៧. ធម្មចក្កកថា

១. សច្ចវារវណ្ណនា

៣៩. បុន ធម្មចក្កប្បវត្តនសុត្តន្តមេវ បុព្ពង្គមំ កត្វា កថិតាយ ធម្មចក្កកថាយ អបុព្ពត្ថានុវណ្ណនា. តត្ថ ទុក្ខវត្ថុកាតិ ឯកាភិសមយវសេន ទុក្ខំ វត្ថុ ឯតេសន្តិ ទុក្ខវត្ថុកា. តទេវ ទុក្ខំ វិសេសេត្វា សច្ចវត្ថុកាតិអាទិមាហ. តត្ថ សច្ចំ អារម្មណំ ឧបត្ថម្ភោ ឯតេសន្តិ សច្ចារម្មណា. សច្ចំ គោចរោ វិសយោ ឯតេសន្តិ សច្ចគោចរា. សច្ចសង្គហិតាតិ មគ្គសច្ចេន សង្គហិតា. សច្ចបរិយាបន្នាតិ មគ្គសច្ចាយត្តា. សច្ចេ សមុទាគតាតិ ទុក្ខបរិជាននេន ទុក្ខសច្ចេ សមុប្បន្នា. តថា តត្ថេវ ឋិតា បតិដ្ឋិតា ច.

៤០. ឥទានិ ‘‘បវត្តិតេ ច ភគវតា ធម្មចក្កេ’’តិ វុត្តំ ធម្មចក្កំ និទ្ទិសិតុកាមោ ធម្មចក្កន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ទុវិធំ ធម្មចក្កំ បដិវេធធម្មចក្កំ ទេសនាធម្មចក្កញ្ច. បដិវេធធម្មចក្កំ ពោធិបល្លង្កេ, ទេសនាធម្មចក្កំ ឥសិបតនេ. ធម្មញ្ច បវត្តេតិ ចក្កញ្ចាតិ បដិវេធធម្មចក្កំ វុត្តំ, ចក្កញ្ច បវត្តេតិ ធម្មញ្ចាតិ ទេសនាធម្មចក្កំ. កថំ? ភគវា ហិ ពោធិបល្លង្កេ និសិន្នោ មគ្គក្ខណេ ឥន្ទ្រិយពលពោជ្ឈង្គមគ្គង្គាទិភេទំ ធម្មញ្ច បវត្តេតិ, សោយេវ ច ធម្មោ កិលេសសត្តុឃាតាយ បវត្តនតោ បហរណចក្កំ វិយាតិ ចក្កញ្ច. ធម្មំ បវត្តេន្តោយេវ ភគវា តំ ចក្កំ បវត្តេតិ នាម. ឯតេន ធម្មោយេវ ចក្កន្តិ កម្មធារយសមាសតា វុត្តា ហោតិ. ឥសិបតនេ និសិន្នោ ភគវា ធម្មទេសនក្ខណេ វេនេយ្យសន្តានេ កិលេសសត្តុឃាតាយ បវត្តនតោ បហរណចក្កសទិសំ ទេសនាចក្កញ្ច បវត្តេតិ, វេនេយ្យសន្តានេ ឥន្ទ្រិយពលពោជ្ឈង្គមគ្គង្គាទិភេទំ ធម្មចក្កញ្ច បវត្តេតិ. ឯតេន ធម្មោ ច ចក្កញ្ច ធម្មចក្កន្តិ ទ្វន្ទសមាសតា វុត្តា ហោតិ. យស្មា បន បវត្តកេ សតិ បវត្តនា នាម ហោតិ, តស្មា សព្ពត្ថាបិ ‘‘បវត្តេតី’’តិ វុត្តំ, បវត្តនដ្ឋេន បន ‘‘ចក្ក’’ន្តិ វុត្តំ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. ធម្មេន បវត្តេតីតិ ធម្មចក្កន្តិអាទីនិ ទេសនាធម្មចក្កមេវ សន្ធាយ វុត្តានីតិ វេទិតព្ពានិ.

