បហាតព្ពនិទ្ទេសវណ្ណនា
២៣. បហាតព្ពនិទ្ទេសេ អស្មិមានោតិ រូបាទីសុ បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ អស្មីតិ មានោ. តស្មិញ្ហិ បហីនេ អរហត្តំ បត្តំ ហោតិ. រូបរាគាទីសុ វិជ្ជមានេសុបិ សេសានិ អវត្វា អស្មិមានស្សេវ វចនំ ទិដ្ឋិបតិរូបកត្តេន តស្ស ឱឡារិកត្តាតិ វេទិតព្ពំ. អវិជ្ជាតិ សុត្តន្តបរិយាយេន ទុក្ខាទីសុ ចតូសុ ឋានេសុ អញ្ញាណំ, អភិធម្មបរិយាយេន បុព្ពន្តាទីហិ សទ្ធិំ អដ្ឋសុ. វុត្តញ្ហេតំ –
‘‘តត្ថ កតមា អវិជ្ជា? ទុក្ខេ អញ្ញាណំ, ទុក្ខសមុទយេ អញ្ញាណំ, ទុក្ខនិរោធេ អញ្ញាណំ, ទុក្ខនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ អញ្ញាណំ, បុព្ពន្តេ អញ្ញាណំ, អបរន្តេ អញ្ញាណំ, បុព្ពន្តាបរន្តេ អញ្ញាណំ, ឥទប្បច្ចយតាបដិច្ចសមុប្បន្នេសុ ធម្មេសុ អញ្ញាណ’’ន្តិ (ធ. ស. ១១០៦; វិភ. ២២៦).
ភវតណ្ហាតិ កាមភវាទីសុ ភវេសុ បត្ថនា. យថាហ –
‘‘តត្ថ កតមា ភវតណ្ហា? យោ ភវេសុ ភវច្ឆន្ទោ ភវរាគោ ភវនន្ទី ភវតណ្ហា ភវសិនេហោ ភវបរិឡាហោ ភវមុច្ឆា ភវជ្ឈោសាន’’ន្តិ (វិភ. ៨៩៥).
តិស្សោ តណ្ហាតិ កាមតណ្ហា, ភវតណ្ហា, វិភវតណ្ហា. តាសំ អភិធម្មេ ឯវំ និទ្ទេសោ កតោ – តត្ថ កតមា ភវតណ្ហា? ភវទិដ្ឋិសហគតោ រាគោ…បេ… ចិត្តស្ស សារាគោ, អយំ វុច្ចតិ ភវតណ្ហា. តត្ថ កតមា វិភវតណ្ហា? ឧច្ឆេទទិដ្ឋិសហគតោ រាគោ…បេ… ចិត្តស្ស សារាគោ, អយំ វុច្ចតិ វិភវតណ្ហា. អវសេសា តណ្ហា កាមតណ្ហា. តត្ថ កតមា កាមតណ្ហា? កាមធាតុបដិសំយុត្តោ រាគោ…បេ… ចិត្តស្ស សារាគោ, អយំ វុច្ចតិ កាមតណ្ហា. តត្ថ កតមា ភវតណ្ហា? រូបធាតុអរូបធាតុបដិសំយុត្តោ រាគោ…បេ… តត្ថ កតមា វិភវតណ្ហា? ឧច្ឆេទទិដ្ឋិសហគតោ រាគោ…បេ… (វិភ. ៩១៦).
អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘បញ្ចកាមគុណិកោ រាគោ កាមតណ្ហា, រូបារូបភវេសុ រាគោ ឈាននិកន្តិសស្សតទិដ្ឋិសហគតោ រាគោ ភវវសេន បត្ថនា ភវតណ្ហា, ឧច្ឆេទទិដ្ឋិសហគតោ រាគោ វិភវតណ្ហា’’តិ វុត្តំ. អយំ ទសុត្តរសុត្តបរិយាយេន យោជនា. សង្គីតិបរិយាយេន បន អភិធម្មបរិយាយេន ច ‘‘អបរាបិ តិស្សោ តណ្ហា កាមតណ្ហា រូបតណ្ហា អរូបតណ្ហា. អបរាបិ តិស្សោ តណ្ហា រូបតណ្ហា អរូបតណ្ហា និរោធតណ្ហា’’តិ (ទី. និ. ៣.៣០៥; វិភ. ៩១៧-៩១៨) វុត្តា តណ្ហាបិ ឯត្ថ យុជ្ជន្តិ. តាសុ បញ្ច កាមធាតុរូបធាតុអរូបធាតុបដិសំយុត្តា, អន្តិមា ឧច្ឆេទទិដ្ឋិសហគតា.
