១. ញាណកថា

មាតិកាវណ្ណនា

១. តត្ថ ឧទ្ទេសេ តាវ សោតាវធានេ បញ្ញា សុតមយេ ញាណន្តិ ឯត្ថ សោតសទ្ទោ អនេកត្ថប្បភេទោ. តថា ហេស –

មំសវិញ្ញាណញាណេសុ, តណ្ហាទីសុ ច ទិស្សតិ;

ធារាយំ អរិយមគ្គេ, ចិត្តសន្តតិយម្បិ ច.

‘‘សោតាយតនំ សោតធាតុ សោតិន្ទ្រិយ’’ន្តិអាទីសុ (វិភ. ១៥៧) ហិ អយំ សោតសទ្ទោ មំសសោតេ ទិស្សតិ. ‘‘សោតេន សទ្ទំ សុត្វា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២៩៥) សោតវិញ្ញាណេ. ‘‘ទិព្ពាយ សោតធាតុយា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ៣.៣៥៦) ញាណសោតេ. ‘‘យានិ សោតានិ លោកស្មិន្តិ យានិ ឯតានិ សោតានិ មយា កិត្តិតានិ បកិត្តិតានិ អាចិក្ខិតានិ ទេសិតានិ បញ្ញបិតានិ បដ្ឋបិតានិ វិវរិតានិ វិភត្តានិ ឧត្តានីកតានិ បកាសិតានិ. សេយ្យថិទំ – តណ្ហាសោតោ ទិដ្ឋិសោតោ កិលេសសោតោ ទុច្ចរិតសោតោ អវិជ្ជាសោតោ’’តិអាទីសុ (ចូឡនិ. អជិតមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៤) តណ្ហាទីសុ បញ្ចសុ ធម្មេសុ. ‘‘អទ្ទសា ខោ ភគវា មហន្តំ ទារុក្ខន្ធំ គង្គាយ នទិយា សោតេន វុយ្ហមាន’’ន្តិអាទីសុ (សំ. និ. ៤.២៤១) ឧទកធារាយំ. ‘‘អរិយស្សេតំ, អាវុសោ, អដ្ឋង្គិកស្ស មគ្គស្ស អធិវចនំ, យទិទំ សោតោ’’តិអាទីសុ អរិយមគ្គេ. ‘‘បុរិសស្ស ច វិញ្ញាណសោតំ បជានាតិ ឧភយតោ អព្ពោច្ឆិន្នំ ឥធ លោកេ បតិដ្ឋិតញ្ច បរលោកេ បតិដ្ឋិតញ្ចា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ៣.១៤៩) ចិត្តសន្តតិយំ. ឥធ បនាយំ មំសសោតេ ទដ្ឋព្ពោ. តេន សោតេន ហេតុភូតេន, ករណភូតេន វា អវធីយតិ អវត្ថាបីយតិ អប្បីយតីតិ សោតាវធានំ. កិំ តំ? សុតំ. សុតញ្ច នាម ‘‘ពហុស្សុតោ ហោតិ សុតធរោ សុតសន្និចយោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣៣៩) វិយ សោតទ្វារានុសារេន វិញ្ញាតំ អវធារិតំ ធម្មជាតំ, តំ ឥធ សោតាវធានន្តិ វុត្តំ. តស្មិំ សោតាវធានសង្ខាតេ សុតេ បវត្តា បញ្ញា សោតាវធានេ បញ្ញា. បញ្ញាតិ ច តស្ស តស្ស អត្ថស្ស បាកដករណសង្ខាតេន បញ្ញាបនដ្ឋេន បញ្ញា, តេន តេន វា អនិច្ចាទិនា បការេន ធម្មេ ជានាតីតិបិ បញ្ញា.

សុតមយេ ញាណន្តិ ឯត្ថ សុតសទ្ទោ តាវ សឧបសគ្គោ អនុបសគ្គោ ច –

គមនេ វិស្សុតេ តិន្តេនុយោគោបចិតេបិ ច;

សទ្ទេ ច សោតទ្វារានុសារញាតេ ច ទិស្សតិ.

តថា ហិស្ស ‘‘សេនាយ បសុតោ’’តិអាទីសុ គច្ឆន្តោតិ អត្ថោ. ‘‘សុតធម្មស្ស បស្សតោ’’តិអាទីសុ (ឧទា. ១១; មហាវ. ៥) វិស្សុតធម្មស្សាតិ អត្ថោ. ‘‘អវស្សុតា អវស្សុតស្ស បុរិសបុគ្គលស្សា’’តិអាទីសុ (បាចិ. ៦៥៧) តិន្តា តិន្តស្សាតិ អត្ថោ. ‘‘យេ ឈានបសុតា ធីរា’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ១៨១) អនុយុត្តាតិ អត្ថោ. ‘‘តុម្ហេហិ បុញ្ញំ បសុតំ អនប្បក’’ន្តិអាទីសុ (ខុ. បា. ៧.១២; បេ. វ. ២៥) ឧបចិតន្តិ អត្ថោ. ‘‘ទិដ្ឋំ សុតំ មុតំ វិញ្ញាត’’ន្តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២៤១) សទ្ទោតិ អត្ថោ. ‘‘ពហុស្សុតោ ហោតិ សុតធរោ សុតសន្និចយោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣៣៩) សោតទ្វារានុសារវិញ្ញាតធរោតិ អត្ថោ. ឥធ បនស្ស សោតទ្វារានុសារេន វិញ្ញាតំ ឧបធារិតន្តិ អត្ថោ. សុតមយេ ញាណន្តិ យា ឯសា ឯតំ សុតំ វិញ្ញាតំ អវធារិតំ សទ្ធម្មំ អារព្ភ អារម្មណំ កត្វា សព្ពបឋមញ្ច អបរាបរញ្ច បវត្តា បញ្ញា, តំ ‘‘សុតមយេ ញាណ’’ន្តិ វុត្តំ ហោតិ, សុតមយំ ញាណន្តិ អត្ថោ. សុតមយេតិ ច បច្ចត្តវចនមេតំ, យថា ‘‘ន ហេវំ វត្តព្ពេ’’ (កថា. ១, ១៥-១៨). ‘‘វនប្បគុម្ពេ យថា ផុស្សិតគ្គេ’’ (ខុ. បា. ៦.១៣; សុ. និ. ២៣៦). ‘‘នត្ថិ អត្តការេ នត្ថិ បរការេ នត្ថិ បុរិសការេ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.១៦៨) បច្ចត្តវចនំ, ឯវមិធាបិ ទដ្ឋព្ពំ. តេន វុត្តំ – ‘‘សុតមយំ ញាណន្តិ អត្ថោ’’តិ.

អថ វា សុតេន បកតោ ផស្សាទិកោ ធម្មបុញ្ជោ សុតមយោ, តស្មិំ សុតមយេ ធម្មបុញ្ជេ បវត្តំ តំសម្បយុត្តំ ញាណំ សុតមយេ ញាណំ. សភាវសាមញ្ញលក្ខណវសេន ធម្មេ ជានាតីតិ ញាណំ. តំយេវ ញាណំ បរិយាយវចនេន អធិប្បាយបកាសនត្ថំ អនិយមេន ‘‘បញ្ញា’’តិ វត្វា បច្ឆា អធិប្បេតំ ‘‘ញាណ’’ន្តិ និយមេត្វា វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ញាណញ្ច នាម សភាវបដិវេធលក្ខណំ, អក្ខលិតបដិវេធលក្ខណំ វា កុសលិស្សាសខិត្តឧសុបដិវេធោ វិយ, វិសយោភាសនរសំ បទីបោ វិយ, អសម្មោហបច្ចុបដ្ឋានំ អរញ្ញគតសុទេសកោ វិយ. ‘‘សមាហិតោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ យថាភូតំ បជានាតី’’តិ (សំ. និ. ៥.១០៧១) វចនតោ សមាធិបទដ្ឋានំ. លក្ខណាទីសុ ហិ សភាវោ វា សាមញ្ញំ វា លក្ខណំ នាម, កិច្ចំ វា សម្បត្តិ វា រសោ នាម, ឧបដ្ឋានាការោ វា ផលំ វា បច្ចុបដ្ឋានំ នាម, អាសន្នការណំ បទដ្ឋានំ នាមាតិ វេទិតព្ពំ.

២. សុត្វាន សំវរេ បញ្ញាតិ –

បាតិមោក្ខោ សតី ចេវ, ញាណំ ខន្តិ តថេវ ច;

វីរិយំ បញ្ចិមេ ធម្មា, សំវរាតិ បកាសិតា.

‘‘ឥមិនា បាតិមោក្ខសំវរេន ឧបេតោ ហោតិ សមុបេតោ ឧបាគតោ សមុបាគតោ ឧបបន្នោ សម្បន្នោ សមន្នាគតោ’’តិ (វិភ. ៥១១) អាគតោ បាតិមោក្ខសំវរោ. ‘‘ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា ន និមិត្តគ្គាហី ហោតិ នានុព្យញ្ជនគ្គាហី. យត្វាធិករណមេនំ ចក្ខុន្ទ្រិយំ អសំវុតំ វិហរន្តំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ, តស្ស សំវរាយ បដិបជ្ជតិ, រក្ខតិ ចក្ខុន្ទ្រិយំ, ចក្ខុន្ទ្រិយេ សំវរំ អាបជ្ជតី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.២១៣; ម. និ. ១.២៩៥; សំ. និ. ៤.២៣៩; អ. និ. ៣.១៦) នយេន អាគតោ សតិសំវរោ.

