៤. មេត្តាកថា

មេត្តាកថាវណ្ណនា

២២. ឥទានិ ពោជ្ឈង្គកថានន្តរំ កថិតាយ ពោជ្ឈង្គកថាគតិយា សុត្តន្តបុព្ពង្គមាយ មេត្តាកថាយ អបុព្ពត្ថានុវណ្ណនា. តត្ថ សុត្តន្តេ តាវ អាសេវិតាយាតិ អាទរេន សេវិតាយ. ភាវិតាយាតិ វឌ្ឍិតាយ. ពហុលីកតាយាតិ បុនប្បុនំ កតាយ. យានីកតាយាតិ យុត្តយានសទិសាយ កតាយ. វត្ថុកតាយាតិ បតិដ្ឋានដ្ឋេន វត្ថុ វិយ កតាយ. អនុដ្ឋិតាយាតិ បច្ចុបដ្ឋិតាយ. បរិចិតាយាតិ សមន្តតោ ចិតាយ ឧបចិតាយ. សុសមារទ្ធាយាតិ សុដ្ឋុ សមារទ្ធាយ សុកតាយ. អានិសំសាតិ គុណា. បាដិកង្ខាតិ បដិកង្ខិតព្ពា ឥច្ឆិតព្ពា. សុខំ សុបតីតិ យថា សេសជនា សម្បរិវត្តមានា កាកច្ឆមានា ទុក្ខំ សុបន្តិ, ឯវំ អសុបិត្វា សុខំ សុបតិ. និទ្ទំ ឱក្កន្តោបិ សមាបត្តិំ សមាបន្នោ វិយ ហោតិ. សុខំ បដិពុជ្ឈតីតិ យថា អញ្ញេ និត្ថុនន្តា វិជម្ភន្តា សម្បរិវត្តន្តា ទុក្ខំ បដិពុជ្ឈន្តិ, ឯវំ អបដិពុជ្ឈិត្វា វិកសមានមិវ បទុមំ សុខំ និព្ពិការំ បដិពុជ្ឈតិ. ន បាបកំ សុបិនំ បស្សតីតិ សុបិនំ បស្សន្តោបិ ភទ្ទកមេវ សុបិនំ បស្សតិ. ចេតិយំ វន្ទន្តោ វិយ បូជំ ករោន្តោ វិយ ធម្មំ សុណន្តោ វិយ ច ហោតិ. យថា បនញ្ញេ អត្តានំ ចោរេហិ បរិវារិតំ វិយ វាឡេហិ ឧបទ្ទុតំ វិយ បបាតេ បតន្តំ វិយ ច បស្សន្តិ, ន ឯវំ បាបកំ សុបិនំ បស្សតិ. មនុស្សានំ បិយោ ហោតីតិ ឧរេ អាមុត្តមុត្តាហារោ វិយ សីសេ បិឡន្ធមាលា វិយ ច មនុស្សានំ បិយោ ហោតិ មនាបោ. អមនុស្សានំ បិយោ ហោតីតិ យថេវ ច មនុស្សានំ, ឯវំ អមនុស្សានម្បិ បិយោ ហោតិ. ទេវតា រក្ខន្តីតិ បុត្តមិវ មាតាបិតរោ ទេវតា រក្ខន្តិ. នាស្ស អគ្គិ វា វិសំ វា សត្ថំ វា កមតីតិ មេត្តាវិហារិស្ស កាយេ អគ្គិ វា វិសំ វា សត្ថំ វា ន កមតិ ន បវិសតិ, នាស្ស កាយំ វិកោបេតីតិ វុត្តំ ហោតិ. តុវដំ ចិត្តំ សមាធិយតីតិ មេត្តាវិហារិនោ ខិប្បមេវ ចិត្តំ សមាធិយតិ, នត្ថិ តស្ស ទន្ធាយិតត្តំ. មុខវណ្ណោ វិប្បសីទតីតិ ពន្ធនា បមុត្តតាលបក្កំ វិយ ចស្ស វិប្បសន្នវណ្ណំ មុខំ ហោតិ. អសម្មូឡ្ហោ កាលំ ករោតីតិ មេត្តាវិហារិនោ សម្មោហមរណំ នាម នត្ថិ, អសម្មូឡ្ហោ និទ្ទំ ឱក្កមន្តោ វិយ កាលំ ករោតិ. ឧត្តរិ អប្បដិវិជ្ឈន្តោតិ មេត្តាសមាបត្តិតោ ឧត្តរិំ អរហត្តំ អធិគន្តុំ អសក្កោន្តោ ឥតោ ចវិត្វា សុត្តប្បពុទ្ធោ វិយ ព្រហ្មលោកូបគោ ហោតីតិ ព្រហ្មលោកំ ឧបបជ្ជតីតិ អត្ថោ.