ចត្តារោ ឱឃាតិ កាមោឃោ, ភវោឃោ, ទិដ្ឋោឃោ, អវិជ្ជោឃោ. យស្ស សំវិជ្ជន្តិ, តំ វដ្ដស្មិំ ឱហនន្តិ ឱសីទាបេន្តីតិ ឱឃា. ពលវកិលេសា ឯតេ. កាមគុណសង្ខាតេ កាមេ ឱឃោ កាមោឃោ. កាមតណ្ហាយេតំ នាមំ. រូបារូបសង្ខាតេ កម្មតោ ច ឧបបត្តិតោ ច ទុវិធេបិ ភវេ ឱឃោ ភវោឃោ. ភវតណ្ហាយេតំ នាមំ. ទិដ្ឋិ ឯវ ឱឃោ ទិដ្ឋោឃោ. ‘‘សស្សតោ លោកោ’’តិអាទិកាយ ទិដ្ឋិយា ឯតំ នាមំ. អវិជ្ជា ឯវ ឱឃោ អវិជ្ជោឃោ, ទុក្ខាទីសុ អញ្ញាណស្សេតំ នាមំ.
បញ្ច នីវរណានីតិ កាមច្ឆន្ទនីវរណំ ព្យាបាទនីវរណំ ថិនមិទ្ធនីវរណំ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចនីវរណំ វិចិកិច្ឆានីវរណំ. ចិត្តំ នីវរន្តិ បរិយោនន្ធន្តីតិ នីវរណានិ. កាមីយន្តីតិ កាមា. បញ្ច កាមគុណា. កាមេសុ ឆន្ទោ កាមច្ឆន្ទោ. កាមយតីតិ វា កាមោ, កាមោ ឯវ ឆន្ទោ, ន កត្តុកម្យតាឆន្ទោ ន ធម្មច្ឆន្ទោតិ កាមច្ឆន្ទោ. កាមតណ្ហាយេតំ នាមំ. ព្យាបជ្ជតិ តេន ចិត្តំ បូតិភាវំ គច្ឆតិ, ព្យាបាទយតិ វា វិនយាចាររូបសម្បត្តិហិតសុខានីតិ ព្យាបាទោ. ទោសស្សេតំ នាមំ. ថិននតា ថិនំ, មិទ្ធនតា មិទ្ធំ, អនុស្សាហសំហននតា អសត្តិវិឃាតោ ចាតិ អត្ថោ. ចិត្តស្ស អនុស្សាហោ ថិនំ, ចេតសិកានំ អកម្មញ្ញតា មិទ្ធំ, ថិនញ្ច មិទ្ធញ្ច ថិនមិទ្ធំ. ឧទ្ធតស្ស ភាវោ ឧទ្ធច្ចំ, អវូបសមោតិ អត្ថោ. វិក្ខេបស្សេតំ នាមំ. កុច្ឆិតំ កតំ កុកតំ, កុកតស្ស ភាវោ កុក្កុច្ចំ, គរហិតកិរិយភាវោតិ អត្ថោ. បច្ឆានុតាបស្សេតំ នាមំ. វិគតា ចិកិច្ឆាតិ វិចិកិច្ឆា, វិគតបញ្ញាតិ អត្ថោ. សភាវំ វា វិចិនន្តោ ឯតាយ កិច្ឆតិ កិលមតីតិ វិចិកិច្ឆា. ពុទ្ធាទីសុ សំសយស្សេតំ នាមំ. កាមច្ឆន្ទោ ឯវ នីវរណំ កាមច្ឆន្ទនីវរណំ. ឯវំ សេសេសុបិ.
ឆ ធម្មា, ឆទ្ធម្មាតិ វា បាឋោ. ឆ តណ្ហាកាយាតិ រូបតណ្ហា សទ្ទតណ្ហា គន្ធតណ្ហា រសតណ្ហា ផោដ្ឋព្ពតណ្ហា ធម្មតណ្ហា. រូបេ តណ្ហា រូបតណ្ហា. សា ឯវ កាមតណ្ហាទិភេទេន អនេកភេទត្តា រាសដ្ឋេន កាយោតិ វុត្តា. ឯវំ សេសេសុបិ.