‘‘យានិ សោតានិ លោកស្មិំ (អជិតាតិ ភគវា),

សតិ តេសំ និវារណំ;

សោតានំ សំវរំ ព្រូមិ, បញ្ញាយេតេ បិធីយរេ’’តិ . (ចូឡនិ. អជិតមាណវបុច្ឆា ៦០; សុ. និ. ១០៤១) –

អាគតោ ញាណសំវរោ. ‘‘កតមេ ច, ភិក្ខវេ, អាសវា បដិសេវនា បហាតព្ពា? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បដិសង្ខា យោនិសោ ចីវរំ បដិសេវតី’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២៣; អ. និ. ៦.៥៨) នយេន អាគតោ បច្ចយបដិសេវនាសំវរោ, សោបិ ញាណសំវរេនេវ សង្គហិតោ. ‘‘ខមោ ហោតិ សីតស្ស ឧណ្ហស្ស ជិឃច្ឆាយ បិបាសាយ ឌំសមកសវាតាតបសរិសបសម្ផស្សានំ ទុរុត្តានំ ទុរាគតានំ វចនបថានំ ឧប្បន្នានំ សារីរិកានំ វេទនានំ ទុក្ខានំ តិព្ពានំ ខរានំ កដុកានំ អសាតានំ អមនាបានំ បាណហរានំ អធិវាសកជាតិកោ ហោតី’’តិ (ម. និ. ១.២៤; អ. និ. ៤.១១៤; ៦.៥៨) អាគតោ ខន្តិសំវរោ. ‘‘ឧប្បន្នំ កាមវិតក្កំ នាធិវាសេតិ បជហតិ វិនោទេតិ ព្យន្តីករោតិ អនភាវំ គមេតី’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២៦; អ. និ. ៤.១១៤; ៦.៥៨) នយេន អាគតោ វីរិយសំវរោ. ‘‘ឥធ អរិយសាវកោ មិច្ឆាអាជីវំ បហាយ សម្មាអាជីវេន ជីវិកំ កប្បេតី’’តិ (សំ. និ. ៥.៨) អាគតោ អាជីវបារិសុទ្ធិសំវរោ, សោបិ វីរិយសំវរេនេវ សង្គហិតោ. តេសុ សត្តសុ សំវរេសុ បាតិមោក្ខសំវរឥន្ទ្រិយសំវរអាជីវបារិសុទ្ធិបច្ចយបដិសេវនសង្ខាតា ចត្តារោ សំវរា ឥធាធិប្បេតា, តេសុ ច វិសេសេន បាតិមោក្ខសំវរោ. សព្ពោបិ ចាយំ សំវរោ យថាសកំ សំវរិតព្ពានំ កាយទុច្ចរិតាទីនំ សំវរណតោ សំវរោតិ វុច្ចតិ. សុតមយញាណេ វុត្តំ ធម្មំ សុត្វា សំវរន្តស្ស សំវរំ ករោន្តស្ស តស្មិំ សំវរេ បវត្តា តំសម្បយុត្តា បញ្ញា ‘‘សុត្វាន សំវរេ បញ្ញា’’តិ វុត្តា. អថ វា ហេតុអត្ថេ សុត្វាតិ វចនស្ស សម្ភវតោ សុតហេតុនា សំវរេ បញ្ញាតិបិ អត្ថោ.

សីលមយេ ញាណន្តិ ឯត្ថ សីលន្តិ សីលនដ្ឋេន សីលំ. កិមិទំ សីលនំ នាម? សមាធានំ វា, កាយកម្មាទីនំ សុសីល្យវសេន អវិប្បកិណ្ណតាតិ អត្ថោ. ឧបធារណំ វា, កុសលានំ ធម្មានំ បតិដ្ឋាវសេន អាធារភាវោតិ អត្ថោ. ឯតទេវ ហិ ឯត្ថ អត្ថទ្វយំ សទ្ទលក្ខណវិទូ អនុជានន្តិ. អញ្ញេ បន ‘‘អធិសេវនដ្ឋេន អាចារដ្ឋេន តស្សីលដ្ឋេន សិរដ្ឋេន សីតលដ្ឋេន សិវដ្ឋេន សីល’’ន្តិ វណ្ណយន្តិ.

សីលនំ លក្ខណំ តស្ស, ភិន្នស្សាបិ អនេកធា;

សនិទស្សនត្តំ រូបស្ស, យថា ភិន្នស្ស នេកធា.

យថា ហិ នីលបីតាទិភេទេន អនេកធា ភិន្នស្សាបិ រូបាយតនស្ស សនិទស្សនត្តំ លក្ខណំ នីលាទិភេទេន ភិន្នស្សាបិ សនិទស្សនភាវានតិក្កមនតោ, តថា សីលស្ស ចេតនាទិភេទេន អនេកធា ភិន្នស្សាបិ យទេតំ កាយកម្មាទីនំ សមាធានវសេន កុសលានញ្ច ធម្មានំ បតិដ្ឋានវសេន វុត្តំ សីលនំ, តទេវ លក្ខណំ ចេតនាទិភេទេន ភិន្នស្សាបិ សមាធានបតិដ្ឋានភាវានតិក្កមនតោ. ឯវំលក្ខណស្ស បនស្ស –

‘‘ទុស្សីល្យវិទ្ធំសនតា, អនវជ្ជគុណោ តថា;

កិច្ចសម្បត្តិ អត្ថេន, រសោ នាម បវុច្ចតិ’’.

តស្មា ឥទំ សីលំ នាម កិច្ចដ្ឋេន រសេន ទុស្សីល្យវិទ្ធំសនរសំ, សម្បត្តិអត្ថេន រសេន អនវជ្ជរសន្តិ វេទិតព្ពំ.

សោចេយ្យបច្ចុបដ្ឋានំ, តយិទំ តស្ស វិញ្ញុហិ;

ឱត្តប្បញ្ច ហិរី ចេវ, បទដ្ឋានន្តិ វណ្ណិតំ. –

តយិទំ សីលំ ‘‘កាយសោចេយ្យំ វចីសោចេយ្យំ មនោសោចេយ្យ’’ន្តិ (ឥតិវុ. ៦៦) ឯវំ វុត្តសោចេយ្យបច្ចុបដ្ឋានំ, សុចិភាវេន បច្ចុបដ្ឋាតិ គហណភាវំ គច្ឆតិ. ហិរោត្តប្បញ្ច បន តស្ស វិញ្ញូហិ បទដ្ឋានន្តិ វណ្ណិតំ, អាសន្នការណន្តិ អត្ថោ. ហិរោត្តប្បេ ហិ សតិ សីលំ ឧប្បជ្ជតិ ចេវ តិដ្ឋតិ ច, អសតិ នេវ ឧប្បជ្ជតិ ន តិដ្ឋតីតិ ឯវំវិធេន សីលេន សហគតំ តំសម្បយុត្តំ ញាណំ សីលមយេ ញាណំ. អថ វា សីលមេវ បកតំ សីលមយំ, តស្មិំ សីលមយេ តំសម្បយុត្តំ ញាណំ. អសំវរេ អាទីនវបច្ចវេក្ខណា ច, សំវរេ អានិសំសបច្ចវេក្ខណា ច, សំវរបារិសុទ្ធិបច្ចវេក្ខណា ច, សំវរសំកិលេសវោទានបច្ចវេក្ខណា ច សីលមយញាណេនេវ សង្គហិតា.

៣. សំវរិត្វា សមាទហនេ បញ្ញាតិ សីលមយញាណេ វុត្តសីលសំវរេន សំវរិត្វា សំវរំ កត្វា សីលេ បតិដ្ឋាយ សមាទហន្តស្ស ឧបចារប្បនាវសេន ចិត្តេកគ្គតំ ករោន្តស្ស តស្មិំ សមាទហនេ បវត្តា តំសម្បយុត្តា បញ្ញា. សមំ សម្មា ច អាទហនំ ឋបនន្តិ ច សមាទហនំ, សមាធិស្សេវេតំ បរិយាយវចនំ.

សមាធិភាវនាមយេ ញាណន្តិ ឯត្ថ កុសលចិត្តេកគ្គតា សមាធិ. កេនដ្ឋេន សមាធិ? សមាធានដ្ឋេន សមាធិ. កិមិទំ សមាធានំ នាម? ឯការម្មណេ ចិត្តចេតសិកានំ សមំ សម្មា ច អាធានំ, ឋបនន្តិ វុត្តំ ហោតិ. តស្មា យស្ស ធម្មស្សានុភាវេន ឯការម្មណេ ចិត្តចេតសិកា សមំ សម្មា ច អវិក្ខិបមានា អវិប្បកិណ្ណា ច ហុត្វា តិដ្ឋន្តិ, ឥទំ សមាធានន្តិ វេទិតព្ពំ. តស្ស ខោ បន សមាធិស្ស –

លក្ខណំ តុ អវិក្ខេបោ, វិក្ខេបវិទ្ធំសនំ រសោ;

អកម្បនមុបដ្ឋានំ, បទដ្ឋានំ សុខំ បន.

ភាវីយតិ វឌ្ឍីយតីតិ ភាវនា, សមាធិ ឯវ ភាវនា សមាធិភាវនា, សមាធិស្ស វា ភាវនា វឌ្ឍនា សមាធិភាវនា. សមាធិភាវនាវចនេន អញ្ញំ ភាវនំ បដិក្ខិបតិ. បុព្ពេ វិយ ឧបចារប្បនាវសេន សមាធិភាវនាមយេ ញាណំ.

៤. បច្ចយបរិគ្គហេ បញ្ញាតិ ឯត្ថ បដិច្ច ផលមេតីតិ បច្ចយោ. បដិច្ចាតិ ន វិនា តេន, អបច្ចក្ខិត្វាតិ អត្ថោ. ឯតីតិ ឧប្បជ្ជតិ ចេវ បវត្តតិ ចាតិ អត្ថោ. អបិច ឧបការកត្ថោ បច្ចយត្ថោ, តស្ស បច្ចយស្ស ពហុវិធត្តា បច្ចយានំ បរិគ្គហេ វវត្ថាបនេ ច បញ្ញា បច្ចយបរិគ្គហេ បញ្ញា.

ធម្មដ្ឋិតិញាណន្តិ ឯត្ថ ធម្មសទ្ទោ តាវ សភាវបញ្ញាបុញ្ញបញ្ញត្តិអាបត្តិបរិយត្តិនិស្សត្តតាវិការគុណបច្ចយបច្ចយុប្បន្នាទីសុ ទិស្សតិ. អយញ្ហិ ‘‘កុសលា ធម្មា អកុសលា ធម្មា អព្យាកតា ធម្មា’’តិអាទីសុ (ធ. ស. តិកមាតិកា ១) សភាវេ ទិស្សតិ.

‘‘យស្សេតេ ចតុរោ ធម្មា, សទ្ធស្ស ឃរមេសិនោ;

សច្ចំ ធម្មោ ធិតិ ចាគោ, ស វេ បេច្ច ន សោចតី’’តិ. (សុ. និ. ១៩០) –

អាទីសុ បញ្ញាយំ.

