុវេន វាតិ វិជ្ជមានកាលេបិ បច្ចយាយត្តវុត្តិតាយ ថិរស្ស កស្សចិ អភាវតោ ធុវេន ច សុញ្ញំ. សស្សតេន វាតិ អព្ពោច្ឆិន្នស្ស សព្ពកាលេ វិជ្ជមានស្ស កស្សចិ អភាវតោ សស្សតេន ច សុញ្ញំ. អវិបរិណាមធម្មេន វាតិ ជរាភង្គវសេន អវិបរិណាមបកតិកស្ស កស្សចិ អភាវតោ អវិបរិណាមធម្មេន ច សុញ្ញំ. សុត្តន្តេ អត្តសុញ្ញតាយ ឯវ វុត្តាយបិ និច្ចសុញ្ញតញ្ច សុខសុញ្ញតញ្ច ទស្សេតុំ ឥធ និច្ចេន វាតិអាទីនិបិ វុត្តានិ. អនិច្ចស្សេវ ហិ បីឡាយោគេន ទុក្ខត្តា និច្ចសុញ្ញតាយ វុត្តាយ សុខសុញ្ញតាបិ វុត្តាវ ហោតិ. រូបាទយោ បនេត្ថ ឆ វិសយា, ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនិ ឆ វិញ្ញាណានិ, ចក្ខុសម្ផស្សាទយោ ឆ ផស្សា, ចក្ខុសម្ផស្សជា វេទនាទយោ ឆ វេទនា ឆ សង្ខិត្តាតិ វេទិតព្ពំ.

បុញ្ញាភិសង្ខារោតិអាទីសុ បុនាតិ អត្តនោ ការកំ, បូរេតិ ចស្ស អជ្ឈាសយំ, បុជ្ជញ្ច ភវំ និព្ពត្តេតីតិ បុញ្ញំ, អភិសង្ខរោតិ វិបាកំ កដត្តារូបញ្ចាតិ អភិសង្ខារោ, បុញ្ញំ អភិសង្ខារោ បុញ្ញាភិសង្ខារោ. បុញ្ញបដិបក្ខតោ អបុញ្ញំ អភិសង្ខារោ អបុញ្ញាភិសង្ខារោ. ន ឥញ្ជំ អនេញ្ជំ, អនេញ្ជំ ភវំ អភិសង្ខរោតីតិ អានេញ្ជាភិសង្ខារោ. បុញ្ញាភិសង្ខារោ ទានសីលភាវនាវសេន បវត្តា អដ្ឋ កាមាវចរកុសលចេតនា, ភាវនាវសេនេវ បវត្តា បញ្ច រូបាវចរកុសលចេតនាតិ តេរស ចេតនា ហោន្តិ, អបុញ្ញាភិសង្ខារោ បាណាតិបាតាទិវសេន បវត្តា ទ្វាទស អកុសលចេតនា, អានេញ្ជាភិសង្ខារោ ភាវនាវសេនេវ បវត្តា ចតស្សោ អរូបាវចរចេតនាតិ តយោបិ សង្ខារា ឯកូនតិំស ចេតនា ហោន្តិ. កាយសង្ខារោតិអាទីសុ កាយតោ វា បវត្តោ, កាយស្ស វា សង្ខារោតិ កាយសង្ខារោ. វចីសង្ខារចិត្តសង្ខារេសុបិ ឯសេវ នយោ. អយំ តិកោ កម្មាយូហនក្ខណេ បុញ្ញាភិសង្ខារាទីនំ ទ្វារតោ បវត្តិទស្សនត្ថំ វុត្តោ. កាយវិញ្ញត្តិំ សមុដ្ឋាបេត្វា ហិ កាយទ្វារតោ បវត្តា អដ្ឋ កាមាវចរកុសលចេតនា, ទ្វាទស អកុសលចេតនា, អភិញ្ញាចេតនា ចាតិ ឯកវីសតិ ចេតនា កាយសង្ខារោ នាម, តា ឯវ ច វចីវិញ្ញត្តិំ សមុដ្ឋាបេត្វា វចីទ្វារតោ បវត្តា វចីសង្ខារោ នាម, មនោទ្វារេ បវត្តា បន សព្ពាបិ ឯកូនតិំស ចេតនា ចិត្តសង្ខារោ នាម. អតីតា សង្ខារាតិអាទីសុ សព្ពេបិ សង្ខតធម្មា សកក្ខណំ បត្វា និរុទ្ធា អតីតា សង្ខារា, សកក្ខណំ អប្បត្តា អនាគតា សង្ខារា, សកក្ខណំ បត្តា បច្ចុប្បន្នា សង្ខារាតិ.