សត្តានុសយាតិ កាមរាគានុសយោ បដិឃានុសយោ មានានុសយោ ទិដ្ឋានុសយោ វិចិកិច្ឆានុសយោ ភវរាគានុសយោ អវិជ្ជានុសយោ. អប្បហីនដ្ឋេន អនុសេន្តីតិ អនុសយា. កាមេសុ រាគោ កាមរាគោ, កាមោ ឯវ វា រាគោតិ កាមរាគោ. អារម្មណស្មិំ បដិហញ្ញតីតិ បដិឃំ. អយាថាវទស្សនដ្ឋេន ទិដ្ឋិ. សេយ្យាទិវសេន មញ្ញតីតិ មានោ. ភវេសុ រាគោ ភវរាគោ. ថាមគតោ កាមរាគោ កាមរាគានុសយោ. ឯវំ សេសេសុបិ.
អដ្ឋ មិច្ឆត្តាតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិ មិច្ឆាសង្កប្បោ មិច្ឆាវាចា មិច្ឆាកម្មន្តោ មិច្ឆាអាជីវោ មិច្ឆាវាយាមោ មិច្ឆាសតិ មិច្ឆាសមាធិ. ‘‘ហិតសុខាវហា មេ ភវិស្សន្តី’’តិ ឯវំ អាសីសិតាបិ តថាអភាវតោ អសុភាទីសុយេវ សុភន្តិអាទិវិបរីតប្បវត្តិតោ ច មិច្ឆាសភាវាតិ មិច្ឆត្តា. មិច្ឆា បស្សតិ, មិច្ឆា វា ឯតាយ បស្សន្តីតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិ. អថ វា វិបរីតា ទិដ្ឋីតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិ, អយាថាវទិដ្ឋីតិ វា មិច្ឆាទិដ្ឋិ, វិរជ្ឈិត្វា គហណតោ វា វិតថា ទិដ្ឋីតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិ, អនត្តាវហត្តា បណ្ឌិតេហិ កុច្ឆិតា ទិដ្ឋីតិ វាមិច្ឆាទិដ្ឋិ. មិច្ឆាសង្កប្បាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. មិច្ឆាទិដ្ឋីតិ សស្សតុច្ឆេទាភិនិវេសោ. មិច្ឆាសង្កប្បោតិ កាមវិតក្កាទិតិវិធោ វិតក្កោ. មិច្ឆាវាចាតិ មុសាវាទាទិចតុព្ពិធា ចេតនា. មិច្ឆាកម្មន្តោតិ បាណាតិបាតាទិតិវិធា ចេតនា. មិច្ឆាអាជីវោតិ មិច្ឆាជីវបយោគសមុដ្ឋាបិកា ចេតនា. មិច្ឆាវាយាមោតិ អកុសលចិត្តសម្បយុត្តំ វីរិយំ. មិច្ឆាសតីតិ សតិបដិបក្ខភូតោ អកុសលចិត្តុប្បាទោ. មិច្ឆាសមាធីតិ អកុសលសមាធិ.