‘‘ន ហិ ធម្មោ អធម្មោ ច, ឧភោ សមវិបាកិនោ;

អធម្មោ និរយំ នេតិ, ធម្មោ បាបេតិ សុគ្គតិ’’ន្តិ. (ថេរគា. ៣០៤) –

អាទីសុ បុញ្ញេ. ‘‘បញ្ញត្តិធម្មា និរុត្តិធម្មា អធិវចនធម្មា’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ទុកមាតិកា ១០៦-១០៨) បញ្ញត្តិយំ. ‘‘បារាជិកា ធម្មា សង្ឃាទិសេសា ធម្មា’’តិអាទីសុ (បារា. ២៣៣-២៣៤) អាបត្តិយំ. ‘‘ឥធ ភិក្ខុ ធម្មំ ជានាតិ សុត្តំ គេយ្យំ វេយ្យាករណ’’ន្តិអាទីសុ (អ. និ. ៥.៧៣) បរិយត្តិយំ. ‘‘តស្មិំ ខោ បន សមយេ ធម្មា ហោន្តិ (ធ. ស. ១២១). ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី វិហរតី’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៣៧៣; ម. និ. ១.១១៥) និស្សត្តតាយំ. ‘‘ជាតិធម្មា ជរាធម្មា មរណធម្មា’’តិអាទីសុ (អ. និ. ១០.១០៧) វិការេ. ‘‘ឆន្នំ ពុទ្ធធម្មាន’’ន្តិអាទីសុ (មហានិ. ៥០) គុណេ. ‘‘ហេតុម្ហិ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា’’តិអាទីសុ (វិភ. ៧២០) បច្ចយេ. ‘‘ឋិតាវ សា ធាតុ ធម្មដ្ឋិតតា ធម្មនិយាមតា’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ២.២០; អ. និ. ៣.១៣៧) បច្ចយុប្បន្នេ. ស្វាយមិធាបិ បច្ចយុប្បន្នេ ទដ្ឋព្ពោ. អត្ថតោ បន អត្តនោ សភាវំ ធារេន្តីតិ វា, បច្ចយេហិ ធារីយន្តីតិ វា, អត្តនោ ផលំ ធារេន្តីតិ វា, អត្តនោ បរិបូរកំ អបាយេសុ អបតមានំ ធារេន្តីតិ វា, សកសកលក្ខណេ ធារេន្តីតិ វា, ចិត្តេន អវធារីយន្តីតិ វា យថាយោគំ ធម្មាតិ វុច្ចន្តិ. ឥធ បន អត្តនោ បច្ចយេហិ ធារីយន្តីតិ ធម្មា, បច្ចយសមុប្បន្នា ធម្មា តិដ្ឋន្តិ ឧប្បជ្ជន្តិ ចេវ បវត្តន្តិ ច ឯតាយាតិ ធម្មដ្ឋិតិ, បច្ចយធម្មានមេតំ អធិវចនំ. តស្សំ ធម្មដ្ឋិតិយំ ញាណំ ធម្មដ្ឋិតិញាណំ. ឥទញ្ហិ សមាធិភាវនាមយញាណេ វុត្តសមាធិនា សមាហិតេន ចិត្តេន យថាភូតញាណទស្សនត្ថាយ យោគមារភិត្វា វវត្ថាបិតនាមរូបស្ស តេសំ នាមរូបានំ បច្ចយបរិគ្គហបរិយាយំ ធម្មដ្ឋិតិញាណំ ឧប្បជ្ជតិ. ‘‘នាមរូបវវត្ថានេ ញាណ’’ន្តិ អវត្វា ឯវ កស្មា ‘‘ធម្មដ្ឋិតិញាណ’’ន្តិ វុត្តន្តិ ចេ? បច្ចយបរិគ្គហេនេវ បច្ចយសមុប្បន្នបរិគ្គហស្ស សិទ្ធត្តា. បច្ចយសមុប្បន្នេ ហិ អបរិគ្គហិតេ បច្ចយបរិគ្គហោ ន សក្កា ហោតិ កាតុំ. តស្មា ធម្មដ្ឋិតិញាណគហណេនេវ តស្ស ហេតុភូតំ បុព្ពេ សិទ្ធំ នាមរូបវវត្ថានញាណំ វុត្តមេវ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. កស្មា ទុតិយតតិយញាណំ វិយ ‘‘សមាទហិត្វា បច្ចយបរិគ្គហេ បញ្ញា’’តិ ន វុត្តន្តិ ចេ? សមថវិបស្សនានំ យុគនទ្ធត្តា.

‘‘សមាទហិត្វា យថា ចេ វិបស្សតិ, វិបស្សមានោ តថា ចេ សមាទហេ;

វិបស្សនា ច សមថោ តទា អហុ, សមានភាគា យុគនទ្ធា វត្តរេ’’តិ. –

ហិ វុត្តំ. តស្មា សមាធិំ អវិស្សជ្ជេត្វា សមាធិញ្ច ញាណញ្ច យុគនទ្ធំ កត្វា យាវ អរិយមគ្គោ, តាវ ឧស្សុក្កាបេតព្ពន្តិ ញាបនត្ថំ ‘‘បច្ចយបរិគ្គហេ បញ្ញា ធម្មដ្ឋិតិញាណ’’មិច្ចេវ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

៥. អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នានំ ធម្មានំ សង្ខិបិត្វា វវត្ថានេ បញ្ញាតិ ឯត្ថ អត្តនោ សភាវំ, ឧប្បាទាទិក្ខណំ វា បត្វា អតិ ឥតា អតិក្កន្តាតិ អតីតា, តទុភយម្បិ ន អាគតា ន សម្បត្តាតិ អនាគតា, តំ តំ ការណំ បដិច្ច ឧប្បាទាទិឧទ្ធំ បន្នា គតា បវត្តាតិ បច្ចុប្បន្នា. អទ្ធា សន្តតិខណបច្ចុប្បន្នេសុ សន្តតិបច្ចុប្បន្នំ ឥធាធិប្បេតំ. តេសំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នានំ បញ្ចក្ខន្ធធម្មានំ ឯកេកក្ខន្ធលក្ខណេ សង្ខិបិត្វា កលាបវសេន រាសិំ កត្វា វវត្ថានេ និច្ឆយនេ សន្និដ្ឋាបនេ បញ្ញា.

សម្មសនេ ញាណន្តិ សម្មា អាមសនេ អនុមជ្ជនេ បេក្ខណេ ញាណំ, កលាបសម្មសនញាណន្តិ អត្ថោ. ឥទញ្ហិ នាមរូបវវត្ថានញាណានន្តរំ នាមរូបបច្ចយបរិគ្គហេ ធម្មដ្ឋិតិញាណេ ឋិតស្ស ‘‘យំកិញ្ចិ រូបំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា ឱឡារិកំ វា សុខុមំ វា ហីនំ វា បណីតំ វា យំ ទូរេ សន្តិកេ វា, សព្ពំ តំ រូបំ អនិច្ចតោ វវត្ថបេតិ, ឯកំ សម្មសនំ, ទុក្ខតោ វវត្ថបេតិ, ឯកំ សម្មសនំ, អនត្តតោ វវត្ថបេតិ, ឯកំ សម្មសន’’ន្តិអាទិនា (បដិ. ម. ១.៤៨) នយេន វុត្តសម្មសនវសេន បុព្ពេ វវត្ថាបិតេ ឯកេកស្មិំ ខន្ធេ តិលក្ខណំ អារោបេត្វា អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ អនត្តតោ វិបស្សន្តស្ស កលាបសម្មសនញាណំ ឧប្បជ្ជតិ.

៦. បច្ចុប្បន្នានំ ធម្មានំ វិបរិណាមានុបស្សនេ បញ្ញាតិ សន្តតិវសេន បច្ចុប្បន្នានំ អជ្ឈត្តំ បញ្ចក្ខន្ធធម្មានំ វិបរិណាមទស្សនេ ភង្គទស្សនេ បញ្ញា. យស្មា ‘‘ឥមេ ធម្មា ឧប្បជ្ជិត្វា ភិជ្ជន្តី’’តិ ឧទយំ គហេត្វាបិ ភេទេយេវ ចិត្តំ ឋបេតិ, តស្មា អវុត្តោបិ ឧទយោ វុត្តោយេវ ហោតីតិ វេទិតព្ពោ. បច្ចុប្បន្នានំ ធម្មានំ ទស្សនេន វា ឧទយទស្សនស្ស សិទ្ធត្តា ឧទយោ វុត្តោយេវ ហោតិ. ន ហិ ឧទយំ វិនា ធម្មានំ ឧប្បន្នត្តំ សិជ្ឈតិ, តស្មា ‘‘បច្ចុប្បន្នានំ ធម្មានំ ឧប្បាទវិបរិណាមានុបស្សនេ បញ្ញា’’តិ អវុត្តេបិ វុត្តមេវ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. ‘‘ឧទយព្ពយានុបស្សនេ ញាណ’’ន្តិ និយមិតត្តា ច ឧទយទស្សនំ សិទ្ធមេវ ហោតីតិ អនន្តរំ វុត្តស្ស សម្មសនញាណស្ស បារំ គន្ត្វា តំសម្មសនេយេវ បាកដីភូតេ ឧទយព្ពយេ បរិគ្គណ្ហិត្វា សង្ខារានំ បរិច្ឆេទករណត្ថំ ឧទយព្ពយានុបស្សនំ អារភន្តស្ស ឧប្បជ្ជតិ ឧទយព្ពយានុបស្សនាញាណំ. តញ្ហិ ឧទយព្ពយេ អនុបស្សនតោ ឧទយព្ពយានុបស្សនាតិ វុច្ចតិ.

៧. អារម្មណំ បដិសង្ខាតិ រូបក្ខន្ធាទិអារម្មណំ ភង្គតោ បដិសង្ខាយ ជានិត្វា បស្សិត្វា. ភង្គានុបស្សនេ បញ្ញា វិបស្សនេ ញាណន្តិ តស្ស អារម្មណំ ភង្គតោ បដិសង្ខាយ ឧប្បន្នស្ស ញាណស្ស ភង្គំ អនុបស្សនេ យា បញ្ញា, តំ ‘‘វិបស្សនេ ញាណ’’ន្តិ វុត្តំ ហោតិ. វិបស្សនាតិ ច វិវិធា បស្សនា វិបស្សនា. អារម្មណបដិសង្ខាតិបិ បាឋោ. តស្សត្ថោ – អារម្មណស្ស បដិសង្ខា ជាននា បស្សនាតិ វុត្តនយេនេវ អារម្មណបដិសង្ខា ‘‘ភង្គានុបស្សនេ បញ្ញា វិបស្សនេ ញាណ’’ន្តិ វុត្តំ ហោតិ. យស្មា បន ភង្គានុបស្សនាយ ឯវ វិបស្សនា សិខំ បាបុណាតិ, តស្មា វិសេសេត្វា ឥទមេវ ‘‘វិបស្សនេ ញាណ’’ន្តិ វុត្តំ. យស្មា ឧទយព្ពយានុបស្សនាយ ឋិតស្ស មគ្គាមគ្គញាណទស្សនំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្មា តស្សា សិទ្ធាយ តំ សិទ្ធមេវ ហោតីតិ តំ អវត្វាវ ភង្គានុបស្សនាយ ឯវ វិបស្សនាសិខំ ញាណំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ឧទយព្ពយានុបស្សនាយ សុបរិទិដ្ឋឧទយព្ពយស្ស សុបរិច្ឆិន្នេសុ សង្ខារេសុ លហុំ លហុំ ឧបដ្ឋហន្តេសុ ញាណេ តិក្ខេ វហន្តេ ឧទយំ បហាយ ភង្គេ ឯវ សតិ សន្តិដ្ឋតិ, តស្ស ‘‘ឯវំ ឧប្បជ្ជិត្វា ឯវំ នាម សង្ខារា ភិជ្ជន្តី’’តិ បស្សតោ ឯតស្មិំ ឋានេ ភង្គានុបស្សនាញាណំ ឧប្បជ្ជតិ.