វិបរិណាមសុញ្ញេ បច្ចុប្បន្នំ ទស្សេត្វា តស្ស តស្ស វិបរិណាមោ សុខេន វត្តុំ សក្កាតិ បឋមំ បច្ចុប្បន្នធម្មា ទស្សិតា. តត្ថ ជាតំ រូបន្តិ បច្ចុប្បន្នំ រូបំ. សភាវេន សុញ្ញន្តិ ឯត្ថ សយំ ភាវោ សភាវោ, សយមេវ ឧប្បាទោតិ អត្ថោ. សតោ វា ភាវោ សភាវោ, អត្តតោយេវ ឧប្បាទោតិ អត្ថោ. បច្ចយាយត្តវុត្តិត្តា បច្ចយំ វិនា សយមេវ ភាវោ, អត្តតោ ឯវ វា ភាវោ ឯតស្មិំ នត្ថីតិ សភាវេន សុញ្ញំ, សយមេវ ភាវេន, អត្តតោ ឯវ វា ភាវេន សុញ្ញន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អថ វា សកស្ស ភាវោ សភាវោ. បថវីធាតុអាទីសុ ហិ អនេកេសុ រូបារូបធម្មេសុ ឯកេកោ ធម្មោ បរំ ឧបាទាយ សកោ នាម. ភាវោតិ ច ធម្មបរិយាយវចនមេតំ. ឯកស្ស ច ធម្មស្ស អញ្ញោ ភាវសង្ខាតោ ធម្មោ នត្ថិ, តស្មា សកស្ស អញ្ញេន ភាវេន សុញ្ញំ, សកោ អញ្ញេន ភាវេន សុញ្ញោតិ អត្ថោ. តេន ឯកស្ស ធម្មស្ស ឯកសភាវតា វុត្តា ហោតិ. អថ វា សភាវេន សុញ្ញន្តិ សុញ្ញសភាវេនេវ សុញ្ញំ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? សុញ្ញសុញ្ញតាយ ឯវ សុញ្ញំ, ន អញ្ញាហិ បរិយាយសុញ្ញតាហិ សុញ្ញន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