នវ តណ្ហាមូលកាតិ (ទី. និ. ២.១០៣; ៣.៣៥៩) តណ្ហំ បដិច្ច បរិយេសនា, បរិយេសនំ បដិច្ច លាភោ, លាភំ បដិច្ច វិនិច្ឆយោ, វិនិច្ឆយំ បដិច្ច ឆន្ទរាគោ, ឆន្ទរាគំ បដិច្ច អជ្ឈោសានំ, អជ្ឈោសានំ បដិច្ច បរិគ្គហោ, បរិគ្គហំ បដិច្ច មច្ឆរិយំ, មច្ឆរិយំ បដិច្ច អារក្ខោ, អារក្ខាធិករណំ ទណ្ឌាទានសត្ថាទានកលហវិគ្គហវិវាទតុវំតុវំបេសុញ្ញមុសាវាទា អនេកេ បាបកា អកុសលា ធម្មា សម្ភវន្តិ (ទី. និ. ២.១០៤; ៣.៣៥៩). ឥមេ នវ តណ្ហាមូលកា ធម្មា. តណ្ហា មូលំ ឯតេសន្តិ តណ្ហាមូលកា. បរិយេសនាទយោ អកុសលា ឯវ. តណ្ហំ, បដិច្ចាតិ តណ្ហំ និស្សាយ. បរិយេសនាតិ រូបាទិអារម្មណបរិយេសនា. សា ហិ តណ្ហាយ សតិ ហោតិ. លាភោតិ រូបាទិអារម្មណបដិលាភោ, សោ ហិ បរិយេសនាយ សតិ ហោតិ. វិនិច្ឆយោ បន ញាណតណ្ហាទិដ្ឋិវិតក្កវសេន ចតុព្ពិធោ. តត្ថ ‘‘សុខវិនិច្ឆយំ ជញ្ញា, សុខវិនិច្ឆយំ ញត្វា អជ្ឈត្តំ សុខមនុយុញ្ជេយ្យា’’តិ (ម. និ. ៣.៣២៣) អយំ ញាណវិនិច្ឆយោ. ‘‘វិនិច្ឆយោតិ ទ្វេ វិនិច្ឆយា តណ្ហាវិនិច្ឆយោ ច ទិដ្ឋិវិនិច្ឆយោ ចា’’តិ (មហានិ. ១០២) ឯវំ អាគតានិ អដ្ឋសតតណ្ហាវិចរិតានិ តណ្ហាវិនិច្ឆយោ. ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិយោ ទិដ្ឋិវិនិច្ឆយោ. ‘‘ឆន្ទោ ខោ, ទេវានមិន្ទ, វិតក្កនិទានោ’’តិ (ទី. និ. ២.៣៥៨) ឥមស្មិំ បន សុត្តេ ឥធ វិនិច្ឆយោតិ វុត្តោ វិតក្កោយេវ អាគតោ. លាភំ លភិត្វា ហិ ឥដ្ឋានិដ្ឋំ សុន្ទរាសុន្ទរញ្ច វិតក្កេនេវ វិនិច្ឆិនាតិ ‘‘ឯត្តកំ មេ រូបារម្មណត្ថាយ ភវិស្សតិ, ឯត្តកំ សទ្ទាទិអារម្មណត្ថាយ, ឯត្តកំ មយ្ហំ ភវិស្សតិ, ឯត្តកំ បរស្ស, ឯត្តកំ បរិភុញ្ជិស្សាមិ, ឯត្តកំ និទហិស្សាមី’’តិ. តេន វុត្តំ – ‘‘លាភំ បដិច្ច វិនិច្ឆយោ’’តិ. ឆន្ទរាគោតិ ឯវំ អកុសលវិតក្កេន វិតក្កិតេ វត្ថុស្មិំ ទុព្ពលរាគោ ច ពលវរាគោ ច ឧប្បជ្ជតិ. ឆន្ទោតិ ឯត្ថ ទុព្ពលរាគស្សាធិវចនំ, រាគោតិ ពលវរាគស្ស. អជ្ឈោសានន្តិ អហំ មមាតិ ពលវសន្និដ្ឋានំ. បរិគ្គហោតិ តណ្ហាទិដ្ឋិវសេន បរិគ្គហករណំ. មច្ឆរិយន្តិ បរេហិ សាធារណភាវស្ស អសហនតា. តេនេវស្ស បោរាណា ឯវំ វចនត្ថំ វទន្តិ ‘‘ឥទំ អច្ឆរិយំ មយ្ហមេវ ហោតុ, មា អញ្ញស្ស អច្ឆរិយំ ហោតូតិ បវត្តត្តា មច្ឆរិយន្តិ វុច្ចតី’’តិ. អារក្ខោតិ ទ្វារបិទហនមញ្ជូសគោបនាទិវសេន សុដ្ឋុ រក្ខណំ. អធិករោតីតិ អធិករណំ. ការណស្សេតំ នាមំ. អារក្ខាធិករណន្តិ ភាវនបុំសកំ, អារក្ខហេតូតិ អត្ថោ. ទណ្ឌាទានាទីសុ បរនិសេធនត្ថំ ទណ្ឌស្ស អាទានំ ទណ្ឌាទានំ. ឯកតោធារាទិនា សត្ថស្ស អាទានំ សត្ថាទានំ. កាយកលហោបិ វាចាកលហោបិ កលហោ. បុរិមោ បុរិមោ វិរោធោ វិគ្គហោ. បច្ឆិមោ បច្ឆិមោ វិវាទោ. តុវំតុវន្តិ អគារវវសេន តុវំតុវំវចនំ.