៨. ភយតុបដ្ឋានេ បញ្ញាតិ ឧប្បាទបវត្តនិមិត្តអាយូហនាបដិសន្ធីនំ ភយតោ ឧបដ្ឋានេ បីឡាយោគតោ សប្បដិភយវសេន គហណូបគមនេ បញ្ញាតិ អត្ថោ. ភយតោ ឧបដ្ឋាតីតិ ភយតុបដ្ឋានំ អារម្មណំ, តស្មិំ ភយតុបដ្ឋានេ. អថ វា ភយតោ ឧបតិដ្ឋតីតិ ភយតុបដ្ឋានំ, បញ្ញា, តំ ‘‘ភយតុបដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

អាទីនវេ ញាណន្តិ ភុម្មវចនមេវ. ‘‘យា ច ភយតុបដ្ឋានេ បញ្ញា, យញ្ច អាទីនវេ ញាណំ, យា ច និព្ពិទា, ឥមេ ធម្មា ឯកដ្ឋា, ព្យញ្ជនមេវ នាន’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.២២៧) វុត្តត្តា ឯកមិវ វុច្ចមានម្បិ អវត្ថាភេទេន មុញ្ចិតុកម្យតាទិ វិយ តិវិធមេវ ហោតិ. តស្មា ភយតុបដ្ឋានអាទីនវានុបស្សនាសុ សិទ្ធាសុ និព្ពិទានុបស្សនា សិទ្ធា ហោតីតិ កត្វា អវុត្តាបិ វុត្តាវ ហោតីតិ វេទិតព្ពា.

សព្ពសង្ខារានំ ភង្គារម្មណំ ភង្គានុបស្សនំ អាសេវន្តស្ស ភាវេន្តស្ស ពហុលីករោន្តស្ស តិភវចតុយោនិបញ្ចគតិសត្តវិញ្ញាណដ្ឋិតិនវសត្តាវាសេសុ បភេទកា សង្ខារា សុខេន ជីវិតុកាមស្ស ភីរុកបុរិសស្ស សីហព្យគ្ឃទីបិអច្ឆតរច្ឆយក្ខរក្ខសចណ្ឌគោណចណ្ឌកុក្កុរបភិន្ន- មទចណ្ឌហត្ថិឃោរអាសិវិសអសនិវិចក្កសុសានរណភូមិជលិតអង្គារកាសុអាទយោ វិយ មហាភយំ ហុត្វា ឧបដ្ឋហន្តិ, តស្ស ‘‘អតីតា សង្ខារា និរុទ្ធា, បច្ចុប្បន្នា និរុជ្ឈន្តិ, អនាគតាបិ ឯវមេវ និរុជ្ឈិស្សន្តី’’តិ បស្សតោ ឯតស្មិំ ឋានេ ភយតុបដ្ឋានំ ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ. តស្ស តំ ភយតុបដ្ឋានញាណំ អាសេវន្តស្ស ភាវេន្តស្ស ពហុលីករោន្តស្ស សព្ពភវយោនិគតិឋិតិសត្តាវាសេសុ នេវ តាណំ ន លេណំ ន គតិ ន បដិសរណំ បញ្ញាយតិ, សព្ពភវយោនិគតិឋិតិនិវាសគតេសុ សង្ខារេសុ ឯកសង្ខារេបិ បត្ថនា វា បរាមាសោ វា ន ហោតិ, តយោ ភវា វីតច្ចិតង្គារបុណ្ណា អង្គារកាសុយោ វិយ, ចត្តារោ មហាភូតា ឃោរវិសា អាសិវិសា វិយ, បញ្ចក្ខន្ធា ឧក្ខិត្តាសិកា វធកា វិយ, ឆ អជ្ឈត្តិកាយតនានិ សុញ្ញគាមោ វិយ, ឆ ពាហិរាយតនានិ គាមឃាតកចោរា វិយ, សត្តវិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ នវ ច សត្តាវាសា ឯកាទសហិ អគ្គីហិ អាទិត្តា សម្បជ្ជលិតា សជោតិភូតា វិយ ច, សព្ពេ សង្ខារា គណ្ឌភូតា រោគភូតា សល្លភូតា អឃភូតា អាពាធភូតា វិយ ច និរស្សាទា និរសា មហាអាទីនវរាសិភូតា ហុត្វា ឧបដ្ឋហន្តិ, សុខេន ជីវិតុកាមស្ស ភីរុកបុរិសស្ស រមណីយាការសណ្ឋិតម្បិ សវាឡកមិវ វនគហនំ, សសទ្ទូលា វិយ គុហា, សគាហរក្ខសំ វិយ ឧទកំ, សមុស្សិតខគ្គា វិយ បច្ចត្ថិកា, សវិសំ វិយ ភោជនំ, សចោរោ វិយ មគ្គោ, អាទិត្តមិវ អគារំ, ឧយ្យុត្តសេនា វិយ រណភូមិ. យថា ហិ សោ បុរិសោ ឯតានិ សវាឡកវនគហនាទីនិ អាគម្ម ភីតោ សំវិគ្គោ លោមហដ្ឋជាតោ សមន្តតោ អាទីនវមេវ បស្សតិ, ឯវមេវ សោ យោគាវចរោ ភង្គានុបស្សនាវសេន សព្ពសង្ខារេសុ ភយតោ ឧបដ្ឋិតេសុ សមន្តតោ និរសំ និរស្សាទំ អាទីនវមេវ បស្សតិ. តស្សេវំ បស្សតោ អាទីនវានុបស្សនាញាណំ ឧប្បជ្ជតិ.

សោ ឯវំ សព្ពសង្ខារេ អាទីនវតោ សម្បស្សន្តោ សព្ពភវយោនិគតិវិញ្ញាណដ្ឋិតិសត្តាវាសគតេ សភេទកេ សង្ខារគតេ និព្ពិន្ទតិ ឧក្កណ្ឋតិ នាភិរមតិ. សេយ្យថាបិ នាម ចិត្តកូដបព្ពតបាទាភិរតោ សុវណ្ណរាជហំសោ អសុចិម្ហិ ចណ្ឌាលគាមទ្វារអាវាដេ នាភិរមតិ, សត្តសុ មហាសរេសុយេវ អភិរមតិ, ឯវមេវ អយំ យោគីរាជហំសោ សុបរិទិដ្ឋាទីនវេ សភេទកេ សង្ខារគតេ នាភិរមតិ, ភាវនារាមតាយ បន ភាវនារតិយា សមន្នាគតត្តា សត្តសុ អនុបស្សនាសុយេវ អភិរមតិ. យថា ច សុវណ្ណបញ្ជរេបិ បក្ខិត្តោ សីហោ មិគរាជា នាភិរមតិ, តិយោជនសហស្សវិត្ថតេ បន ហិមវន្តេយេវ រមតិ, ឯវមយម្បិ យោគីសីហោ តិវិធេ សុគតិភវេបិ នាភិរមតិ, តីសុ អនុបស្សនាសុយេវ រមតិ. យថា ច សព្ពសេតោ សត្តប្បតិដ្ឋោ ឥទ្ធិមា វេហាសង្គមោ ឆទ្ទន្តោ នាគរាជា នគរមជ្ឈេ នាភិរមតិ, ហិមវតិ ឆទ្ទន្តរហទេយេវ រមតិ, ឯវមយំ យោគីវរវារណោ សព្ពស្មិម្បិ សង្ខារគតេ នាភិរមតិ, ‘‘អនុប្បាទោ ខេម’’ន្តិអាទិនា (បដិ. ម. ១.៥៣) នយេន និទ្ទិដ្ឋេ សន្តិបទេយេវ រមតិ, តន្និន្នតប្បោណតប្បព្ភារមានសោ ហោតិ. ឯត្តាវតា តស្ស និព្ពិទានុបស្សនាញាណំ ឧប្បន្នំ ហោតីតិ.

៩. មុញ្ចិតុកម្យតាបដិសង្ខាសន្តិដ្ឋនា បញ្ញា សង្ខារុបេក្ខាសុ ញាណន្តិ មុញ្ចិតុំ ចជិតុំ កាមេតិ ឥច្ឆតីតិ មុញ្ចិតុកាមោ, មុញ្ចិតុកាមស្ស ភាវោ មុញ្ចិតុកម្យតា. បដិសង្ខាតិ ឧបបរិក្ខតីតិ បដិសង្ខា, បដិសង្ខានំ វា បដិសង្ខា. សន្តិដ្ឋតិ អជ្ឈុបេក្ខតីតិ សន្តិដ្ឋនា, សន្តិដ្ឋនំ វា សន្តិដ្ឋនា. មុញ្ចិតុកម្យតា ច សា បដិសង្ខា ច សន្តិដ្ឋនា ចាតិ មុញ្ចិតុកម្យតាបដិសង្ខាសន្តិដ្ឋនា. ឥតិ បុព្ពភាគេ និព្ពិទាញាណេន និព្ពិន្នស្ស ឧប្បាទាទីនិ បរិច្ចជិតុកាមតា មុញ្ចិតុកម្យតា. មុញ្ចនស្ស ឧបាយករណត្ថំ មជ្ឈេ បដិសង្ខានំ បដិសង្ខា. មុញ្ចិត្វា អវសានេ អជ្ឈុបេក្ខនំ សន្តិដ្ឋនា. ឯវំ អវត្ថាភេទេន តិប្បការា បញ្ញា សង្ខារានំ អជ្ឈុបេក្ខនាសុ ញាណំ, មុញ្ចិតុកម្យតាបដិសង្ខាសន្តិដ្ឋនាសង្ខាតានំ អវត្ថាភេទេន ភិន្នានំ តិស្សន្នម្បិ បញ្ញានំ សង្ខារុបេក្ខតំ ឥច្ឆន្តេន បន ‘‘បញ្ញា’’តិ ច ‘‘សង្ខារុបេក្ខាសូ’’តិ ច ពហុវចនំ កតំ, អវត្ថាភេទេន ភិន្នស្សាបិ ឯកត្តា ‘‘ញាណ’’ន្តិ ឯកវចនំ កតន្តិ វេទិតព្ពំ. វុត្តញ្ច – ‘‘យា ច មុញ្ចិតុកម្យតា យា ច បដិសង្ខានុបស្សនា យា ច សង្ខារុបេក្ខា, ឥមេ ធម្មា ឯកដ្ឋា, ព្យញ្ជនមេវ នាន’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.២២៧). កេចិ បន ‘‘សង្ខារុបេក្ខាសូតិ ពហុវចនំ សមថវិបស្សនាវសេន សង្ខារុបេក្ខានំ ពហុត្តា’’តិបិ វទន្តិ. សង្ខារុបេក្ខាសូតិ ច កិរិយាបេក្ខន្តិ វេទិតព្ពំ. អវត្ថាភេទេន បន តេន និព្ពិទាញាណេន និព្ពិន្ទន្តស្ស ឧក្កណ្ឋន្តស្ស សព្ពភវយោនិគតិវិញ្ញាណដ្ឋិតិសត្តាវាសគតេសុ សភេទកេសុ សង្ខារេសុ ចិត្តំ ន សជ្ជតិ ន លគ្គតិ ន ពជ្ឈតិ, សព្ពសង្ខារគតំ មុញ្ចិតុកាមំ ឆឌ្ឌេតុកាមំ ហោតិ.