សចេ បន កេចិ វទេយ្យុំ ‘‘សកោ ភាវោ សភាវោ, តេន សភាវេន សុញ្ញ’’ន្តិ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? ភាវោតិ ធម្មោ, សោ បរំ ឧបាទាយ សបទេន វិសេសិតោ សភាវោ នាម ហោតិ. ធម្មស្ស កស្សចិ អវិជ្ជមានត្តា ‘‘ជាតំ រូបំ សភាវេន សុញ្ញ’’ន្តិ រូបស្ស អវិជ្ជមានតា វុត្តា ហោតីតិ. ឯវំ សតិ ‘‘ជាតំ រូប’’ន្តិវចនេន វិរុជ្ឈតិ. ន ហិ ឧប្បាទរហិតំ ជាតំ នាម ហោតិ. និព្ពានញ្ហិ ឧប្បាទរហិតំ, តំ ជាតំ នាម ន ហោតិ, ជាតិជរាមរណានិ ច ឧប្បាទរហិតានិ ជាតានិ នាម ន ហោន្តិ. តេនេវេត្ថ ‘‘ជាតា ជាតិ សភាវេន សុញ្ញា, ជាតំ ជរាមរណំ សភាវេន សុញ្ញ’’ន្តិ ឯវំ អនុទ្ធរិត្វា ភវមេវ អវសានំ កត្វា និទ្ទិដ្ឋំ. យទិ ឧប្បាទរហិតស្សាបិ ‘‘ជាត’’ន្តិវចនំ យុជ្ជេយ្យ, ‘‘ជាតា ជាតិ, ជាតំ ជរាមរណ’’ន្តិ វត្តព្ពំ ភវេយ្យ. យស្មា ឧប្បាទរហិតេសុ ជាតិជរាមរណេសុ ‘‘ជាត’’ន្តិវចនំ ន វុត្តំ, តស្មា ‘‘សភាវេន សុញ្ញំ អវិជ្ជមាន’’ន្តិ វចនំ អវិជ្ជមានស្ស ឧប្បាទរហិតត្តា ‘‘ជាត’’ន្តិវចនេន វិរុជ្ឈតិ. អវិជ្ជមានស្ស ច ‘‘សុញ្ញ’’ន្តិវចនំ ហេដ្ឋា វុត្តេន លោកវចនេន ច ភគវតោ វចនេន ច ញាយសទ្ទគន្ថវចនេន ច វិរុជ្ឈតិ, អនេកាហិ ច យុត្តីហិ វិរុជ្ឈតិ, តស្មា តំ វចនំ កចវរមិវ ឆឌ្ឌិតព្ពំ. ‘‘យំ, ភិក្ខវេ, អត្ថិសម្មតំ លោកេ បណ្ឌិតានំ, អហម្បិ តំ អត្ថីតិ វទាមិ. យំ, ភិក្ខវេ, នត្ថិសម្មតំ លោកេ បណ្ឌិតានំ, អហម្បិ តំ នត្ថីតិ វទាមិ. កិញ្ច, ភិក្ខវេ, អត្ថិសម្មតំ លោកេ បណ្ឌិតានំ, យមហំ អត្ថីតិ វទាមិ? រូបំ, ភិក្ខវេ, អនិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ អត្ថិសម្មតំ លោកេ បណ្ឌិតានំ, អហម្បិ តំ អត្ថីតិ វទាមី’’តិអាទីហិ (សំ. និ. ៣.៩៤) អនេកេហិ ពុទ្ធវចនប្បមាណេហិ អនេកាហិ ច យុត្តីហិ ធម្មា សកក្ខណេ វិជ្ជមានា ឯវាតិ និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពំ.

វិគតំ រូបន្តិ ឧប្បជ្ជិត្វា ភង្គំ បត្វា និរុទ្ធំ អតីតំ រូបំ. វិបរិណតញ្ចេវ សុញ្ញញ្ចាតិ ជរាភង្គវសេន វិរូបំ បរិណាមំ បត្តញ្ច វត្តមានស្សេវ វិបរិណាមសព្ភាវតោ អតីតស្ស វិបរិណាមាភាវតោ តេន វិបរិណាមេន សុញ្ញញ្ចាតិ អត្ថោ. ជាតា វេទនាតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ជាតិជរាមរណំ បន អនិប្ផន្នត្តា សកភាវេន អនុបលព្ភនីយតោ ឥធ ន យុជ្ជតិ, តស្មា ‘‘ជាតា ជាតិ, ជាតំ ជរាមរណ’’ន្តិអាទិកេ ទ្វេ នយេ បហាយ ភវាទិកមេវ នយំ បរិយោសានំ កត្វា ឋបិតំ.

អគ្គន្តិ អគ្គេ ភវំ. សេដ្ឋន្តិ អតិវិយ បសំសនីយំ. វិសិដ្ឋន្តិ អតិសយភូតំ. វិសេដ្ឋន្តិបិ បាឋោ. តិធាបិ បសត្ថំ និព្ពានំ សម្មាបដិបទាយ បដិបជ្ជិតព្ពតោ បទំ នាម. យទិទន្តិ យំ ឥទំ. ឥទានិ វត្តព្ពំ និព្ពានំ និទស្សេតិ. យស្មា និព្ពានំ អាគម្ម សព្ពសង្ខារានំ សមថោ ហោតិ, ខន្ធូបធិកិលេសូបធិអភិសង្ខារូបធិកាមគុណូបធិសង្ខាតានំ ឧបធីនំ បដិនិស្សគ្គោ ហោតិ, តណ្ហានំ ខយោ វិរាគោ និរោធោ ច ហោតិ, តស្មា សព្ពសង្ខារសមថោ សព្ពូបធិបដិនិស្សគ្គោ តណ្ហក្ខយោ វិរាគោ និរោធោតិ វុច្ចតិ. និព្ពានន្តិ សភាវលក្ខណេន និគមិតំ.