ទស មិច្ឆត្តាតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិ…បេ… មិច្ឆាសមាធិ មិច្ឆាញាណំ មិច្ឆាវិមុត្តិ. តត្ថ មិច្ឆាញាណន្តិ បាបកិរិយាសុ ឧបាយចិន្តាវសេន បាបំ កត្វា សុកតំ មយាតិ បច្ចវេក្ខណាការេន ច ឧប្បន្នោ មោហោ. មិច្ឆាវិមុត្តីតិ អវិមុត្តស្សេវ សតោ វិមុត្តិសញ្ញិតា.
២៤. ឥទានិ អនេកភេទេន បហានេន បហាតព្ពេ ទស្សេតុំ ទ្វេ បហានានីតិអាទិ អារទ្ធំ. បហានេសុ ហិ វិញ្ញាតេសុ តេន តេន បហាតព្ពា ធម្មា សុវិញ្ញេយ្យា ហោន្តិ. បញ្ចសុ បហានេសុ លោកិកានិ ច ទ្វេ បហានានិ អប្បយោគំ និស្សរណប្បហានញ្ច ឋបេត្វា អប្បយោគានេវ ទ្វេ លោកុត្តរបហានានិ បឋមំ វុត្តានិ. សម្មា ឧច្ឆិជ្ជន្តិ ឯតេន កិលេសាតិ សមុច្ឆេទោ, បហីយន្តិ ឯតេន កិលេសាតិ បហានំ. សមុច្ឆេទសង្ខាតំ បហានំ, ន សេសប្បហានន្តិ សមុច្ឆេទប្បហានំ. កិលេសានំ បដិប្បស្សទ្ធត្តា បដិប្បស្សទ្ធិ, បហីនត្តា បហានំ, បដិប្បស្សទ្ធិសង្ខាតំ បហានំ បដិប្បស្សទ្ធិប្បហានំ. លោកំ ឧត្តរតីតិ លោកុត្តរោ. និព្ពានសង្ខាតំ ខយំ គច្ឆតីតិ ខយគាមី, ខយគាមី ច សោ មគ្គោ ចាតិ ខយគាមិមគ្គោ, តំ ភាវយតោ សោ មគ្គោ សមុច្ឆេទប្បហានន្តិ អត្ថោ. តថា ផលក្ខណេ លោកុត្តរផលមេវ បដិប្បស្សទ្ធិប្បហានំ.
កាមានមេតំ និស្សរណន្តិអាទីសុ កាមតោ រូបតោ សង្ខតតោ និស្សរន្តិ ឯតេនាតិ និស្សរណំ, តេហិ វា និស្សដត្តា និស្សរណំ. អសុភជ្ឈានំ. កាមេហិ និក្ខន្តត្តា នេក្ខម្មំ. អនាគាមិមគ្គោ វា. អសុភជ្ឈានញ្ហិ វិក្ខម្ភនតោ កាមានំ និស្សរណំ, តំ ឈានំ បាទកំ កត្វា ឧប្បាទិតអនាគាមិមគ្គោ បន សមុច្ឆេទតោ សព្ពសោ កាមានំ អច្ចន្តនិស្សរណំ. រុប្បតីតិ រូបំ, ន រូបំ អរូបំ មិត្តបដិបក្ខា អមិត្តា វិយ, លោភាទិបដិបក្ខា អលោភាទយោ វិយ ច រូបបដិបក្ខោតិ អត្ថោ. ផលវសេន វា នត្ថេត្ថ រូបន្តិ អរូបំ, អរូបមេវ អារុប្បំ. អរូបជ្ឈានានិ. តានិ រូបានំ និស្សរណំ នាម. អរូបេហិបិ អរហត្តមគ្គោ បុន ឧប្បត្តិនិវារណតោ សព្ពសោ រូបានំ និស្សរណំ នាម. ភូតន្តិ ជាតំ. សង្ខតន្តិ បច្ចយេហិ សង្គម្ម កតំ. បដិច្ចសមុប្បន្នន្តិ តេ តេ បច្ចយេ បដិច្ច សម្មា សហ ច ឧប្បន្នំ. បឋមេន សញ្ជាតត្តទីបនេន អនិច្ចតា, ទុតិយេន អនិច្ចស្សាបិ សតោ បច្ចយានុភាវទីបនេន បរាយត្តតា, តតិយេន បរាយត្តស្សាបិ សតោ បច្ចយានំ អព្យាបារត្តទីបនេន ឯវំធម្មតា ទីបិតា ហោតិ. និរោធោតិ និព្ពានំ. និព្ពានញ្ហិ អាគម្ម ទុក្ខំ និរុជ្ឈតីតិ និរោធោតិ វុច្ចតិ. សោ ឯវ ច សព្ពសង្ខតតោ និស្សដត្តា តស្ស សង្ខតស្ស និស្សរណំ នាម. អដ្ឋកថាយំ បន –
‘‘និរោធោ តស្ស និស្សរណន្តិ ឥធ អរហត្តផលំ និរោធោតិ អធិប្បេតំ. អរហត្តផលេន ហិ និព្ពានេ ទិដ្ឋេ បុន អាយតិំ សព្ពសង្ខារា ន ហោន្តីតិ អរហត្តសង្ខាតស្ស និរោធស្ស បច្ចយត្តា និរោធោតិ វុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ.