អថ វា យថា ជាលព្ភន្តរគតោ មច្ឆោ, សប្បមុខគតោ មណ្ឌូកោ, បញ្ជរបក្ខិត្តោ វនកុក្កុដោ, ទឡ្ហបាសវសំគតោ មិគោ, អហិតុណ្ឌិកហត្ថគតោ សប្បោ, មហាបង្កបក្ខន្ទោ កុញ្ជរោ, សុបណ្ណមុខគតោ នាគរាជា, រាហុមុខបវិដ្ឋោ ចន្ទោ, សបត្តបរិក្ខិត្តោ បុរិសោតិឯវមាទយោ តតោ តតោ មុច្ចិតុកាមា និស្សរិតុកាមាវ ហោន្តិ, ឯវំ តស្ស យោគិនោ ចិត្តំ សព្ពស្មា សង្ខារគតា មុច្ចិតុកាមំ និស្សរិតុកាមំ ហោតិ. ឯវញ្ហិ វុច្ចមានេ ‘‘មុច្ចិតុកាមស្ស មុច្ចិតុកម្យតា’’តិ បាឋោ យុជ្ជតិ. ឯវញ្ច សតិ ‘‘ឧប្បាទំ មុញ្ចិតុកម្យតា’’តិអាទីសុ ‘‘ឧប្បាទា មុច្ចិតុកម្យតា’’តិអាទិ វត្តព្ពំ ហោតិ, តស្មា បុរិមោ ឯវ អត្ថោ សុន្ទរតរោ. អថស្ស សព្ពសង្ខារេសុ វិគតាលយស្ស សព្ពសង្ខារគតំ មុញ្ចិតុកាមស្ស មុញ្ចិតុកម្យតាញាណំ ឧប្បជ្ជតិ. សោ ឯវំ សព្ពភវយោនិគតិវិញ្ញាណដ្ឋិតិសត្តាវាសគតេ សភេទកេ សង្ខារេ មុញ្ចិតុកាមោ មុញ្ចនស្ស ឧបាយសម្បាទនត្ថំ បុន តេ ឯវ សង្ខារេ បដិសង្ខានុបស្សនាញាណេន តិលក្ខណំ អារោបេត្វា វិបស្សតិ. ឯវញ្ហិ វិបស្សតោ ចស្ស អនិច្ចវសេន និមិត្តំ បដិសង្ខាញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, ទុក្ខវសេន បវត្តំ បដិសង្ខាញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, អនត្តវសេន និមិត្តញ្ច បវត្តញ្ច បដិសង្ខាញាណំ ឧប្បជ្ជតិ. សោ បដិសង្ខានុបស្សនាញាណេន ‘‘សព្ពេ សង្ខារា សុញ្ញា’’តិ ទិស្វា តិលក្ខណំ អារោបេត្វា សង្ខារេ បរិគ្គណ្ហន្តោ ភយញ្ច នន្ទិញ្ច វិប្បហាយ ភរិយាយ ទោសំ ទិស្វា វិស្សដ្ឋភរិយោ វិយ បុរិសោ តស្សា ភរិយាយ សង្ខារេសុ ឧទាសីនោ ហោតិ មជ្ឈត្តោ, ‘‘អហ’’ន្តិ វា ‘‘មម’’ន្តិ វា ន គណ្ហាតិ. តស្ស ឯវំ ជានតោ ឯវំ បស្សតោ តីសុ ភវេសុ ចិត្តំ បតិលីយតិ បដិកុដតិ បដិវត្តតិ ន សម្បសារិយតិ. សេយ្យថាបិ នាម បទុមបលាសេ ឦសកំ បោណេ ឧទកផុសិតានិ បតិលីយន្តិ បដិកុដន្តិ បដិវត្តន្តិ ន សម្បសារិយន្តិ. សេយ្យថាបិ វា បន កុក្កុដបត្តំ វា ន្ហារុទទ្ទុលំ វា អគ្គិម្ហិ បក្ខិត្តំ បតិលីយតិ បដិកុដតិ បដិវត្តតិ ន សម្បសារិយតិ, ឯវំ តស្ស តីសុ ភវេសុ ចិត្តំ បតិលីយតិ បដិកុដតិ បដិវត្តតិ ន សម្បសារិយតិ, ឧបេក្ខា សណ្ឋាតិ. ឯវមស្ស សង្ខារុបេក្ខាញាណំ ឧប្បន្នំ ហោតិ. ឥមិនា សង្ខារុបេក្ខាញាណេន សទ្ធិំ ឧបរិ គោត្រភុញាណស្ស សាធកំ អនុលោមញាណំ បុព្ពាបរញាណេហិ អវុត្តម្បិ វុត្តមេវ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. វុត្តញ្ហិ ភគវតា –

‘‘សោ វត, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ កញ្ចិ សង្ខារំ និច្ចតោ សមនុបស្សន្តោ អនុលោមិកាយ ខន្តិយា សមន្នាគតោ ភវិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ, អនុលោមិកាយ ខន្តិយា អសមន្នាគតោ សម្មត្តនិយាមំ ឱក្កមិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ, សម្មត្តនិយាមំ អនោក្កមមានោ សោតាបត្តិផលំ វា សកទាគាមិផលំ វា អនាគាមិផលំ វា អរហត្តផលំ វា សច្ឆិករិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’’តិអាទិ (អ. និ. ៦.៩៨; បដិ. ម. ៣.៣៦).

វុត្តញ្ច ធម្មសេនាបតិនា –

‘‘កតិហាការេហិ អនុលោមិកំ ខន្តិំ បដិលភតិ? កតិហាការេហិ សម្មត្តនិយាមំ ឱក្កមតិ? ចត្តាលីសាយ អាការេហិ អនុលោមិកំ ខន្តិំ បដិលភតិ, ចត្តាលីសាយ អាការេហិ សម្មត្តនិយាមំ ឱក្កមតី’’តិអាទិ (បដិ. ម. ៣.៣៧).

បដ្ឋានេ ចេតំ វុត្តំ ភគវតា –

‘‘អនុលោមំ គោត្រភុស្ស អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ. អនុលោមំ វោទានស្ស អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទិ (បដ្ឋា. ១.១.៤១៧).

តស្ស ហិ តំ សង្ខារុបេក្ខាញាណំ អាសេវន្តស្ស ភាវេន្តស្ស ពហុលីករោន្តស្ស អធិមោក្ខសទ្ធា ពលវតរា ហោតិ, វីរិយំ សុបគ្គហិតំ, សតិ សូបដ្ឋិតា, ចិត្តំ សុសមាហិតំ, សង្ខារុបេក្ខាញាណំ តិក្ខតរំ បវត្តតិ. តស្ស ឥទានិ មគ្គោ ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ សង្ខារុបេក្ខាយ សង្ខារេ ‘‘អនិច្ចា’’តិ វា ‘‘ទុក្ខា’’តិ វា ‘‘អនត្តា’’តិ វា សម្មសិត្វា ភវង្គំ ឱតរតិ. ភវង្គានន្តរំ សង្ខារុបេក្ខាយ កតនយេនេវ សង្ខារេ ‘‘អនិច្ចា’’តិ វា ‘‘ទុក្ខា’’តិ វា ‘‘អនត្តា’’តិ វា អារម្មណំ កុរុមានំ ឧប្បជ្ជតិ មនោទ្វារាវជ្ជនំ. តទនន្តរំ តថេវ សង្ខារេ អារម្មណំ កត្វា ទ្វេ តីណិ ចត្តារិ វា ជវនចិត្តានិ ឧប្បជ្ជន្តិ. តំសម្បយុត្តំ ញាណំ អនុលោមញាណំ. តញ្ហិ បុរិមានញ្ច អដ្ឋន្នំ វិបស្សនាញាណានំ តថកិច្ចតាយ អនុលោមេតិ, ឧបរិ ច បត្តព្ពានំ សត្តតិំសាយ ពោធិបក្ខិយធម្មានំ អនុលោមេតិ. យថា ហិ ធម្មិកោ រាជា វិនិច្ឆយដ្ឋានេ និសិន្នោ អដ្ឋន្នំ វោហារិកមហាមត្តានំ វិនិច្ឆយំ សុត្វា អគតិគមនំ បហាយ មជ្ឈត្តោ ហុត្វា ‘‘ឯវំ ហោតូ’’តិ អនុមោទមានោ តេសញ្ច វិនិច្ឆយស្ស អនុលោមេតិ, បោរាណស្ស ច រាជធម្មស្ស. តត្ថ រាជា វិយ អនុលោមញាណំ, អដ្ឋ វោហារិកមហាមត្តា វិយ អដ្ឋ វិបស្សនាញាណានិ, បោរាណរាជធម្មោ វិយ សត្តតិំស ពោធិបក្ខិយធម្មា, យថា រាជា ‘‘ឯវំ ហោតូ’’តិ អនុមោទមានោ វោហារិកានញ្ច វិនិច្ឆយស្ស រាជធម្មស្ស ច អនុលោមេតិ, ឯវមិទំ អនិច្ចាទិវសេន សង្ខារេ អារព្ភ ឧប្បជ្ជមានានំ អដ្ឋន្នញ្ច វិបស្សនាញាណានំ តថកិច្ចតាយ អនុលោមេតិ, ឧបរិ ច បត្តព្ពានំ សត្តតិំសាយ ពោធិបក្ខិយធម្មានំ. តស្មា អនុលោមញាណន្តិ វុច្ចតិ.

១០. ពហិទ្ធា វុដ្ឋានវិវដ្ដនេ បញ្ញា គោត្រភុញាណន្តិ ឯត្ថ ពហិទ្ធាតិ សង្ខារនិមិត្តំ. តញ្ហិ អជ្ឈត្តចិត្តសន្តានេ អកុសលក្ខន្ធេ ឧបាទាយ ពហិទ្ធាតិ វុត្តំ. តស្មា ពហិទ្ធា សង្ខារនិមិត្តម្ហា វុដ្ឋាតិ វិគតំ ហុត្វា ឧទ្ធំ តិដ្ឋតីតិ វុដ្ឋានំ, វិវដ្ដតិ បរាវដ្ដតិ បរម្មុខំ ហោតីតិ វិវដ្ដនំ, វុដ្ឋានញ្ច តំ វិវដ្ដនញ្ចាតិ វុដ្ឋានវិវដ្ដនំ. តេនេវាហ –

‘‘គោត្រភុញាណំ សមុទយស្ស អសមុច្ឆិន្ទនតោ បវត្តា ន វុដ្ឋាតិ, និព្ពានារម្មណតោ បន និមិត្តា វុដ្ឋាតីតិ ឯកតោ វុដ្ឋានំ ហោតី’’តិ (វិសុទ្ធិ. ២.៨២៧).