លក្ខណេសុ ហិ ‘‘តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, ពាលស្ស ពាលលក្ខណានិ ពាលនិមិត្តានិ ពាលាបទានានិ. កតមានិ តីណិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ពាលោ ទុច្ចិន្តិតចិន្តី ច ហោតិ ទុព្ភាសិតភាសី ច ទុក្កដកម្មការី ច. ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, តីណិ ពាលស្ស ពាលលក្ខណានិ ពាលនិមិត្តានិ ពាលាបទានានី’’តិ (អ. និ. ៣.៣; ម. និ. ៣.២៤៦) វុត្តំ. បណ្ឌិតេហិ ពាលស្ស ពាលោតិ សល្លក្ខណតោ តិវិធំ ពាលលក្ខណំ. ‘‘តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, បណ្ឌិតស្ស បណ្ឌិតលក្ខណានិ បណ្ឌិតនិមិត្តានិ បណ្ឌិតាបទានានិ. កតមានិ តីណិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, បណ្ឌិតោ សុចិន្តិតចិន្តី ច ហោតិ សុភាសិតភាសី ច សុកតកម្មការី ច. ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, តីណិ បណ្ឌិតស្ស បណ្ឌិតលក្ខណានិ បណ្ឌិតនិមិត្តានិ បណ្ឌិតាបទានានី’’តិ (អ. និ. ៣.៣; ម. និ. ៣.២៥៣) វុត្តំ. បណ្ឌិតេហិ បណ្ឌិតស្ស បណ្ឌិតោតិ សល្លក្ខណតោ តិវិធំ បណ្ឌិតលក្ខណំ.

‘‘តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, សង្ខតស្ស សង្ខតលក្ខណានិ. កតមានិ តីណិ? ឧប្បាទោ បញ្ញាយតិ, វយោ បញ្ញាយតិ, ឋិតស្ស អញ្ញថត្តំ បញ្ញាយតិ. ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, តីណិ សង្ខតស្ស សង្ខតលក្ខណានី’’តិ (អ. និ. ៣.៤៧-៤៨) វុត្តំ. ឧប្បាទោ ឯវ សង្ខតមិតិ លក្ខណន្តិ សង្ខតលក្ខណំ. ឯវមិតរទ្វយេបិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឥមិនា ឧប្បាទក្ខណេ សេសទ្វិន្នំ, ឋិតិក្ខណេ សេសទ្វិន្នំ, ភង្គក្ខណេ ច សេសទ្វិន្នំ អភាវោ ទស្សិតោ. យំ បនេត្ថ បេយ្យាលមុខេន ជាតិយា ច ជរាមរណស្ស ច ឧប្បាទាទិលក្ខណំ វុត្តំ, តំ វិបរិណាមសុញ្ញតាយ ជាតិជរាមរណានិ ហិត្វា ភវបរិយោសានស្សេវ នយស្ស វចនេន ច ឧប្បាទាទីនំ ឧប្បាទាទិអវចនសមយេន ច វិរុជ្ឈតិ. លក្ខណសោតេ បតិតត្តា បន សោតបតិតំ កត្វា លិខិតន្តិ វេទិតព្ពំ. យថា ច អភិធម្មេ (ធ. ស. ៥៦២-៥៦៥) អហេតុកវិបាកមនោធាតុមនោវិញ្ញាណធាតូនំ សង្គហវារេ លព្ភមានម្បិ ឈានង្គំ បញ្ចវិញ្ញាណសោតេ បតិត្វា គតន្តិ ន ឧទ្ធដន្តិ វុត្តំ, ឯវមិធាបិ សោតបតិតតា វេទិតព្ពា. អថ វា ជាតិជរាមរណវន្តានំ សង្ខារានំ ឧប្បាទាទយោ ‘‘ជាតិជរាមរណំ អនិច្ចតោ’’តិអាទីសុ (បដិ. ម. ១.៧៣; ២.៤) វិយ តេសំ វិយ កត្វា វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

