៣. ពោជ្ឈង្គកថា

ពោជ្ឈង្គកថាវណ្ណនា

១៧. ឥទានិ សច្ចប្បដិវេធសិទ្ធំ ពោជ្ឈង្គវិសេសំ ទស្សេន្តេន កថិតាយ សុត្តន្តបុព្ពង្គមាយ ពោជ្ឈង្គកថាយ អបុព្ពត្ថានុវណ្ណនា. តត្ថ សុត្តន្តេ តាវ ពោជ្ឈង្គាតិ ពោធិយា, ពោធិស្ស វា អង្គាតិ ពោជ្ឈង្គា. កិំ វុត្តំ ហោតិ (សំ. និ. អដ្ឋ. ៣.៥.១៨២) – យា ហិ អយំ ធម្មសាមគ្គី, យាយ លោកុត្តរមគ្គក្ខណេ ឧប្បជ្ជមានាយ លីនុទ្ធច្ចបតិដ្ឋានាយូហនកាមសុខត្តកិលមថានុយោគឧច្ឆេទសស្សតាភិនិវេសាទីនំ អនេកេសំ ឧបទ្ទវានំ បដិបក្ខភូតាយ សតិធម្មវិចយវីរិយបីតិបស្សទ្ធិសមាធិឧបេក្ខាសង្ខាតាយ ធម្មសាមគ្គិយា អរិយសាវកោ ពុជ្ឈតីតិ កត្វា ពោធីតិ វុច្ចតិ, ពុជ្ឈតីតិ កិលេសសន្តាននិទ្ទាយ វុដ្ឋហតិ, ចត្តារិ វា អរិយសច្ចានិ បដិវិជ្ឈតិ, និព្ពានមេវ វា សច្ឆិករោតីតិ វុត្តំ ហោតិ. យថាហ – ‘‘សត្ត ពោជ្ឈង្គេ ភាវេត្វា អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោ’’តិ (សំ. និ. ៥.៣៧៨; ទី. និ. ៣.១៤៣). តស្សា ធម្មសាមគ្គីសង្ខាតាយ ពោធិយា អង្គាតិ ពោជ្ឈង្គា ឈានង្គមគ្គង្គាទយោ វិយ. យោបេស យថាវុត្តប្បការាយ ឯតាយ ធម្មសាមគ្គិយា ពុជ្ឈតីតិ កត្វា អរិយសាវកោ ពោធីតិ វុច្ចតិ, តស្ស ពោធិស្ស អង្គាតិបិ ពោជ្ឈង្គា សេនង្គរថង្គាទយោ វិយ. តេនាហុ អដ្ឋកថាចរិយា ‘‘ពុជ្ឈនកស្ស បុគ្គលស្ស អង្គាតិ ពោជ្ឈង្គា’’តិ. សតិសម្ពោជ្ឈង្គាទីនំ អត្ថោ អភិញ្ញេយ្យនិទ្ទេសេ វុត្តោ.