បុថុជ្ជនគោត្តាភិភវនតោ អរិយគោត្តភាវនតោ គោត្រភុ. ឥទញ្ហិ អនុលោមញាណេហិ បទុមបលាសតោ ឧទកមិវ សព្ពសង្ខារតោ បតិលីយមានចិត្តស្ស អនុលោមញាណស្ស អាសេវនន្តេ អនិមិត្តំ និព្ពានំ អារម្មណំ កុរុមានំ បុថុជ្ជនគោត្តំ បុថុជ្ជនសង្ខំ បុថុជ្ជនភូមិំ អតិក្កមមានំ អរិយគោត្តំ អរិយសង្ខំ អរិយភូមិំ ឱក្កមមានំ និព្ពានារម្មណេ បឋមាវត្តនបឋមាភោគបឋមសមន្នាហារភូតំ មគ្គស្ស អនន្តរសមនន្តរាសេវនឧបនិស្សយនត្ថិវិគតវសេន ឆហិ អាការេហិ បច្ចយភាវំ សាធយមានំ សិខាប្បត្តំ វិបស្សនាយ មុទ្ធភូតំ អបុនរាវត្តកំ ឧប្បជ្ជតិ.

១១. ទុភតោ វុដ្ឋានវិវដ្ដនេ បញ្ញា មគ្គេ ញាណន្តិ ឯត្ថ ទុភតោតិ ឧភតោ, ទ្វយតោតិ វា វុត្តំ ហោតិ. កិលេសានំ សមុច្ឆិន្ទនតោ កិលេសេហិ ច តទនុវត្តកក្ខន្ធេហិ ច និព្ពានារម្មណករណតោ ពហិទ្ធា សព្ពសង្ខារនិមិត្តេហិ ច វុដ្ឋាតិ វិវដ្ដតីតិ ទុភតោ វុដ្ឋានវិវដ្ដនេ បញ្ញា. តេនេវាហ –

‘‘ចត្តារិបិ មគ្គញាណានិ អនិមិត្តារម្មណត្តា និមិត្តតោ វុដ្ឋហន្តិ, សមុទយស្ស សមុច្ឆិន្ទនតោ បវត្តា វុដ្ឋហន្តីតិ ទុភតោ វុដ្ឋានានិ ហោន្តី’’តិ (វិសុទ្ធិ. ២.៨២៧).

មគ្គេ ញាណន្តិ និព្ពានំ មគ្គតិ បេក្ខតិ, និព្ពានត្ថិកេហិ វា មគ្គីយតិ អន្វេសីយតិ, កិលេសេ វា មារេន្តោ គច្ឆតិ បវត្តតីតិ មគ្គោ, តស្មិំ មគ្គេ ញាណំ. ជាតិគ្គហណេន ឯកវចនំ កតំ. តញ្ហិ គោត្រភុញាណស្ស អនន្តរំ និព្ពានំ អារម្មណំ កុរុមានំ សយំវជ្ឈេ កិលេសេ និរវសេសំ សមុច្ឆិន្ទមានំ អនមតគ្គសំសារវដ្ដទុក្ខសមុទ្ទំ សោសយមានំ សព្ពាបាយទ្វារានិ បិទហមានំ សត្តអរិយធនសម្មុខីភាវំ កុរុមានំ អដ្ឋង្គិកំ មិច្ឆាមគ្គំ បជហមានំ សព្ពវេរភយានិ វូបសមយមានំ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស ឱរសបុត្តភាវមុបនយមានំ អញ្ញានិ ច អនេកានិ អានិសំសសតានិ បដិលាភយមានំ មគ្គញាណំ ឧប្បជ្ជតិ.

ឋាតុំ ឥច្ឆំ បុរិសោ, លង្ឃិត្វា មាតិកាយ បរតីរេ;

វេគេនាគម្ម យថា, គណ្ហិត្វា ឱរិមតិរតរុពទ្ធំ.

រជ្ជុំ វា ទណ្ឌំ វា, ឧល្លង្ឃិត្វាន បារនិន្នតនុ;

បារាបន្នោ បន តំ, មុញ្ចិយ វេធំ បតិដ្ឋហតិ បារេ.

ឯវំ យោគាវចរោ, សក្កាយមយម្ហិ ឱរិមេ តីរេ;

ទិដ្ឋភយោ អភយេ បន, ឋាតុំ ឥច្ឆំ អមតបារេ.

ឧទយព្ពយានុបស្ស, បភុតិកវេគេន អាគតោ រជ្ជុំ;

រូបាវ្ហំ ទណ្ឌំ វា, តទិតរខន្ធាវ្ហយំ សម្មា.

គណ្ហិត្វា អាវជ្ជន, ចិត្តេន ហិ បុព្ពវុត្តនយតោវ;

អនុលោមេហុល្លង្ឃិយ, និព្ពុតិនិន្នោ តទាសនោបគតោ.

តំ មុញ្ចិយ គោត្រភុនា, អលទ្ធអាសេវនេន តុ បវេធំ;

បតិតោ សង្ខតបារេ, តតោ បតិដ្ឋាតិ មគ្គញាណេន.

បស្សិតុកាមោ ចន្ទំ, ចន្ទេ ឆន្នម្ហិ អព្ភបដលេហិ;

ថុលកសុខុមសុខុមេសុ, អព្ភេសុ ហដេសុ វាយុនា កមតោ.

ចន្ទំ បស្សេយ្យ នរោ, យថា តថេវានុលោមញាណេហិ កមា;

សច្ចច្ឆាទកមោហេ, វិនាសិតេ បេក្ខតេ ហិ គោត្រភុ អមតំ.

វាតា វិយ តេ ចន្ទំ, អមតំ ន ហិ បេក្ខរេនុលោមានិ;

បុរិសោ អព្ភានិ យថា, គោត្រភុ ន តមំ វិនោទេតិ.

ភមិតម្ហិ ចក្កយន្តេ, ឋិតោ នរោ អញ្ញទិន្នសញ្ញាយ;

ឧសុបាតេ ផលកសតំ, អបេក្ខមានោ យថា វិជ្ឈេ.

ឯវមិធ មគ្គញាណំ, គោត្រភុនា ទិន្នសញ្ញមវិហាយ;

និព្ពានេ វត្តន្តំ, លោភក្ខន្ធាទិកេ បទាលេតិ.

សំសារទុក្ខជលធិំ, សោសយតិ បិទហតិ ទុគ្គតិទ្វារំ;

កុរុតេ ច អរិយធនិនំ, មិច្ឆាមគ្គញ្ច បជហាតិ.

វេរភយានិ សមយតេ, ករោតិ នាថស្ស ឱរសសុតត្តំ;

អញ្ញេ ច អនេកសតេ, អានីសំសេ ទទាតិ ញាណមិទន្តិ.

១២. បយោគប្បដិប្បស្សទ្ធិបញ្ញា ផលេ ញាណន្តិ ឯត្ថ បយោគោតិ ភុសោ យោគោ, ផលសច្ឆិកិរិយាយ មគ្គភាវនាយ ឧភតោ វុដ្ឋានបយោគោ, តស្ស បយោគស្ស បដិប្បស្សម្ភនំ និដ្ឋានំ បយោគបដិប្បស្សទ្ធិ. កិំ តំ? ចតុមគ្គកិច្ចបរិយោសានំ. តស្សា បយោគបដិប្បស្សទ្ធិយា ហេតុភូតាយ បវត្តា ផលេ បញ្ញា បយោគប្បដិប្បស្សទ្ធិបញ្ញា. ផលតិ វិបច្ចតីតិ ផលំ, តស្មិំ ផលេ តំសម្បយុត្តំ ញាណំ. ឯកេកស្ស ហិ មគ្គញាណស្ស អនន្តរា តស្ស តស្សេវ វិបាកភូតានិ និព្ពានារម្មណានិ តីណិ វា ទ្វេ វា ឯកំ វា ផលចិត្តានិ ឧប្បជ្ជន្តិ. អនន្តរវិបាកត្តាយេវ លោកុត្តរកុសលានំ ‘‘សមាធិមានន្តរិកញ្ញមាហូ’’តិ (ខុ. បា. ៦.៥; សុ. និ. ២២៨) ច, ‘‘ទន្ធំ អានន្តរិកំ បាបុណាតិ អាសវានំ ខយាយា’’តិ (អ. និ. ៤.១៦២) ច អាទិ វុត្តំ. យស្ស ទ្វេ អនុលោមានិ, តស្ស តតិយំ គោត្រភុ, ចតុត្ថំ មគ្គចិត្តំ, តីណិ ផលចិត្តានិ ហោន្តិ. យស្ស តីណិ អនុលោមានិ, តស្ស ចតុត្ថំ គោត្រភុ, បញ្ចមំ មគ្គចិត្តំ, ទ្វេ ផលចិត្តានិ ហោន្តិ. យស្ស ចត្តារិ អនុលោមានិ, តស្ស បញ្ចមំ គោត្រភុ, ឆដ្ឋំ មគ្គចិត្តំ, ឯកំ ផលចិត្តំ ហោតិ. ឥទំ មគ្គវីថិយំ ផលំ. កាលន្តរផលំ បន សមាបត្តិវសេន ឧប្បជ្ជមានំ និរោធា វុដ្ឋហន្តស្ស ឧប្បជ្ជមានញ្ច ឯតេនេវ សង្គហិតំ.