នេក្ខម្មេន កាមច្ឆន្ទោ វិក្ខម្ភិតោ ចេវ សុញ្ញោ ចាតិ កាមច្ឆន្ទោ នេក្ខម្មេន វិក្ខម្ភិតោ ចេវ នេក្ខម្មស្ស តត្ថ អភាវតោ តេនេវ វិក្ខម្ភនសង្ខាតេន នេក្ខម្មេន សុញ្ញោ ច. ឯវំ សេសេសុបិ យោជនា កាតព្ពា. តទង្គប្បហានសមុច្ឆេទប្បហានេសុបិ ចេត្ថ តទង្គវសេន ច សមុច្ឆេទវសេន ច បហីនំ ទូរីកតមេវ ហោតីតិ ឥមិនា ទូរីករណដ្ឋេន វិក្ខម្ភនំ វុត្តំ.

នេក្ខម្មេន កាមច្ឆន្ទោ តទង្គសុញ្ញោតិ នេក្ខម្មេន បហីនោ កាមច្ឆន្ទោ តេន នេក្ខម្មសង្ខាតេន អង្គេន សុញ្ញោ. អថ វា យោ កោចិ កាមច្ឆន្ទោ នេក្ខម្មស្ស តត្ថ អភាវតោ នេក្ខម្មេន តេន អង្គេន សុញ្ញោ. ឯវំ សេសេសុបិ យោជនា កាតព្ពា. តស្ស តស្ស អង្គស្ស តត្ថ តត្ថ អភាវមត្តេនេវ ចេត្ថ ឧបចារប្បនាឈានវសេន ច វិបស្សនាវសេន ច តទង្គសុញ្ញតា និទ្ទិដ្ឋា. បហានទីបកស្ស វចនស្ស អភាវេន បន វិវដ្ដនានុបស្សនំយេវ បរិយោសានំ កត្វា វិបស្សនា និទ្ទិដ្ឋា, ចត្តារោ មគ្គា ន និទ្ទិដ្ឋា. នេក្ខម្មេន កាមច្ឆន្ទោ សមុច្ឆិន្នោ ចេវ សុញ្ញោ ចាតិអាទីសុ វិក្ខម្ភនេ វុត្តនយេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. តទង្គវិក្ខម្ភនវសេន បហីនានិបិ ចេត្ថ សមុទាចារាភាវតោ សមុច្ឆិន្នានិ នាម ហោន្តីតិ ឥមិនា បរិយាយេន សមុច្ឆេទោ វុត្តោ, តំតំសមុច្ឆេទកិច្ចសាធនវសេន វា មគ្គសម្បយុត្តនេក្ខម្មាទិវសេន វុត្តន្តិបិ វេទិតព្ពំ. បដិប្បស្សទ្ធិនិស្សរណសុញ្ញេសុ ច ឥធ វុត្តនយេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. តទង្គវិក្ខម្ភនសមុច្ឆេទបហានេសុ បនេត្ថ បដិប្បស្សទ្ធិមត្តត្តំ និស្សដមត្តត្តញ្ច គហេត្វា វុត្តំ. បញ្ចសុបិ ឯតេសុ សុញ្ញេសុ នេក្ខម្មាទីនិយេវ វិក្ខម្ភនតទង្គសមុច្ឆេទបដិប្បស្សទ្ធិនិស្សរណនាមេន វុត្តានិ. អជ្ឈត្តន្តិ អជ្ឈត្តភូតំ. ពហិទ្ធាតិ ពហិទ្ធាភូតំ. ទុភតោសុញ្ញន្តិ ឧភយសុញ្ញំ. បច្ចត្តាទីសុបិ ហិ តោ-ឥតិវចនំ ហោតិយេវ.