នេក្ខម្មំ បដិលទ្ធស្សាតិអាទីសុ អសុភជ្ឈានស្ស និស្សរណត្តេ វិក្ខម្ភនប្បហានេន, អនាគាមិមគ្គស្ស និស្សរណត្តេ សមុច្ឆេទប្បហានេន កាមា បហីនា ចេវ ហោន្តិ បរិច្ចត្តា ច. អរូបជ្ឈានានំ និស្សរណត្តេ ច អរហត្តមគ្គស្ស និស្សរណត្តេ ច ឯវមេវ រូបា យោជេតព្ពា. រូបេសុ ហិ ឆន្ទរាគប្បហានេន រូបានំ សមុច្ឆេទោ ហោតិ. រូបាតិ ចេត្ថ លិង្គវិបល្លាសោ កតោ. និព្ពានស្ស និស្សរណត្តេ និស្សរណប្បហានេន, អរហត្តផលស្ស និស្សរណត្តេ បដិប្បស្សទ្ធិប្បហានេន សង្ខារា បហីនា ចេវ ហោន្តិ បរិច្ចត្តា ច. និព្ពានស្ស ច និស្សរណត្តេ អារម្មណករណវសេន បដិលាភោ វេទិតព្ពោ.
ទុក្ខសច្ចន្តិអាទីសុ បរិញ្ញាបដិវេធន្តិអាទិ ភាវនបុំសកវចនំ. បរិញ្ញាយ បដិវេធោ បរិញ្ញាបដិវេធោ. តំ បរិញ្ញាបដិវេធំ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. បជហាតីតិ តថា តថា បដិវិជ្ឈន្តោ បហាតព្ពេ កិលេសេ បជហតីតិ អត្ថោ គហេតព្ពោ. លោកិយលោកុត្តរេសុបិ ឆន្ទរាគប្បហានេន វា តានិ បជហតីតិ អត្ថោ. បជហតីតិបិ បាឋោ. យថា នាវា អបុព្ពំ អចរិមំ ឯកក្ខណេ ចត្តារិ កិច្ចានិ ករោតិ, ឱរិមំ តីរំ បជហតិ, សោតំ ឆិន្ទតិ, ភណ្ឌំ វហតិ, បារិមំ តីរំ អប្បេតិ, ឯវមេវំ មគ្គញាណំ អបុព្ពំ អចរិមំ ឯកក្ខណេ ចត្តារិ សច្ចានិ អភិសមេតិ, ទុក្ខំ បរិញ្ញាភិសមយេន អភិសមេតិ, សមុទយំ បហានាភិសមយេន អភិសមេតិ, មគ្គំ ភាវនាភិសមយេន អភិសមេតិ, និរោធំ សច្ឆិកិរិយាភិសមយេន អភិសមេតិ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? ‘‘និរោធំ អារម្មណំ កត្វា ចត្តារិ សច្ចានិ បាបុណាតិ បស្សតិ បដិវិជ្ឈតី’’តិ (វិសុទ្ធិ. ២.៨៣៩) វុត្តត្តា ឯកក្ខណេបិ វិសុំ វិសុំ វិយ បហានានិ វុត្តានីតិ វេទិតព្ពានិ.