១៣. ឆិន្នវដុមានុបស្សនេ បញ្ញាតិ តេន តេន អរិយមគ្គេន សមុច្ឆិន្នំ តំ តំ ឧបក្កិលេសំ បច្ឆា បស្សនេ បញ្ញា. វិមុត្តិញាណន្តិ វិមុត្តិយា ញាណំ. វិមុត្តីតិ ច ឧបក្កិលេសេហិ វិមុត្តំ បរិសុទ្ធំ ចិត្តំ, វិមុត្តភាវោ វា. តស្សា វិមុត្តិយា ជាននំ ញាណំ វិមុត្តិញាណំ. កិលេសេហិ វិមុត្តំ ចិត្តសន្តតិម្បិ កិលេសេហិ វិមុត្តភាវម្បិ បច្ចវេក្ខន្តោ កិលេសេហិ ន វិនា បច្ចវេក្ខតីតិ ឯតេន បហីនកិលេសបច្ចវេក្ខណំ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘វិមុត្តស្មិំ វិមុត្តមិតិ ញាណំ ហោតី’’តិ (មហាវ. ២៣; ទី. និ. ១.២៤៨) ហិ ឥទមេវ សន្ធាយ វុត្តំ. អវសិដ្ឋកិលេសបច្ចវេក្ខណំ បន អវុត្តម្បិ ឥមិនាវ វុត្តំ ហោតីតិ គហេតព្ពំ. វុត្តញ្ច –

‘‘វុត្តម្ហិ ឯកធម្មេ, យេ ធម្មា ឯកលក្ខណា តេន;

វុត្តា ភវន្តិ សព្ពេ, ឥតិ វុត្តោ លក្ខណោ ហារោ’’តិ. (នេត្តិ. ៤.៥ និទ្ទេសវារ);

អថ វា អរហតោ អវសិដ្ឋកិលេសបច្ចវេក្ខណាភាវា ចតុន្នំ អរិយានំ លព្ភមានំ បហីនកិលេសបច្ចវេក្ខណមេវ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

១៤. តទា សមុទាគតេ ធម្មេ បស្សនេ បញ្ញាតិ តទា មគ្គក្ខណេ ផលក្ខណេ ច សមុទាគតេ បដិលាភវសេន ច បដិវេធវសេន ច សមាគតេ សម្បត្តេ សមង្គិភូតេ មគ្គផលធម្មេ ចតុសច្ចធម្មេ ច បស្សនា បេក្ខណា បជាននា បញ្ញា. បច្ចវេក្ខណេ ញាណន្តិ និវត្តិត្វា ភុសំ បស្សនំ ជាននំ ញាណំ. ឥមិនា ច ញាណទ្វយេន បច្ចវេក្ខណញាណានិ វុត្តានិ ហោន្តិ. សោតាបន្នស្ស ហិ មគ្គវីថិយំ សោតាបត្តិផលបរិយោសានេ ចិត្តំ ភវង្គំ ឱតរតិ, តតោ ភវង្គំ ឧបច្ឆិន្ទិត្វា មគ្គបច្ចវេក្ខណត្ថាយ មនោទ្វារាវជ្ជនំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្មិំ និរុទ្ធេ បដិបាដិយា សត្ត មគ្គបច្ចវេក្ខណជវនានីតិ. បុន ភវង្គំ ឱតរិត្វា តេនេវ នយេន ផលាទីនំ បច្ចវេក្ខណត្ថាយ អាវជ្ជនាទីនិ ឧប្បជ្ជន្តិ. យេសំ ឧប្បត្តិយា ឯស មគ្គំ បច្ចវេក្ខតិ, ផលំ បច្ចវេក្ខតិ, បហីនកិលេសេ បច្ចវេក្ខតិ, អវសិដ្ឋកិលេសេ បច្ចវេក្ខតិ, និព្ពានំ បច្ចវេក្ខតិ. សោ ហិ ‘‘ឥមិនា វតាហំ មគ្គេន អាគតោ’’តិ មគ្គំ បច្ចវេក្ខតិ, តតោ ‘‘អយំ មេ អានិសំសោ លទ្ធោ’’តិ ផលំ បច្ចវេក្ខតិ, តតោ ‘‘ឥមេ នាម មេ កិលេសា បហីនា’’តិ បហីនកិលេសេ បច្ចវេក្ខតិ, តតោ ‘‘ឥមេ នាម មេ កិលេសា អវសិដ្ឋា’’តិ ឧបរិមគ្គវជ្ឈេ កិលេសេ បច្ចវេក្ខតិ, អវសានេ ‘‘អយំ មេ ធម្មោ អារម្មណតោ បដិលទ្ធោ’’តិ អមតំ និព្ពានំ បច្ចវេក្ខតិ. ឥតិ សោតាបន្នស្ស អរិយសាវកស្ស បញ្ច បច្ចវេក្ខណានិ ហោន្តិ. យថា ច សោតាបន្នស្ស, ឯវំ សកទាគាមិអនាគាមីនម្បិ. អរហតោ បន អវសិដ្ឋកិលេសបច្ចវេក្ខណំ នាម នត្ថីតិ ចត្តារិយេវ បច្ចវេក្ខណានិ. ឯវំ សព្ពានិ ឯកូនវីសតិ បច្ចវេក្ខណញាណានិ. ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទោយេវ ចេសោ. បហីនាវសិដ្ឋកិលេសបច្ចវេក្ខណំ សេក្ខានំ ហោតិ វា ន វា. តស្ស ហិ អភាវតោយេវ មហានាមោ សក្កោ ភគវន្តំ បុច្ឆិ ‘‘កោសុ នាម មេ ធម្មោ អជ្ឈត្តំ អប្បហីនោ, យេន មេ ឯកទា លោភធម្មាបិ ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋន្តី’’តិអាទិ (ម. និ. ១.១៧៥).

ឯត្ថ ធម្មដ្ឋិតិញាណាទីនំ ឯកាទសន្នំ ញាណានំ វិភាវនត្ថាយ អយំ ឧបមា វេទិតព្ពា – យថា បុរិសោ ‘‘មច្ឆេ គហេស្សាមី’’តិ មច្ឆខិប្បំ គហេត្វា តទនុរូបេ ឧទកេ ឱសារេត្វា ខិប្បមុខេន ហត្ថំ ឱតារេត្វា អន្តោឧទកេ កណ្ហសប្បំ មច្ឆសញ្ញាយ គីវាយ ទឡ្ហំ គហេត្វា ‘‘មហា វត មយា មច្ឆោ លទ្ធោ’’តិ តុដ្ឋោ ឧក្ខិបិត្វា បស្សន្តោ សោវត្ថិកត្តយទស្សនេន ‘‘សប្បោ’’តិ សញ្ជានិត្វា ភីតោ អាទីនវំ ទិស្វា គហណេ និព្ពិន្នោ មុញ្ចិតុកាមោ ហុត្វា មុញ្ចនស្ស ឧបាយំ ករោន្តោ អគ្គនង្គុដ្ឋតោ បដ្ឋាយ ហត្ថំ និព្ពេឋេត្វា ពាហំ ឧក្ខិបិត្វា ឧបរិសីសេ ទ្វេ តយោ វារេ បរិព្ភមេត្វា សប្បំ ទុព្ពលំ កត្វា ‘‘គច្ឆ រេ ទុដ្ឋសប្បា’’តិ និស្សជ្ជិត្វា វេគេន ថលំ អារុយ្ហ ឋិតោវ ‘‘មហន្តស្ស វត ភោ សប្បស្ស មុខតោ មុត្តោម្ហី’’តិ ហដ្ឋោ អាគតមគ្គំ ឱលោកេយ្យ.

តត្ថ តស្ស បុរិសស្ស មច្ឆសញ្ញាយ កណ្ហសប្បំ ទឡ្ហំ គហេត្វា តុស្សនំ វិយ ឥមស្ស យោគិនោ អាទិតោ ពាលបុថុជ្ជនស្ស អនិច្ចតាទិវសេន ភយានកំ ខន្ធបញ្ចកំ និច្ចាទិសញ្ញាយ ‘‘អហំ មមា’’តិ ទិដ្ឋិតណ្ហាហិ ទឡ្ហំ គហេត្វា តុស្សនំ, តស្ស ខិប្បមុខតោ សប្បំ នីហរិត្វា សោវត្ថិកត្តយំ ទិស្វា ‘‘សប្បោ’’តិ សញ្ជាននំ វិយ សប្បច្ចយនាមរូបបរិគ្គហេន ឃនវិនិព្ភោគំ កត្វា កលាបសម្មសនាទីហិ ញាណេហិ ខន្ធបញ្ចកស្ស អនិច្ចតាទិលក្ខណត្តយំ ទិស្វា ‘‘អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ តស្ស វវត្ថាបនំ, តស្ស ភាយនំ វិយ ឥមស្ស ភយតុបដ្ឋានញាណំ, សប្បេ អាទីនវទស្សនំ វិយ អាទីនវានុបស្សនាញាណំ, សប្បគហណេ និព្ពិន្ទនំ វិយ និព្ពិទានុបស្សនាញាណំ, សប្បំ មុញ្ចិតុកាមតា វិយ មុញ្ចិតុកម្យតាញាណំ, មុញ្ចនស្ស ឧបាយករណំ វិយ បដិសង្ខានុបស្សនាញាណំ, សប្បំ បរិព្ភមេត្វា ទុព្ពលំ កត្វា និវត្តិត្វា ឌំសិតុំ អសមត្ថភាវបាបនំ វិយ តិលក្ខណារោបនេន សង្ខារុបេក្ខានុលោមញាណេហិ សង្ខារេ បរិព្ភមេត្វា ទុព្ពលំ កត្វា បុន និច្ចសុខត្តាការេន ឧបដ្ឋាតុំ អសមត្ថតាបាបនំ, សប្បវិស្សជ្ជនំ វិយ គោត្រភុញាណំ, សប្បំ វិស្សជ្ជេត្វា ថលំ អារុយ្ហ ឋានំ វិយ និព្ពានថលំ អារុយ្ហ ឋិតំ មគ្គផលញាណំ, ហដ្ឋស្ស អាគតមគ្គោលោកនំ វិយ មគ្គាទិបច្ចវេក្ខណញាណន្តិ.

ឥមេសញ្ច សុតមយញាណាទីនំ ចុទ្ទសន្នំ ញាណានំ ឧប្បត្តិក្កមេន បដិបត្តិក្កមេន ច ទេសនក្កមស្ស កតត្តា បច្ចវេក្ខណេសុ បឋមំ កិលេសបច្ចវេក្ខណំ ហោតិ, តតោ មគ្គផលនិព្ពានបច្ចវេក្ខណានីតិ វេទិតព្ពំ.

‘‘លោកុត្តរំ ឈានំ ភាវេតិ និយ្យានិកំ អបចយគាមិំ ទិដ្ឋិគតានំ បហានាយ, កាមរាគព្យាបាទានំ តនុភាវាយ, កាមរាគព្យាបាទានំ អនវសេសប្បហានាយ, រូបរាគអរូបរាគមានឧទ្ធច្ចអវិជ្ជានំ អនវសេសប្បហានាយា’’តិ (ធ. ស. ២៧៧, ៣៦១-៣៦៣) ច កិលេសប្បហានំយេវ អធិកំ កត្វា មគ្គបដិបត្តិយា វុត្តត្តា បដិបត្តានុរូបេនេវ កិលេសបច្ចវេក្ខណស្ស អាទិភាវោ យុជ្ជតិ, អដ្ឋកថាយំ វុត្តក្កមោ បន ទស្សិតោយេវ. សោ បន កមោ បញ្ចវិធោ ឧប្បត្តិក្កមោ បហានក្កមោ បដិបត្តិក្កមោ ភូមិក្កមោ ទេសនក្កមោតិ.