ឆ អជ្ឈត្តិកាយតនាទីនិ ឆអជ្ឈត្តិកាយតនាទីនំ ភាវេន សភាគានិ. បរេហិ វិសភាគានិ. វិញ្ញាណកាយាតិអាទីសុ ចេត្ថ កាយវចនេន វិញ្ញាណាទីនិយេវ វុត្តានិ. នេក្ខម្មេសនាទីសុ នេក្ខម្មាទីនិយេវ តទត្ថិកេហិ វិញ្ញូហិ ឯសីយន្តីតិ ឯសនា. អថ វា បុព្ពភាគេ នេក្ខម្មាទីនំ ឯសនាបិ កាមច្ឆន្ទាទីហិ សុញ្ញា, កិំ បន នេក្ខម្មាទីនីតិបិ វុត្តំ ហោតិ? បរិគ្គហាទីសុ នេក្ខម្មាទីនិយេវ បុព្ពភាគេ ឯសិតានិ អបរភាគេ បរិគ្គយ្ហន្តីតិ បរិគ្គហោតិ, បរិគ្គហិតានិ បត្តិវសេន បដិលព្ភន្តីតិ បដិលាភោតិ, បដិលទ្ធានិ ញាណវសេន បដិវិជ្ឈីយន្តីតិ បដិវេធោតិ ច វុត្តានិ. ឯកត្តសុញ្ញញ្ច នានត្តសុញ្ញញ្ច សកិំយេវ បុច្ឆិត្វា ឯកត្តសុញ្ញំ វិស្សជ្ជេត្វា នានត្តសុញ្ញំ អវិស្សជ្ជេត្វាវ សកិំ និគមនំ កតំ. កស្មា ន វិស្សជ្ជិតន្តិ ចេ? វុត្តបរិយាយេនេវេត្ថ យោជនា ញាយតីតិ ន វិស្សជ្ជិតន្តិ វេទិតព្ពំ. អយំ បនេត្ថ យោជនា – នេក្ខម្មំ ឯកត្តំ, កាមច្ឆន្ទោ នានត្តំ, កាមច្ឆន្ទោ នានត្តំ, នេក្ខម្មេកត្តេន សុញ្ញន្តិ. ឯវំ សេសេសុបិ យោជនា វេទិតព្ពា.

ខន្តិអាទីសុ នេក្ខម្មាទីនិយេវ ខមនតោ រុច្ចនតោ ខន្តីតិ, រោចិតានិយេវ បវិសិត្វា តិដ្ឋនតោ អធិដ្ឋានន្តិ, បវិសិត្វា ឋិតានំ យថារុចិមេវ សេវនតោ បរិយោគាហនន្តិ ច វុត្តានិ. ឥធ សម្បជានោតិអាទិកោ បរមត្ថសុញ្ញនិទ្ទេសោ បរិនិព្ពានញាណនិទ្ទេសេ វណ្ណិតោយេវ.

ឥមេសុ ច សព្ពេសុ សុញ្ញេសុ សង្ខារសុញ្ញំ វិបរិណាមសុញ្ញំ លក្ខណសុញ្ញញ្ច យថាវុត្តានំ ធម្មានំ អញ្ញមញ្ញអសម្មិស្សតាទស្សនត្ថំ. យត្ថ បន អកុសលបក្ខិកានំ កុសលបក្ខិកេន សុញ្ញតា វុត្តា, តេន អកុសលេ អាទីនវទស្សនត្ថំ. យត្ថ បន កុសលបក្ខិកានំ អកុសលបក្ខិកេន សុញ្ញតា វុត្តា, តេន កុសលេ អានិសំសទស្សនត្ថំ. យត្ថ អត្តត្តនិយាទីហិ សុញ្ញតា វុត្តា, តំ សព្ពសង្ខារេសុ និព្ពិទាជននត្ថំ. អគ្គសុញ្ញំ បរមត្ថសុញ្ញញ្ច និព្ពានេ ឧស្សាហជននត្ថំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