ពោជ្ឈង្គត្ថនិទ្ទេសេ ពោធាយ សំវត្តន្តីតិ ពុជ្ឈនត្ថាយ សំវត្តន្តិ. កស្ស ពុជ្ឈនត្ថាយ? មគ្គផលេហិ និព្ពានស្ស បច្ចវេក្ខណាយ កតកិច្ចស្ស ពុជ្ឈនត្ថាយ, មគ្គេន វា កិលេសនិទ្ទាតោ បពុជ្ឈនត្ថាយ ផលេន បពុទ្ធភាវត្ថាយាបីតិ វុត្តំ ហោតិ. ពលវវិបស្សនាយបិ ពោជ្ឈង្គា ពោធាយ សំវត្តន្តិ. តស្មា អយំ វិបស្សនាមគ្គផលពោជ្ឈង្គានំ សាធារណត្ថោ. តីសុបិ ហិ ឋានេសុ ពោធាយ និព្ពានបដិវេធាយ សំវត្តន្តិ. ឯតេន ពោធិយា អង្គាតិ ពោជ្ឈង្គាតិ វុត្តំ ហោតិ. ពុជ្ឈន្តីតិ ពោជ្ឈង្គាតិអាទីហិ បញ្ចហិ ចតុក្កេហិ វុត្តានំ ពោជ្ឈង្គានំ ឧប្បត្តិដ្ឋានំ អភិញ្ញេយ្យនិទ្ទេសេ វុត្តំ. អបិ ច ពុជ្ឈន្តីតិ ពោជ្ឈង្គានំ សកិច្ចករណេ សមត្ថភាវទស្សនត្ថំ កត្តុនិទ្ទេសោ. ពុជ្ឈនដ្ឋេនាតិ សកិច្ចករណសមត្ថត្តេបិ សតិ កត្តុនោ អភាវទស្សនត្ថំ ភាវនិទ្ទេសោ. ពោធេន្តីតិ ពោជ្ឈង្គភាវនាយ ពុជ្ឈន្តានំ យោគីនំ បយោជកត្តា ពោជ្ឈង្គានំ ហេតុកត្តុនិទ្ទេសោ. ពោធនដ្ឋេនាតិ បឋមំ វុត្តនយេនេវ បយោជកហេតុកត្តុនា ភាវនិទ្ទេសោ. ឯតេហិ ពោធិយា អង្គា ពោជ្ឈង្គាតិ វុត្តំ ហោតិ. ពោធិបក្ខិយដ្ឋេនាតិ ពុជ្ឈនដ្ឋេន ពោធីតិ លទ្ធនាមស្ស យោគិស្ស បក្ខេ ភវត្តា. អយមេតេសំ យោគិនោ ឧបការកត្តនិទ្ទេសោ. ឯតេហិ ពោធិស្ស អង្គាតិ ពោជ្ឈង្គាតិ វុត្តំ ហោតិ. ពុទ្ធិលភនដ្ឋេនាតិអាទិកេ ឆក្កេ ពុទ្ធិលភនដ្ឋេនាតិ យោគាវចរេន ពុទ្ធិយា បាបុណនដ្ឋេន. រោបនដ្ឋេនាតិ សត្តានំ បតិដ្ឋាបនដ្ឋេន. បាបនដ្ឋេនាតិ បតិដ្ឋាបិតាយ និដ្ឋាបនដ្ឋេន. ឥមេ វិបស្សនាពោជ្ឈង្គា បតិ-អភិ-សំ-ឥតិ តីហិ ឧបសគ្គេហិ វិសេសិតា មគ្គផលពោជ្ឈង្គាតិ វទន្តិ. សព្ពេសម្បិ ធម្មវោហារេន និទ្ទិដ្ឋានំ ពោជ្ឈង្គានំ ពោធិយា អង្គាតិ ពោជ្ឈង្គាតិ វុត្តំ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ.

មូលមូលកាទិទសកវណ្ណនា

១៨. មូលដ្ឋេនាតិអាទិកេ មូលមូលកេ ទសកេ មូលដ្ឋេនាតិ វិបស្សនាទីសុ បុរិមា បុរិមា ពោជ្ឈង្គា បច្ឆិមានំ បច្ឆិមានំ ពោជ្ឈង្គានញ្ច សហជាតធម្មានញ្ច អញ្ញមញ្ញញ្ច មូលដ្ឋេន. មូលចរិយដ្ឋេនាតិ មូលំ ហុត្វា ចរិយា បវត្តិ មូលចរិយា. តេន មូលចរិយដ្ឋេន, មូលំ ហុត្វា បវត្តនដ្ឋេនាតិ អត្ថោ. មូលបរិគ្គហដ្ឋេនាតិ តេ ឯវ ពោជ្ឈង្គា អាទិតោ បភុតិ ឧប្បាទនត្ថាយ បរិគយ្ហមានត្តា បរិគ្គហា, មូលានិយេវ បរិគ្គហា មូលបរិគ្គហា. តេន មូលបរិគ្គហដ្ឋេន. តេ ឯវ អញ្ញមញ្ញំ បរិវារវសេន បរិវារដ្ឋេន. ភាវនាបារិបូរិវសេន បរិបូរណដ្ឋេន. និដ្ឋំ បាបុណនវសេន បរិបាកដ្ឋេន. តេ ឯវ មូលានិ ច ឆព្ពិធា បភេទភិន្នត្តា បដិសម្ភិទា ចាតិ មូលបដិសម្ភិទា. តេន មូលបដិសម្ភិទដ្ឋេន. មូលបដិសម្ភិទាបាបនដ្ឋេនាតិ ពោជ្ឈង្គភាវនានុយុត្តស្ស យោគិនោ តំ មូលបដិសម្ភិទំ បាបនដ្ឋេន. តស្សេវ យោគិនោ តស្សា មូលបដិសម្ភិទាយ វសីភាវដ្ឋេន. សេសេសុបិ ឦទិសេសុ បុគ្គលវោហារេសុ ពោធិស្ស អង្គាតិ ពោជ្ឈង្គាតិ វុត្តំ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. មូលបដិសម្ភិទាយ វសីភាវប្បត្តានម្បីតិ ឦទិសេសុបិ និដ្ឋាវចនេសុ ផលពោជ្ឈង្គាតិ វេទិតព្ពំ. វសីភាវំ បត្តានន្តិបិ បាឋោ.

មូលមូលកទសកំ និដ្ឋិតំ.

