៨. លោកុត្តរកថា

លោកុត្តរកថាវណ្ណនា

៤៣. ឥទានិ លោកុត្តរធម្មវតិយា ធម្មចក្កកថាយ អនន្តរំ កថិតាយ លោកុត្តរកថាយ អបុព្ពត្ថានុវណ្ណនា. តត្ថ លោកុត្តរបទស្ស អត្ថោ និទ្ទេសវារេ អាវិ ភវិស្សតិ. ចត្តារោ សតិបដ្ឋានាតិអាទយោ សត្តតិំស ពោធិបក្ខិយធម្មា យថាយោគំ មគ្គផលសម្បយុត្តា. តេ ពុជ្ឈនដ្ឋេន ពោធីតិ ឯវំលទ្ធនាមស្ស អរិយស្ស បក្ខេ ភវត្តា ពោធិបក្ខិយា នាម. បក្ខេ ភវត្តាតិ ឧបការភាវេ ឋិតត្តា. តេសុ អារម្មណេសុ ឱក្កន្តិត្វា បក្ខន្ទិត្វា ឧបដ្ឋានតោ ឧបដ្ឋានំ, សតិយេវ ឧបដ្ឋានំ សតិបដ្ឋានំ. កាយវេទនាចិត្តធម្មេសុ បនស្ស អសុភទុក្ខានិច្ចានត្តាការគហណវសេន សុភសុខនិច្ចអត្តសញ្ញាបហានកិច្ចសាធនវសេន ច បវត្តិតោ ចតុធា ភេទោ ហោតិ. តស្មា ចត្តារោ សតិបដ្ឋានាតិ វុច្ចតិ. បទហន្តិ ឯតេនាតិ បធានំ, សោភនំ បធានំ សម្មប្បធានំ, សម្មា វា បទហន្តិ ឯតេនាតិ សម្មប្បធានំ, សោភនំ វា តំ កិលេសវិរូបបវត្តវិរហិតតោ បធានញ្ច ហិតសុខនិប្ផាទកដ្ឋេន សេដ្ឋភាវាវហនតោ បធានភាវករណតោ វាតិ សម្មប្បធានំ. វីរិយស្សេតំ អធិវចនំ. តយិទំ ឧប្បន្នានុប្បន្នានំ អកុសលានំ បហានានុប្បត្តិកិច្ចំ, អនុប្បន្នុប្បន្នានញ្ច កុសលានំ ឧប្បត្តិដ្ឋិតិកិច្ចំ សាធយតីតិ ចតុព្ពិធំ ហោតិ. តស្មា ចត្តារោ សម្មប្បធានាតិ វុច្ចតិ. និប្ផត្តិបរិយាយេន ឥជ្ឈនដ្ឋេន, ឥជ្ឈន្តិ ឯតាយ សត្តា ឥទ្ធា វុទ្ធា ឧក្កំសគតា ហោន្តីតិ ឥមិនា វា បរិយាយេន ឥទ្ធិ, តស្សា សម្បយុត្តាយ បុព្ពង្គមដ្ឋេន ផលភូតាយ បុព្ពភាគការណដ្ឋេន ច ឥទ្ធិយា បាទោតិ ឥទ្ធិបាទោ. សោ ឆន្ទវីរិយចិត្តវីមំសាវសេន ចតុព្ពិធោវ ហោតិ. តស្មា ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទាតិ វុច្ចតិ. អស្សទ្ធិយកោសជ្ជបមាទវិក្ខេបសម្មោហានំ អភិភវនតោ អភិភវនសង្ខាតេន អធិបតិយដ្ឋេន ឥន្ទ្រិយំ. អស្សទ្ធិយាទីហិ អនភិភវនីយតោ អកម្បិយដ្ឋេន ពលំ. តទុភយម្បិ សទ្ធាវីរិយសតិសមាធិបញ្ញាវសេន បញ្ចវិធំ ហោតិ. តស្មា បញ្ចិន្ទ្រិយានិ បញ្ច ពលានីតិ វុច្ចន្តិ. ពុជ្ឈនកសត្តស្ស បន អង្គភាវេន សតិអាទយោ សត្ត ធម្មា ពោជ្ឈង្គា, និយ្យានដ្ឋេន ច សម្មាទិដ្ឋិអាទយោ អដ្ឋ មគ្គង្គា ហោន្តិ. តេន វុច្ចតិ សត្ត ពោជ្ឈង្គា អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោតិ.