តេសុ អគ្គសុញ្ញញ្ច បរមត្ថសុញ្ញញ្ចាតិ ទ្វេ សុញ្ញានិ អត្ថតោ ឯកមេវ និព្ពានំ អគ្គបរមត្ថវសេន សឧបាទិសេសអនុបាទិសេសវសេន ច ទ្វិធា កត្វា វុត្តំ. តានិ ទ្វេ អត្តត្តនិយសុញ្ញតោ សង្ខារសុញ្ញតោ ច សភាគានិ. ‘‘សុញ្ញសុញ្ញំ អជ្ឈត្តសុញ្ញំ ពហិទ្ធាសុញ្ញំ ទុភតោសុញ្ញំ សភាគសុញ្ញំ វិសភាគសុញ្ញ’’ន្តិ ឥមានិ ឆ សុញ្ញានិ សុញ្ញសុញ្ញមេវ ហោតិ. អជ្ឈត្តាទិភេទតោ បន ឆធា វុត្តានិ. តានិ ឆ ច អត្តត្តនិយាទិសុញ្ញតោ សភាគានិ. សង្ខារវិបរិណាមលក្ខណសុញ្ញានិ, វិក្ខម្ភនតទង្គសមុច្ឆេទបដិប្បស្សទ្ធិនិស្សរណសុញ្ញានិ, ឯសនាបរិគ្គហបដិលាភបដិវេធសុញ្ញានិ, ឯកត្តនានត្តសុញ្ញានិ, ខន្តិអធិដ្ឋានបរិយោគាហនសុញ្ញានិ ចាតិ សត្តរស សុញ្ញានិ អត្តនិ អវិជ្ជមានេហិ តេហិ តេហិ ធម្មេហិ សុញ្ញត្តា អវិជ្ជមានានំ វសេន វិសុំ វិសុំ វុត្តានិ. សង្ខារវិបរិណាមលក្ខណសុញ្ញានិ បន ឥតរេន ឥតរេន អសម្មិស្សវសេន សភាគានិ, វិក្ខម្ភនាទីនិ បញ្ច កុសលបក្ខេន សុញ្ញត្តា សភាគានិ, ឯសនាទីនិ ចត្តារិ, ខន្តិអាទីនិ ច តីណិ អកុសលបក្ខេន សុញ្ញត្តា សភាគានិ, ឯកត្តនានត្តសុញ្ញានិ អញ្ញមញ្ញបដិបក្ខវសេន សភាគានិ.

សព្ពេ ធម្មា សមាសេន, តិធា ទ្វេធា តថេកធា;

សុញ្ញាតិ សុញ្ញត្ថវិទូ, វណ្ណយន្តីធ សាសនេ.

កថំ? សព្ពេ តាវ លោកិយា ធម្មា ធុវសុភសុខអត្តវិរហិតត្តា ធុវសុភសុខអត្តសុញ្ញា. មគ្គផលធម្មា ធុវសុខត្តវិរហិតត្តា ធុវសុខត្តសុញ្ញា. អនិច្ចត្តាយេវ សុខេន សុញ្ញា. អនាសវត្តា ន សុភេន សុញ្ញា. និព្ពានធម្មោ អត្តស្សេវ អភាវតោ អត្តសុញ្ញោ. លោកិយលោកុត្តរា បន សព្ពេបិ សង្ខតា ធម្មា សត្តស្ស កស្សចិ អភាវតោ សត្តសុញ្ញា. អសង្ខតោ និព្ពានធម្មោ តេសំ សង្ខារានម្បិ អភាវតោ សង្ខារសុញ្ញោ. សង្ខតាសង្ខតា បន សព្ពេបិ ធម្មា អត្តសង្ខាតស្ស បុគ្គលស្ស អភាវតោ អត្តសុញ្ញាតិ.

សទ្ធម្មប្បកាសិនិយា បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថាយ

សុញ្ញកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

យុគនទ្ធវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និដ្ឋិតា ច មជ្ឈិមវគ្គស្ស អបុព្ពត្ថានុវណ្ណនា.