សេសេសុបិ ហេតុមូលកាទីសុ នវសុ ទសកេសុ ឥមិនាវ នយេន សាធារណវចនានំ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អសាធារណេសុ បន យថាវុត្តា ឯវ ពោជ្ឈង្គា យថាវុត្តានំ ធម្មានំ ជនកត្តា ហេតូ នាម ហោន្តិ. ឧបត្ថម្ភកត្តា បច្ចយា នាម. តេ ឯវ តទង្គសមុច្ឆេទបដិប្បស្សទ្ធិវិសុទ្ធិភូតត្តា វិសុទ្ធិ នាម. វជ្ជវិរហិតត្តា អនវជ្ជា នាម. ‘‘សព្ពេបិ កុសលា ធម្មា នេក្ខម្ម’’ន្តិ វចនតោ នេក្ខម្មំ នាម. កិលេសេហិ វិមុត្តត្តា តទង្គវិមុត្តិអាទិវសេន វិមុត្តិ នាម. មគ្គផលពោជ្ឈង្គា វិសយីភូតេហិ អាសវេហិ វិរហិតត្តា អនាសវា. តិវិធាបិ ពោជ្ឈង្គា កិលេសេហិ សុញ្ញត្តា តទង្គវិវេកាទិវសេន វិវេកា. វិបស្សនាមគ្គពោជ្ឈង្គា បរិច្ចាគវោសគ្គត្តា បក្ខន្ទនវោសគ្គត្តា ច វោសគ្គា. ផលពោជ្ឈង្គា បក្ខន្ទនវោសគ្គត្តា វោសគ្គា.

១៩. មូលដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិអាទយោ ឯកេកបទវសេន និទ្ទិដ្ឋា នវ ទសកា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពា. វសីភាវប្បត្តានន្តិ បទំ បន វត្តមានវចនាភាវេន ន យោជិតំ. បរិគ្គហដ្ឋាទយោ អភិញ្ញេយ្យនិទ្ទេសេ វុត្តត្ថា.

២០. បុន ថេរោ អត្តនា ទេសិតំ សុត្តន្តំ ឧទ្ទិសិត្វា តស្ស និទ្ទេសវសេន ពោជ្ឈង្គវិធិំ ទស្សេតុកាមោ ឯកំ សមយន្តិអាទិកំ និទានំ វត្វា សុត្តន្តំ តាវ ឧទ្ទិសិ. អត្តនា ទេសិតសុត្តត្តា ឯវ ចេត្ថ ឯវំ មេ សុតន្តិ ន វុត្តំ. អាយស្មា សារិបុត្តោតិ បនេត្ថ ទេសកព្យត្តិភាវត្ថំ អត្តានំ បរំ វិយ កត្វា វុត្តំ. ឦទិសញ្ហិ វចនំ លោកេ គន្ថេសុ បយុជ្ជន្តិ. បុព្ពណ្ហសមយន្តិ សកលំ បុព្ពណ្ហសមយំ. អច្ចន្តសំយោគត្ថេ ឧបយោគវចនំ. សេសទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ ឥតិ ចេ មេ ហោតីតិ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោតិ ឯវញ្ចេ មយ្ហំ ហោតិ. អប្បមាណោតិ មេ ហោតីតិ អប្បមាណោតិ ឯវំ មេ ហោតិ. សុសមារទ្ធោតិ មេ ហោតីតិ សុដ្ឋុ បរិបុណ្ណោតិ ឯវំ មេ ហោតិ. តិដ្ឋន្តន្តិ និព្ពានារម្មណេ បវត្តិវសេន តិដ្ឋន្តំ. ចវតីតិ និព្ពានារម្មណតោ អបគច្ឆតិ. សេសពោជ្ឈង្គេសុបិ ឯសេវ នយោ.

រាជមហាមត្តស្សាតិ រញ្ញោ មហាអមច្ចស្ស, មហតិយា វា ភោគមត្តាយ ភោគប្បមាណេន សមន្នាគតស្ស. នានារត្តានន្តិ នានារង្គរត្តានំ, បូរណត្ថេ សាមិវចនំ, នានារត្តេហីតិ អត្ថោ. ទុស្សករណ្ឌកោតិ ទុស្សបេឡា. ទុស្សយុគន្តិ វត្ថយុគលំ. បារុបិតុន្តិ អច្ឆាទេតុំ. ឥមស្មិំ សុត្តន្តេ ថេរស្ស ផលពោជ្ឈង្គា កថិតា. យទា ហិ ថេរោ សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ សីសំ កត្វា ផលសមាបត្តិំ សមាបជ្ជតិ, តទា ឥតរេ តទន្វយា ហោន្តិ. យទា ធម្មវិចយាទីសុ អញ្ញតរំ, តទា សេសាបិ តទន្វយា ហោន្តីតិ ឯវំ ផលសមាបត្តិយា អត្តនោ ចិណ្ណវសីភាវំ ទស្សេន្តោ ថេរោ ឥមំ សុត្តន្តំ កថេសីតិ.