ឥតិ ឥមេ សត្តតិំស ពោធិបក្ខិយា ធម្មា បុព្ពភាគេ លោកិយវិបស្សនាយ វត្តមានាយ ចុទ្ទសវិធេន កាយំ បរិគ្គណ្ហតោ ច កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ, នវវិធេន វេទនំ បរិគ្គណ្ហតោ ច វេទនានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ, សោឡសវិធេន ចិត្តំ បរិគ្គណ្ហតោ ច ចិត្តានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ, បញ្ចវិធេន ធម្មេ បរិគ្គណ្ហតោ ច ធម្មានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ. ឥតិ ឥមស្មិំ អត្តភាវេ អនុប្បន្នបុព្ពំ បរស្ស ឧប្បន្នំ អកុសលំ ទិស្វា ‘‘យថា បដិបន្នស្ស តស្ស តំ ឧប្បន្នំ, ន តថា បដិបជ្ជិស្សាមិ, ឯវំ មេ ឯតំ នុប្បជ្ជិស្សតី’’តិ តស្ស អនុប្បាទាយ វាយមនកាលេ បឋមំ សម្មប្បធានំ, អត្តនោ សមុទាចារប្បត្តមកុសលំ ទិស្វា តស្ស បហានាយ វាយមនកាលេ ទុតិយំ, ឥមស្មិំ អត្តភាវេ អនុប្បន្នបុព្ពំ ឈានំ វា វិបស្សនំ វា ឧប្បាទេតុំ វាយមន្តស្ស តតិយំ, ឧប្បន្នំ យថា ន បរិហាយតិ, ឯវំ បុនប្បុនំ ឧប្បាទេន្តស្ស ចតុត្ថំ សម្មប្បធានំ. ឆន្ទំ ធុរំ កត្វា កុសលុប្បាទនកាលេ ឆន្ទិទ្ធិបាទោ, វីរិយំ, ចិត្តំ, វីមំសំ ធុរំ កត្វា កុសលុប្បាទនកាលេ វីមំសិទ្ធិបាទោ. មិច្ឆាវាចាយ វិរមណកាលេ សម្មាវាចា, មិច្ឆាកម្មន្តា, មិច្ឆាជីវា វិរមណកាលេ សម្មាជីវោតិ ឯវំ នានាចិត្តេសុ លព្ភន្តិ. ចតុមគ្គក្ខណេ បន ឯកចិត្តេ លព្ភន្តិ, ផលក្ខណេ ឋបេត្វា ចត្តារោ សម្មប្បធានេ អវសេសា តេត្តិំស លព្ភន្តិ. ឯវំ ឯកចិត្តេ លព្ភមានេសុ ចេតេសុ ឯកាវ និព្ពានារម្មណា សតិ កាយាទីសុ សុភសញ្ញាទិបហានកិច្ចសាធនវសេន ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា’’តិ វុច្ចតិ. ឯកមេវ ច វីរិយំ អនុប្បន្នុប្បន្នានំ អនុប្បាទាទិកិច្ចសាធនវសេន ‘‘ចត្តារោ សម្មប្បធានា’’តិ វុច្ចតិ. សេសេសុ ហាបនវឌ្ឍនំ នត្ថិ.

អបិច តេសុ –

នវ ឯកវិធា ឯកោ, ទ្វេធាថ ចតុបញ្ចធា;

អដ្ឋធា នវធា ចេវ, ឥតិ ឆទ្ធា ភវន្តិ តេ.

នវ ឯកវិធាតិ ឆន្ទោ ចិត្តំ បីតិ បស្សទ្ធិ ឧបេក្ខា សង្កប្បោ វាចា កម្មន្តោ អាជីវោតិ ឥមេ នវ ឆន្ទិទ្ធិបាទាទិវសេន ឯកវិធាវ ហោន្តិ, អញ្ញកោដ្ឋាសំ ន ភជន្តិ. ឯកោ ទ្វេធាតិ សទ្ធា ឥន្ទ្រិយពលវសេន ទ្វេធា ឋិតា. អថ ចតុបញ្ចធាតិ អថញ្ញោ ឯកោ ចតុធា, អញ្ញោ បញ្ចធា ឋិតោតិ អត្ថោ. តត្ថ សមាធិ ឯកោ ឥន្ទ្រិយពលពោជ្ឈង្គមគ្គង្គវសេន ចតុធា ឋិតោ, បញ្ញា តេសំ ចតុន្នំ ឥទ្ធិបាទកោដ្ឋាសស្ស ច វសេន បញ្ចធា. អដ្ឋធា នវធា ចេវាតិ អបរោ ឯកោ អដ្ឋធា, ឯកោ នវធា ឋិតោតិ អត្ថោ. ចតុសតិបដ្ឋានឥន្ទ្រិយពលពោជ្ឈង្គមគ្គង្គវសេន សតិ អដ្ឋធា ឋិតា, ចតុសម្មប្បធានឥទ្ធិបាទឥន្ទ្រិយពលពោជ្ឈង្គមគ្គង្គវសេន វីរិយំ នវធាតិ. ឯវំ –

ចុទ្ទសេវ អសម្ភិន្នា, ហោន្តេតេ ពោធិបក្ខិយា;

កោដ្ឋាសតោ សត្តវិធា, សត្តតិំស បភេទតោ.