មេត្តានិទ្ទេសេ អនោធិសោ ផរណាតិ ឱធិ មរិយាទា, ន ឱធិ អនោធិ. តតោ អនោធិសោ, អនោធិតោតិ អត្ថោ, និប្បទេសតោ ផុសនាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឱធិសោតិ បទេសវសេន. ទិសាផរណាតិ ទិសាសុ ផរណា. សព្ពេតិ អនវសេសបរិយាទានំ. សត្តាតិបទស្ស អត្ថោ ញាណកថាមាតិកាវណ្ណនាយំ វុត្តោ, រុឡ្ហីសទ្ទេន បន វីតរាគេសុបិ អយំ វោហារោ វត្តតិ វិលីវមយេបិ ពីជនិវិសេសេ តាលវណ្ដវោហារោ វិយ. អវេរាតិ វេររហិតា. អព្យាបជ្ជាតិ ព្យាបាទរហិតា. អនីឃាតិ និទ្ទុក្ខា. អនិគ្ឃាតិបិ បាឋោ. សុខី អត្តានំបរិហរន្តូតិ សុខិតា ហុត្វា អត្តភាវំ វត្តយន្តុ. ‘‘អវេរា’’តិ ច សកសន្តានេ ច បរេ បដិច្ច, បរសន្តានេ ច ឥតរេ បដិច្ច វេរាភាវោ ទស្សិតោ, ‘‘អព្យាបជ្ជា’’តិអាទីសុ វេរាភាវា តម្មូលកព្យាបាទាភាវោ, ‘‘អនីឃា’’តិ ព្យាបាទាភាវា តម្មូលកទុក្ខាភាវោ, ‘‘សុខី អត្តានំ បរិហរន្តូ’’តិ ទុក្ខាភាវាសុខេន អត្តភាវបរិហរណំ ទស្សិតន្តិ ឯវមេត្ថ វចនសម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោតិ. ឥមេសុ ច ‘‘អវេរា ហោន្តូ’’តិអាទីសុ ចតូសុបិ វចនេសុ យំ យំ បាកដំ ហោតិ, តស្ស តស្ស វសេន មេត្តាយ ផរតិ.

បាណាតិអាទីសុ បាណនតាយ បាណា, អស្សាសបស្សាសាយត្តវុត្តិតាយាតិ អត្ថោ. ភូតត្តា ភូតា, អភិនិព្ពត្តាតិ អត្ថោ. បុំ វុច្ចតិ និរយោ, តំ បុំ គលន្តិ គច្ឆន្តីតិ បុគ្គលា. អត្តភាវោ វុច្ចតិ សរីរំ, ខន្ធបញ្ចកមេវ វា, តំ ឧបាទាយ បញ្ញត្តិមត្តសព្ភាវតោ, តស្មិំ អត្តភាវេ បរិយាបន្នា បរិច្ឆិន្នា អន្តោគធាតិ អត្តភាវបរិយាបន្នា. យថា ច សត្តាតិ វចនំ, ឯវំ សេសានិបិ រុឡ្ហីវសេន អារោបេត្វា សព្ពានេតានិ សព្ពសត្តវេវចនានីតិ វេទិតព្ពានិ. កាមញ្ច អញ្ញានិបិ ‘‘សព្ពេ ជន្តូ សព្ពេ ជីវា’’តិអាទីនិ សព្ពសត្តវេវចនានិ អត្ថិ, បាកដវសេន បន ឥមានេវ បញ្ច គហេត្វា ‘‘បញ្ចហាការេហិ អនោធិសោ ផរណា មេត្តាចេតោវិមុត្តី’’តិ វុច្ចតិ. យេ បន ‘‘សត្តា បាណា’’តិអាទីនំ ន កេវលំ វចនមត្តតោវ, អថ ខោ អត្ថតោបិ នានត្តមេវ ឥច្ឆេយ្យុំ, តេសំ អនោធិសោ ផរណា វិរុជ្ឈតិ. តស្មា តថា អត្ថំ អគ្គហេត្វា ឥមេសុ បញ្ចសុ អាការេសុ អញ្ញតរវសេន អនោធិសោ មេត្តាយ ផរតិ.

ឱធិសោ ផរណេ បន ឥត្ថិយោ បុរិសាតិ លិង្គវសេន វុត្តំ, អរិយា អនរិយាតិ អរិយបុថុជ្ជនវសេន, ទេវាមនុស្សា វិនិបាតិកាតិ ឧបបត្តិវសេន. ទិសាផរណេបិ ទិសាវិភាគំ អកត្វា សព្ពទិសាសុ ‘‘សព្ពេ សត្តា’’តិអាទិនា នយេន ផរណតោ អនោធិសោ ផរណា ហោតិ, សព្ពទិសាសុ ‘‘សព្ពា ឥត្ថិយោ’’តិអាទិនា នយេន ផរណតោ ឱធិសោ ផរណា.