សុត្តន្តនិទ្ទេសវណ្ណនា

២១. កថំ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ ឥតិ ចេ ហោតីតិ ពោជ្ឈង្គោតិ សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ សីសំ កត្វា ផលសមាបត្តិំ សមាបជ្ជន្តស្ស អញ្ញេសុ ពោជ្ឈង្គេសុ វិជ្ជមានេសុ ឯវំ អយំ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ ហោតីតិ ឥតិ ចេ បវត្តស្ស កថំ សោ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ ហោតីតិ អត្ថោ. យាវតា និរោធូបដ្ឋាតីតិ យត្តកេន កាលេន និរោធោ ឧបដ្ឋាតិ, យត្តកេ កាលេ អារម្មណតោ និព្ពានំ ឧបដ្ឋាតីតិ អត្ថោ. យាវតា អច្ចីតិ យត្តកេន បរិមាណេន ជាលា. កថំ អប្បមាណោ ឥតិ ចេ ហោតីតិ ពោជ្ឈង្គោតិ ន អប្បមាណេបិ សតិសម្ពោជ្ឈង្គេ វិជ្ជមានេ ឯវំ អយំ អប្បមាណោ ហោតីតិ ឥតិ ចេ បវត្តស្ស សោ អប្បមាណោ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ កថំ ហោតីតិ អត្ថោ. បមាណពទ្ធាតិ កិលេសា ច បរិយុដ្ឋានា ច បោនោភវិកសង្ខារា ច បមាណពទ្ធា នាម ហោន្តិ. ‘‘រាគោបមាណករណោ, ទោសោ បមាណករណោ, មោហោ បមាណករណោ’’តិ (ម. និ. ១.៤៥៩) វចនតោ រាគាទយោ យស្ស ឧប្បជ្ជន្តិ, ‘‘អយំ ឯត្តកោ’’តិ តស្ស បមាណករណតោ បមាណំ នាម. តស្មិំ បមាណេ ពទ្ធា បដិពទ្ធា អាយត្តាតិ កិលេសាទយោ បមាណពទ្ធា នាម ហោន្តិ. កិលេសាតិ អនុសយភូតា, បរិយុដ្ឋានាតិ សមុទាចារប្បត្តកិលេសា. សង្ខារា បោនោភវិកាតិ បុនប្បុនំ ភវករណំ បុនភវោ, បុនភវោ សីលមេតេសន្តិ បោនភវិកា, បោនភវិកា ឯវ បោនោភវិកា. កុសលាកុសលកម្មសង្ខាតា សង្ខារា. អប្បមាណោតិ វុត្តប្បការស្ស បមាណស្ស អភាវេន អប្បមាណោ. មគ្គផលានម្បិ អប្បមាណត្តា តតោ វិសេសនត្ថំ អចលដ្ឋេន អសង្ខតដ្ឋេនាតិ វុត្តំ. ភង្គាភាវតោ អចលោ, បច្ចយាភាវតោ អសង្ខតោ. យោ ហិ អចលោ អសង្ខតោ ច, សោ អតិវិយ បមាណវិរហិតោ ហោតិ.

កថំ សុសមារទ្ធោ ឥតិ ចេ ហោតីតិ ពោជ្ឈង្គោតិ អនន្តរំ វុត្តនយេន យោជេតព្ពំ. វិសមាតិ សយញ្ច វិសមត្តា, វិសមស្ស ច ភាវស្ស ហេតុត្តា វិសមា. សមធម្មោតិ សន្តដ្ឋេន បណីតដ្ឋេន សមោ ធម្មោ. បមាណាភាវតោ សន្តោ. ‘‘យាវតា, ភិក្ខវេ, ធម្មា សង្ខតា វា អសង្ខតា វា, វិរាគោ តេសំ ធម្មានំ អគ្គមក្ខាយតី’’តិ (អ. និ. ៤.៣៤; ឥតិវុ. ៩០) វចនតោ សព្ពធម្មុត្តមដ្ឋេន បណីតោ. តស្មិំ សមធម្មោតិ វុត្តេ សុសមេ អារទ្ធោ សុសមារទ្ធោ. អាវជ្ជិតត្តាតិ ផលសមាបត្តិយា បវត្តកាលំ សន្ធាយ វុត្តំ. អនុប្បាទាទិសង្ខាតេ និព្ពានេ មនោទ្វារាវជ្ជនស្ស ឧប្បន្នត្តាតិ វុត្តំ ហោតិ. តិដ្ឋតីតិ បវត្តតិ. ឧប្បាទាទីនិ ហេដ្ឋា វុត្តត្ថានិ. សេសពោជ្ឈង្គមូលកេសុបិ វារេសុ ឯសេវ នយោ.

ពោជ្ឈង្គកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.