តត្ថ ធម្មេន បវត្តេតីតិ យថាសភាវត្តា ធម្មេន បវត្តំ ចក្កន្តិ ធម្មចក្កន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ធម្មចរិយាយ បវត្តេតីតិ វេនេយ្យសន្តានេ ធម្មត្ថាយ បវត្តំ ចក្កន្តិ ធម្មចក្កន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ធម្មេ ឋិតោតិអាទីហិ ភគវតោ ធម្មភូតតា ធម្មស្សាមិតា ច វុត្តា ហោតិ. យថាហ – ‘‘សោ ហាវុសោ, ភគវា ជានំ ជានាតិ បស្សំ បស្សតិ ចក្ខុភូតោ ញាណភូតោ ធម្មភូតោ ព្រហ្មភូតោ វត្តា បវត្តា អត្ថស្ស និន្នេតា អមតស្ស ទាតា ធម្មស្សាមី តថាគតោ’’តិ (ម. និ. ១.២០៣). តស្មា តេហិ ធម្មស្ស ចក្កន្តិ ធម្មចក្កន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ឋិតោតិ វិសយីភាវេន ឋិតោ. បតិដ្ឋិតោតិ អចលភាវេន បតិដ្ឋិតោ. វសិប្បត្តោតិ ឥស្សរភាវំ បត្តោ. បារមិប្បត្តោតិ កោដិប្បត្តោ. វេសារជ្ជប្បត្តោតិ វិសារទភាវំ បត្តោ. ធម្មេ បតិដ្ឋាបេន្តោតិអាទីហិ វេនេយ្យសន្តានមបេក្ខិត្វា វុត្តេហិ បន វចនេហិ ធម្មស្សាមិតាយ ច ធម្មត្ថាយ ចក្កន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ធម្មំ សក្ករោន្តោតិហអាទីហិ ធម្មត្ថាយ ចក្កន្តិ វុត្តំ ហោតិ. យោ ហិ ធម្មំ សក្ការាទិវសេន បវត្តេតិ, សោ ធម្មត្ថំ បវត្តេតិ. ធម្មំ សក្ករោន្តោតិ យថា កតោ សោ ធម្មោ សុកតោ ហោតិ, ឯវមេវ នំ ករោន្តោ. ធម្មំ គរុំ ករោន្តោតិ តស្មិំ គារវុប្បត្តិយា តំ គរុំ ករោន្តោ. ធម្មំ មានេន្តោតិ ធម្មំ បិយញ្ច ភាវនីយញ្ច កត្វា វិហរន្តោ. ធម្មំ បូជេន្តោតិ តំ អបទិសិត្វា ទេសនាបដិបត្តិបូជាយ បូជំ ករោន្តោ. ធម្មំ អបចាយមានោតិ តស្សេវ ធម្មស្ស សក្ការគរុការេហិ នីចវុត្តិតំ ករោន្តោ. ធម្មទ្ធជោ ធម្មកេតូតិ តំ ធម្មំ ធជមិវ បុរក្ខត្វា កេតុមិវ ច ឧក្ខិបិត្វា បវត្តិយា ធម្មទ្ធជោ ធម្មកេតុ ច ហុត្វាតិ អត្ថោ. ធម្មាធិបតេយ្យោតិ ធម្មាធិបតិតោ អាគតោ ភាវនាធម្មវសេនេវ ច សព្ពកិរិយានំ ករណេន ធម្មាធិបតេយ្យោ ហុត្វា. តំ ខោ បន ធម្មចក្កំ អប្បដិវត្តិយន្តិ កេនចិ និវត្តេតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ អប្បដិហតបវត្តិតា វុត្តា. តស្មា សោ ធម្មោ បវត្តនដ្ឋេន ចក្កន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

សទ្ធិន្ទ្រិយំ ធម្មោ, តំ ធម្មំ បវត្តេតីតិ វេនេយ្យសន្តានេ មគ្គសម្បយុត្តសទ្ធិន្ទ្រិយុប្បាទនេន តំ សទ្ធិន្ទ្រិយំ ធម្មំ បវត្តេតីតិ អត្ថោ. ឯសេវ នយោ សេសេសុបិ. សច្ចាតិ សច្ចញាណានិ. វិបស្សនា ច វិជ្ជា ច មគ្គញាណមេវ. អនុប្បាទេ ញាណន្តិ អរហត្តផលេ ញាណំ. តម្បិ វេនេយ្យសន្តានេ បវត្តេតិយេវ, និព្ពានញ្ច បដិវេធំ ករោន្តោ បវត្តេតិយេវ នាម.

សមុទយវារាទីសុ សមុទយវត្ថុកា និរោធវត្ថុកា មគ្គវត្ថុកាតិ វិសេសបទំ ទស្សេត្វា សង្ខិត្តា. ឯត្ថាបិ វុត្តសទិសំ បឋមំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

២-៣. សតិបដ្ឋានវារាទិវណ្ណនា

៤១-៤២. សតិបដ្ឋានឥទ្ធិបាទបុព្ពង្គមវារាបិ មគ្គក្ខណវសេន វុត្តា. តេបិ តត្ថ តត្ថ វិសេសបទំ ទស្សេត្វា សង្ខិត្តាតិ.

ធម្មចក្កកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.