យស្មា បន អយំ តិវិធាបិ មេត្តាផរណា អប្បនាបត្តចិត្តស្ស វសេន វុត្តា, តស្មា តីសុ វារេសុ អប្បនា គហេតព្ពា. អនោធិសោ ផរណេ តាវ ‘‘សព្ពេ សត្តា អវេរា ហោន្តូ’’តិ ឯកា, ‘‘អព្យាបជ្ជា ហោន្តូ’’តិ ឯកា ‘‘អនីឃា ហោន្តូ’’តិ ឯកា, ‘‘សុខី អត្តានំ បរិហរន្តូ’’តិ ឯកា. តានិបិ ហិ ចត្តារិ ហិតោបសំហារវសេនេវ វុត្តានិ. ហិតោបសំហារលក្ខណា ហិ មេត្តា. ឥតិ ‘‘សត្តា’’តិអាទីសុ បញ្ចសុ អាការេសុ ចតស្សន្នំ ចតស្សន្នំ អប្បនានំ វសេន វីសតិ អប្បនា ហោន្តិ, ឱធិសោ ផរណេ ‘‘សព្ពា ឥត្ថិយោ’’តិអាទីសុ សត្តសុ អាការេសុ ចតស្សន្នំ ចតស្សន្នំ វសេន អដ្ឋវីសតិ អប្បនា. ទិសាផរណេ បន ‘‘សព្ពេ បុរត្ថិមាយ ទិសាយ សត្តា’’តិអាទិនា នយេន ឯកមេកិស្សា ទិសាយ វីសតិ វីសតិ កត្វា ទ្វេ សតានិ, ‘‘សព្ពា បុរត្ថិមាយ ទិសាយ ឥត្ថិយោ’’តិអាទិនា នយេន ឯកមេកិស្សា ទិសាយ អដ្ឋវីសតិ អដ្ឋវីសតិ កត្វា អសីតិ ទ្វេ សតានីតិ ចត្តារិ សតានិ អសីតិ ច អប្បនា. ឥតិ សព្ពានិបិ ឥធ វុត្តានិ អដ្ឋវីសាធិកានិ បញ្ច អប្បនាសតានិ ហោន្តិ. យថា ច មេត្តាយ តិវិធេន ផរណា វុត្តា, តថា ករុណាមុទិតាឧបេក្ខានម្បិ វុត្តាវ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ.

១. ឥន្ទ្រិយវារវណ្ណនា

២៣. អថ មេត្តូបសំហារាការំ ឥន្ទ្រិយាទិបរិភាវនញ្ច ទស្សេតុំ សព្ពេសំ សត្តានំ បីឡនំ វជ្ជេត្វាតិអាទិមាហ. តត្ថ បីឡនន្តិ អព្ភន្តរតោ សរីរបីឡនំ. ឧបឃាតន្តិ ពាហិរតោ សរីរោបឃាតំ. សន្តាបន្តិ យថា តថា វា ចិត្តសន្តាបនំ. បរិយាទានន្តិ បកតិយា ជីវិតាទិបរិក្ខយំ. វិហេសន្តិ បរតោ ជីវិតវិហេឋនំ. វជ្ជេត្វាតិ បីឡនាទីសុ ឯកេកំ អត្តនោ ចិត្តេនេវ អបនេត្វា. ឥមានិ បីឡនាទីនិ បញ្ច បទានិ មេត្តោបសំហារស្ស បដិបក្ខវិវជ្ជនវសេន វុត្តានិ, អបីឡនាយាតិអាទីនិ មេត្តោបសំហារវសេន. អបីឡនាយាតិ អបីឡនាការេន, សព្ពេ សត្តេ មេត្តាយតីតិ សម្ពន្ធោ. ឯវំ សេសេសុបិ. មា វេរិនោ មា ទុក្ខិនោ មា ទុក្ខិតត្តាតិ ឥមានិបិ តីណិ មេត្តោបសំហារស្ស បដិបក្ខបដិក្ខេបវចនានិ. មា-វចនស្ស មា ហោន្តូតិ អត្ថោ. អវេរិនោ សុខិនោ សុខិតត្តាតិ ឥមានិ តីណិ មេត្តោបសំហារវចនានិ. ‘‘អព្យាបជ្ជា អនីឃា’’តិ ឥទំ ទ្វយំ ‘‘សុខិនោ’’តិ វចនេន សង្គហិតន្តិ វេទិតព្ពំ. សុខិតត្តាតិ តស្សេវ សុខស្ស និច្ចប្បវត្តិទស្សនំ. ‘‘សុខិតត្តា’’តិ ច ‘‘សុខី អត្តានំ បរិហរន្តូ’’តិ ច អត្ថតោ ឯកំ. ‘‘អបីឡនាយា’’តិអាទីហិ វា អព្យាបជ្ជានីឃវចនានិ សង្គហិតានិ. អដ្ឋហាការេហីតិ ‘‘អបីឡនាយា’’តិអាទយោ បញ្ច មេត្តោបសំហារាការា ‘‘អវេរិនោ ហោន្តូ’’តិអាទយោ តយោ មេត្តោបសំហារាការាតិ ឥមេហិ អដ្ឋហាការេហិ. មេត្តាយតីតិ សិនិយ្ហតិ. តំ ធម្មំ ចេតយតីតិ តំ ហិតោបសំហារំ ចេតយតិ អភិសន្ទហតិ, បវត្តេតីតិ អត្ថោ. សព្ពព្យាបាទបរិយុដ្ឋានេហិ វិមុច្ចតីតិ មេត្តាយ បដិបក្ខភូតេហិ សព្ពេហិ ព្យាបាទសមុទាចារេហិ វិក្ខម្ភនតោ វិមុច្ចតិ. មេត្តា ច ចេតោ ច វិមុត្តិ ចាតិ ឯកាយេវ មេត្តា តិធា វណ្ណិតា.