បញ្ចសុ បហានេសុ យំ សសេវាលេ ឧទកេ បក្ខិត្តេន ឃដេន សេវាលស្ស វិយ តេន តេន លោកិយសមាធិនា នីវរណាទីនំ បច្ចនីកធម្មានំ វិក្ខម្ភនំ ទូរីករណំ, ឥទំ វិក្ខម្ភនប្បហានំ នាម. វិក្ខម្ភនប្បហានញ្ច នីវរណានំ បឋមំ ឈានំ ភាវយតោតិ នីវរណានំយេវ បហានំ បាកដត្តា វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. នីវរណានិ ហិ ឈានស្ស បុព្ពភាគេបិ បច្ឆាភាគេបិ ន សហសា ចិត្តំ អជ្ឈោត្ថរន្តិ, អជ្ឈោត្ថដេសុ ច តេសុ ឈានំ បរិហាយតិ, វិតក្កាទយោ បន ទុតិយជ្ឈានាទិតោ បុព្ពេ បច្ឆា ច អប្បដិបក្ខា ហុត្វា បវត្តន្តិ. តស្មា នីវរណានំ វិក្ខម្ភនំ បាកដំ. យំ បន រត្តិភាគេ សមុជ្ជលិតេន បទីបេន អន្ធការស្ស វិយ តេន តេន វិបស្សនាយ អវយវភូតេន ឈានង្គេន បដិបក្ខវសេនេវ តស្ស តស្ស ច បហាតព្ពធម្មស្ស បហានំ, ឥទំ តទង្គប្បហានំ នាម. តទង្គប្បហានញ្ច ទិដ្ឋិគតានំ និព្ពេធភាគិយំ សមាធិំ ភាវយតោតិ ទិដ្ឋិគតានំយេវ បហានំ ឱឡារិកវសេន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ទិដ្ឋិគតញ្ហិ ឱឡារិកំ, និច្ចសញ្ញាទយោ សុខុមា. តត្ថ ទិដ្ឋិគតានន្តិ ទិដ្ឋិយេវ ទិដ្ឋិគតំ ‘‘គូថគតំ មុត្តគត’’ន្តិអាទីនិ (អ. និ. ៩.១១) វិយ. គន្តព្ពាភាវតោ ចទិដ្ឋិយា គតមត្តមេវេតន្តិបិ ទិដ្ឋិគតំ, ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋីសុ អន្តោគធត្តា ទិដ្ឋីសុ គតន្តិបិ ទិដ្ឋិគតំ. ពហុវចនេន តេសំ ទិដ្ឋិគតានំ. និព្ពេធភាគិយំ សមាធិន្តិ វិបស្សនាសម្បយុត្តំ សមាធិំ. យំ បន អសនិវិចក្កាភិហតស្ស (វិសុទ្ធិ. ២.៨៥១) រុក្ខស្ស វិយ អរិយមគ្គញាណេន សំយោជនានំ ធម្មានំ យថា ន បុន បវត្តតិ, ឯវំ បហានំ, ឥទំ សមុច្ឆេទប្បហានំ នាម. និរោធោនិព្ពានន្តិ និរោធសង្ខាតំ និព្ពានំ.
ឯវំ បហានវសេន បហាតព្ពេ ធម្មេ ទស្សេត្វា ឥទានិ សរូបេនេវ បុន បហាតព្ពេ ធម្មេ ទស្សេតុំ សព្ពំ, ភិក្ខវេ, បហាតព្ពន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ចក្ខាទីនិ ឆន្ទរាគប្បហានេន បហាតព្ពានិ. រូបំ បស្សន្តោ បជហាតីតិអាទីសុ រូបំ អនិច្ចាទិតោ បស្សន្តោ បហាតព្ពេ កិលេសេ បជហាតិ. ចក្ខុំ…បេ… ជរាមរណំ…បេ… អមតោគធំ និព្ពានន្តិ បេយ្យាលទ្វយេ អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយំ ‘‘បស្សន្តោ បជហាតី’’តិអាទីសុ តេសុ លោកុត្តរេសុ អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយំ បស្សន្តោ ឧទិក្ខន្តោ អបេក្ខមានោ ឥច្ឆមានោ វិបស្សនាក្ខណេសុ បហាតព្ពេ កិលេសេ បជហាតីតិ តំតំធម្មានុរូបេន យោជេតព្ពំ.
បហាតព្ពនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.