សកិច្ចនិប្ផាទនតោ, សរូបេន ច វុត្តិតោ;

សព្ពេវ អរិយមគ្គស្ស, សម្ភវេ សម្ភវន្តិ តេ.

ឯវំ មគ្គផលសម្បយុត្តេ សត្តតិំស ពោធិបក្ខិយធម្មេ ទស្សេត្វា បុន តេ មគ្គផលេសុ សង្ខិបិត្វា ចត្តារោ អរិយមគ្គា ចត្តារិ ច សាមញ្ញផលានីតិ អាហ. សមណភាវោ សាមញ្ញំ, ចតុន្នំ អរិយមគ្គានមេតំ នាមំ. សាមញ្ញានំ ផលានិ សាមញ្ញផលានិ. និព្ពានំ បន សព្ពេហិ អសម្មិស្សមេវ. ឥតិ វិត្ថារតោ សត្តតិំសពោធិបក្ខិយចតុមគ្គចតុផលនិព្ពានានំ វសេន ឆចត្តាលីស លោកុត្តរធម្មា, តតោ សង្ខេបេន ចតុមគ្គចតុផលនិព្ពានានំ វសេន នវ លោកុត្តរធម្មា, តតោបិ សង្ខេបេន មគ្គផលនិព្ពានានំ វសេន តយោ លោកុត្តរធម្មាតិ វេទិតព្ពំ. សតិបដ្ឋានាទីនំ មគ្គផលានញ្ច លោកុត្តរត្តេ វុត្តេ តំសម្បយុត្តានំ ផស្សាទីនម្បិ លោកុត្តរត្តំ វុត្តមេវ ហោតិ. បធានធម្មវសេន បន សតិបដ្ឋានាទយោវ វុត្តា. អភិធម្មេ (ធ. ស. ២៧៧ អាទយោ, ៥០៥ អាទយោ) ច លោកុត្តរធម្មនិទ្ទេសេ មគ្គផលសម្បយុត្តានំ ផស្សាទីនំ លោកុត្តរត្តំ វុត្តមេវាតិ.

លោកំ តរន្តីតិ លោកំ អតិក្កមន្តិ. សព្ពមិធ ឦទិសំ វត្តមានកាលវចនំ ចត្តារោ អរិយមគ្គេ សន្ធាយ វុត្តំ. សោតាបត្តិមគ្គោ ហិ អបាយលោកំ តរតិ, សកទាគាមិមគ្គោ កាមាវចរលោកេកទេសំ តរតិ, អនាគាមិមគ្គោ កាមាវចរលោកំ តរតិ, អរហត្តមគ្គោ រូបារូបាវចរលោកំ តរតិ. លោកា ឧត្តរន្តីតិ លោកា ឧគ្គច្ឆន្តិ. លោកតោតិ ច លោកម្ហាតិ ច តទេវ និស្សក្កវចនំ វិសេសេត្វា ទស្សិតំ. លោកំ សមតិក្កមន្តីតិ បឋមំ វុត្តត្ថមេវ. តត្ថ ឧបសគ្គត្ថំ អនបេក្ខិត្វា វុត្តំ, ឥធ សហ ឧបសគ្គត្ថេន វុត្តំ. លោកំ សមតិក្កន្តាតិ យថាវុត្តំ លោកំ សម្មា អតិក្កន្តា. សព្ពមិធ ឦទិសំ អតីតកាលវចនំ ផលនិព្ពានានិ សន្ធាយ វុត្តំ, សោតាបត្តិផលាទីនិ ហិ យថាវុត្តំ លោកំ អតិក្កមិត្វា ឋិតានិ, សទា និព្ពានំ សព្ពលោកំ អតិក្កមិត្វា ឋិតំ. លោកេន អតិរេកាតិ លោកតោ អធិកភូតា. ឥទំ សព្ពេបិ លោកុត្តរធម្មេ សន្ធាយ វុត្តំ. និស្សរន្តីតិ និគ្គច្ឆន្តិ. និស្សដាតិ និគ្គតា. លោកេ ន តិដ្ឋន្តីតិអាទីនិ អដ្ឋារស វចនានិ សព្ពលោកុត្តរេសុបិ យុជ្ជន្តិ. ន តិដ្ឋន្តីតិ លោកេ អបរិយាបន្នត្តា វុត្តំ. លោកេ ន លិម្បន្តីតិ ខន្ធសន្តានេ វត្តមានាបិ តស្មិំ ន លិម្បន្តីតិ អត្ថោ. លោកេន ន លិម្បន្តីតិ អកតបដិវេធានំ កេនចិ ចិត្តេន, កតបដិវេធានំ អកុសលេន អប្បមត្តេនបិ ចិត្តេន ន លិម្បន្តីតិ អត្ថោ. អសំលិត្តា អនុបលិត្តាតិ ឧបសគ្គេន វិសេសិតំ.