អវេរិនោ ខេមិនោ សុខិនោតិ ឥមានិ តីណិ បទានិ បុព្ពេ វុត្តេ អាការេ សង្ខេបេន សង្គហេត្វា វុត្តានិ. សទ្ធាយ អធិមុច្ចតីតិអាទិនា នយេន វុត្តានិ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ មេត្តាយ សម្បយុត្តានិយេវ. អាសេវនាតិអាទីសុ ឆសុ វារេសុ អាសេវីយតិ ឯតេហិ មេត្តាតិ អាសេវនា. តថា ភាវនា ពហុលីកម្មំ. អលង្ការាតិ វិភូសនា. ស្វាលង្កតាតិ សុដ្ឋុ អលង្កតា ភូសិតា. បរិក្ខារាតិ សម្ភារា. សុបរិក្ខតាតិ សុដ្ឋុ សម្ភតា. បរិវារាតិ រក្ខនដ្ឋេន. បុន អាសេវនាទីនិ អដ្ឋវីសតិ បទានិ មេត្តាយ វណ្ណភណនត្ថំ វុត្តានិ. តត្ថ បារិបូរីតិ បរិបុណ្ណភាវា. សហគតាតិ មេត្តាយ សហគតា. តថា សហជាតាទយោ. បក្ខន្ទនាតិ មេត្តាយ បវិសនា, បក្ខន្ទតិ ឯតេហិ មេត្តាតិ វា បក្ខន្ទនា. តថា សំសីទនាទយោ. ឯតំ សន្តន្តិ ផស្សនាតិ ឯសា មេត្តា សន្តាតិ ឯតេហិ ផស្សនា ហោតីតិ ឯតំ សន្តន្តិ ផស្សនា ‘‘ឯតទគ្គ’’ន្តិអាទីសុ (អ. និ. ១.១៨៨ អាទយោ) វិយ នបុំសកវចនំ. ស្វាធិដ្ឋិតាតិ សុដ្ឋុ បតិដ្ឋិតា. សុសមុគ្គតាតិ សុដ្ឋុ សមុស្សិតា. សុវិមុត្តាតិ អត្តនោ អត្តនោ បច្ចនីកេហិ សុដ្ឋុ វិមុត្តា. និព្ពត្តេន្តីតិ មេត្តាសម្បយុត្តា ហុត្វា មេត្តំ និព្ពត្តេន្តិ. ជោតេន្តីតិ បាកដំ ករោន្តិ. បតាបេន្តីតិ វិរោចេន្តិ.

២-៤. ពលាទិវារត្តយវណ្ណនា

២៤-២៧. ឥន្ទ្រិយវារេ វុត្តនយេនេវ ពលវារោបិ វេទិតព្ពោ. ពោជ្ឈង្គមគ្គង្គវារា បរិយាយេន វុត្តា, ន យថាលក្ខណវសេន. មគ្គង្គវារេ សម្មាវាចាកម្មន្តាជីវា មេត្តាយ បុព្ពភាគវសេន វុត្តា, ន អប្បនាវសេន. ន ហិ ឯតេ មេត្តាយ សហ ភវន្តិ. សព្ពេសំ បាណានន្តិអាទីនំ សេសវារានម្បិ សត្តវារេ វុត្តនយេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. មេត្តាភាវនាវិធានំ បន វិសុទ្ធិមគ្គតោ (វិសុទ្ធិ. ១.២៤០ អាទយោ) គហេតព្ពន្តិ.

មេត្តាកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.