វិប្បមុត្តាតិ អលិត្តត្តមេវ នានាព្យញ្ជនេន វិសេសិតំ. យេ កេចិ ហិ យត្ថ យេន វា អលិត្តា, តេ តត្ថ តេន វា វិប្បមុត្តា ហោន្តិ. លោកា វិប្បមុត្តាតិអាទីនិ តីណិ និស្សក្កវសេន វុត្តានិ. វិសញ្ញុត្តាតិ វិប្បមុត្តត្តវិសេសនំ. យេ កេចិ ហិ យត្ថ យេន យតោ វិប្បមុត្តា, តេ តត្ថ តេន តតោ វិសញ្ញុត្តា នាម ហោន្តិ. លោកា សុជ្ឈន្តីតិ លោកមលំ ធោវិត្វា លោកា សុជ្ឈន្តិ. វិសុជ្ឈន្តីតិ តទេវ ឧបសគ្គេន វិសេសិតំ. វុដ្ឋហន្តីតិ ឧដ្ឋិតា ហោន្តិ. វិវដ្ដន្តីតិ និវដ្ដន្តិ. ន សជ្ជន្តីតិ ន លគ្គន្តិ. ន គយ្ហន្តីតិ ន គណ្ហីយន្តិ. ន ពជ្ឈន្តីតិ ន ពាធីយន្តិ. សមុច្ឆិន្ទន្តីតិ អប្បវត្តិំ ករោន្តិ. យថា ច លោកំ សមុច្ឆិន្នត្តាតិ, តថេវ ‘‘លោកា វិសុទ្ធត្តា’’តិអាទិ វុត្តមេវ ហោតិ. បដិប្បស្សម្ភេន្តីតិ និរោធេន្តិ. អបថាតិអាទីនិ ចត្តារិ សព្ពេសុបិ លោកុត្តរេសុ យុជ្ជន្តិ. អបថាតិ អមគ្គា. អគតីតិ អប្បតិដ្ឋា. អវិសយាតិ អនាយត្តា. អសាធារណាតិ អសមានា. វមន្តីតិ ឧគ្គិលន្តិ. ន បច្ចាវមន្តីតិ វុត្តបដិបក្ខនយេន វុត្តំ, វន្តំ បុន ន អទន្តីតិ អត្ថោ. ឯតេន វន្តស្ស សុវន្តភាវោ វុត្តោ ហោតិ. អនន្តរទុកត្តយេបិ ឯសេវ នយោ. វិសីនេន្តីតិ វិកិរន្តិ វិមុច្ចន្តិ, ន ពន្ធន្តីតិ អត្ថោ. ន ឧស្សីនេន្តីតិ ន វិកិរន្តិ ន វិមុច្ចន្តិ. ‘‘វិសិនេន្តី’’តិ ‘‘ន ឧស្សិនេន្តី’’តិ រស្សំ កត្វា បាឋោ សុន្ទរោ. វិធូបេន្តីតិ និព្ពាបេន្តិ. ន សំធូបេន្តីតិ ន ឧជ្ជលន្តិ. លោកំ សមតិក្កម្ម អភិភុយ្យ តិដ្ឋន្តីតិ សព្ពេបិ លោកុត្តរា ធម្មា លោកំ សម្មា អតិក្កមិត្វា អភិភវិត្វា ច តិដ្ឋន្តីតិ លោកុត្តរា. សព្ពេហិបិ ឥមេហិ យថាវុត្តេហិ បការេហិ លោកុត្តរានំ លោកតោ ឧត្តរភាវោ អធិកភាវោ ច វុត្តោ ហោតីតិ.

លោកុត្តរកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.