‘‘បឋមំ កលលំ ហោតិ, កលលា ហោតិ អព្ពុទំ;

អព្ពុទា ជាយតេ បេសិ, បេសិ និព្ពត្តតី ឃនោ’’តិ. (សំ. និ. ១.២៣៥) –

ឯវមាទិ ឧប្បត្តិក្កមោ. ‘‘ទស្សនេន បហាតព្ពា ធម្មា, ភាវនាយ បហាតព្ពា ធម្មា’’តិ (ធ. ស. តិកមាតិកា ៨) ឯវមាទិ បហានក្កមោ. ‘‘សីលវិសុទ្ធិ ចិត្តវិសុទ្ធិ ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ កង្ខាវិតរណវិសុទ្ធិ មគ្គាមគ្គញាណទស្សនវិសុទ្ធិ បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធិ ញាណទស្សនវិសុទ្ធី’’តិ ឯវមាទិ បដិបត្តិក្កមោ. ‘‘កាមាវចរា ធម្មា, រូបាវចរា ធម្មា, អរូបាវចរា ធម្មា’’តិ (ធ. ស. ទុកមាតិកា ៩៣-៩៥) ឯវមាទិ ភូមិក្កមោ. ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា ចត្តារោ សម្មប្បធានា ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា បញ្ចិន្ទ្រិយានិ បញ្ច ពលានិ សត្ត ពោជ្ឈង្គា អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ’’តិ (ម. និ. ៣.៤៣; មហានិ. ១៩១; ចូឡនិ. មេត្តគូមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ២២) វា, ‘‘អនុបុព្ពិកថំ កថេសិ. សេយ្យថិទំ – ទានកថំ សីលកថំ សគ្គកថំ កាមានំ អាទីនវំ ឱការំ សំកិលេសំ នេក្ខម្មេ អានិសំសំ បកាសេសី’’តិ (មហាវ. ៣១; ទី. និ. ១.២៩៨; ២.៨៣) វា ឯវមាទិ ទេសនក្កមោ. ឥធ បន ចុទ្ទសន្នំ ញាណានំ ឧប្បត្តិក្កមោ បដិបត្តិក្កមោ ច តទុភយវសេន បដិបាដិយា ទេសិតត្តា ទេសនក្កមោ ចាតិ តយោ កមា វេទិតព្ពា.

១៥. ឥទានិ យស្មា ហេដ្ឋា សរូបេន នាមរូបវវត្ថានញាណំ ន វុត្តំ, តស្មា បញ្ចធា នាមរូបប្បភេទំ ទស្សេតុំ អជ្ឈត្តវវត្ថានេ បញ្ញា វត្ថុនានត្តេ ញាណន្តិអាទីនិ បញ្ច ញាណានិ ឧទ្ទិដ្ឋានិ. សកលេ ហិ នាមរូបេ វុត្តេ យំ បរិគ្គហេតុំ សក្កា, យញ្ច បរិគ្គហេតព្ពំ, តំ បរិគ្គហេស្សតិ. លោកុត្តរនាមញ្ហិ បរិគ្គហេតុញ្ច ន សក្កា អនធិគតត្តា, ន ច បរិគ្គហេតព្ពំ អវិបស្សនូបគត្តា. តត្ថ អជ្ឈត្តវវត្ថានេតិ ‘‘ឯវំ បវត្តមានា មយំ អត្តាតិ គហណំ គមិស្សាមា’’តិ ឥមិនា វិយ អធិប្បាយេន អត្តានំ អធិការំ កត្វា បវត្តាតិ អជ្ឈត្តា. អជ្ឈត្តសទ្ទោ បនាយំ គោចរជ្ឈត្តេ និយកជ្ឈត្តេ អជ្ឈត្តជ្ឈត្តេ វិសយជ្ឈត្តេតិ ចតូសុ អត្ថេសុ ទិស្សតិ. ‘‘តេន, អានន្ទ, ភិក្ខុនា តស្មិំយេវ បុរិមស្មិំ សមាធិនិមិត្តេ អជ្ឈត្តមេវ ចិត្តំ សណ្ឋបេតព្ពំ, អជ្ឈត្តរតោ សមាហិតោ’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ៣៦២) ហិ អយំ គោចរជ្ឈត្តេ ទិស្សតិ. ‘‘អជ្ឈត្តំ សម្បសាទនំ (ទី. និ. ១.២២៨; ធ. ស. ១៦១), អជ្ឈត្តំ វា ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី វិហរតី’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៣៧៣) និយកជ្ឈត្តេ. ‘‘ឆ អជ្ឈត្តិកានិ អាយតនានិ, អជ្ឈត្តិកា ធម្មា’’តិអាទីសុ (ធ. ស. តិកមាតិកា ២០) អជ្ឈត្តជ្ឈត្តេ. ‘‘អយំ ខោ, បនានន្ទ, វិហារោ តថាគតេន អភិសម្ពុទ្ធោ យទិទំ សព្ពនិមិត្តានំ អមនសិការា អជ្ឈត្តំ សុញ្ញតំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.១៨៧) វិសយជ្ឈត្តេ, ឥស្សរិយដ្ឋានេតិ អត្ថោ. ផលសមាបត្តិ ហិ ពុទ្ធានំ ឥស្សរិយដ្ឋានំ នាម. ឥធ បន អជ្ឈត្តជ្ឈត្តេ ទដ្ឋព្ពោ. តេសំ អជ្ឈត្តានំ វវត្ថានេ អជ្ឈត្តវវត្ថានេ. វត្ថុនានត្តេតិ វត្ថូនំ នានាភាវេ, នានាវត្ថូសូតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ជវនមនោវិញ្ញាណស្ស បច្ចយភូតោ ភវង្គមនោបិ ចក្ខាទិបញ្ចកំ វិយ ឧប្បត្តិដ្ឋានត្តា វត្ថូតិ វុត្តោ. អាវជ្ជនម្បិ តន្និស្សិតមេវ កាតព្ពំ.

១៦. ពហិទ្ធាតិ ឆហិ អជ្ឈត្តជ្ឈត្តេហិ ពហិភូតេសុ តេសំ វិសយេសុ. គោចរនានត្តេតិ វិសយនានត្តេ.

១៧. ចរិយាវវត្ថានេតិ វិញ្ញាណចរិយាអញ្ញាណចរិយាញាណចរិយាវសេន ចរិយានំ វវត្ថានេ. ‘‘ចរិយវវត្ថានេ’’តិ រស្សំ កត្វាបិ បឋន្តិ.

១៨. ចតុធម្មវវត្ថានេតិ កាមាវចរភូមិអាទីនំ ចុទ្ទសន្នំ ចតុក្កានំ វសេន ចតុន្នំ ចតុន្នំ ធម្មានំ វវត្ថានេ. ភូមីតិ ច ‘‘ភូមិគតញ្ច វេហាសដ្ឋញ្ចា’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ១.១៣៦) បថវិយំ វត្តតិ. ‘‘អភូមិំ តាត, មា សេវា’’តិអាទីសុ (ជា. ១.៦.៣៤) វិសយេ. ‘‘សុខភូមិយំ កាមាវចរេ’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ៩៨៨) ឧប្បជ្ជនដ្ឋានេ. ឥធ បន កោដ្ឋាសេ វត្តតិ. បរិច្ឆេទេតិបិ វទន្តិ.

១៩. នវធម្មវវត្ថានេតិ កាមាវចរកុសលាទិវសេន បាមោជ្ជមូលកវសេន យោនិសោ មនសិការមូលកវសេន ច នវន្នំ នវន្នំ ធម្មានំ វវត្ថានេ. ឥមេសុ ច បញ្ចសុ ញាណេសុ បឋមំ អជ្ឈត្តធម្មា វវត្ថាបេតព្ពាតិ វត្ថុនានត្តេ ញាណំ បឋមំ វុត្តំ, តតោ តេសំ វិសយា វវត្ថាបេតព្ពាតិ តទនន្តរំ គោចរនានត្តេ ញាណំ វុត្តំ, តតោ បរានិ តីណិ ញាណានិ តិណ្ណំ ចតុន្នំ នវន្នំ វសេន គណនានុលោមេន វុត្តានិ.

២០. ឥទានិ យស្មា នាមរូបស្សេវ បភេទតោ វវត្ថាបនញាណំ ញាតបរិញ្ញា, តទនន្តរំ តីរណបរិញ្ញា, តទនន្តរំ បហានបរិញ្ញាតិ តិស្សោ បរិញ្ញា. តំសម្ពន្ធា ច ភាវនាសច្ឆិកិរិយា ហោន្តិ, តស្មា ធម្មនានត្តញាណានន្តរំ ញាតដ្ឋេ ញាណាទីនិ បញ្ច ញាណានិ ឧទ្ទិដ្ឋានិ. តិស្សោ ហិ បរិញ្ញា ញាតបរិញ្ញា តីរណបរិញ្ញា បហានបរិញ្ញា ច. តត្ថ ‘‘រុប្បនលក្ខណំ រូបំ, វេទយិតលក្ខណា វេទនា’’តិ ឯវំ តេសំ តេសំ ធម្មានំ បច្ចត្តលក្ខណសល្លក្ខណវសេន បវត្តា បញ្ញា ញាតបរិញ្ញា នាម. ‘‘រូបំ អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តា, វេទនា អនិច្ចា ទុក្ខា អនត្តា’’តិអាទិនា នយេន តេសំ តេសំ ធម្មានំ សាមញ្ញលក្ខណំ អារោបេត្វា បវត្តា លក្ខណារម្មណិកវិបស្សនាបញ្ញា តីរណបរិញ្ញា នាម. តេសុយេវ បន ធម្មេសុ និច្ចសញ្ញាទិបជហនវសេន បវត្តា លក្ខណារម្មណិកវិបស្សនាវ បហានបរិញ្ញា នាម.

តត្ថ សង្ខារបរិច្ឆេទតោ បដ្ឋាយ យាវ បច្ចយបរិគ្គហា ញាតបរិញ្ញាយ ភូមិ. ឯតស្មិញ្ហិ អន្តរេ ធម្មានំ បច្ចត្តលក្ខណបដិវេធស្សេវ អាធិបច្ចំ ហោតិ. កលាបសម្មសនតោ បដ្ឋាយ យាវ ឧទយព្ពយានុបស្សនា តីរណបរិញ្ញាយ ភូមិ. ឯតស្មិញ្ហិ អន្តរេ សាមញ្ញលក្ខណបដិវេធស្សេវ អាធិបច្ចំ ហោតិ. ភង្គានុបស្សនំ អាទិំ កត្វា ឧបរិ បហានបរិញ្ញាយ ភូមិ. តតោ បដ្ឋាយ ហិ ‘‘អនិច្ចតោ អនុបស្សន្តោ និច្ចសញ្ញំ បជហតិ, ទុក្ខតោ អនុបស្សន្តោ សុខសញ្ញំ បជហតិ, អនត្តតោ អនុបស្សន្តោ អត្តសញ្ញំ បជហតិ, និព្ពិន្ទន្តោ នន្ទិំ បជហតិ, វិរជ្ជន្តោ រាគំ បជហតិ, និរោធេន្តោ សមុទយំ បជហតិ, បដិនិស្សជ្ជន្តោ អាទានំ បជហតី’’តិ (បដិ. ម. ១.៥២) ឯវំ និច្ចសញ្ញាទិបហានសាធិកានំ សត្តន្នំ អនុបស្សនានំ អាធិបច្ចំ ហោតិ.

តត្ថ អភិញ្ញាបញ្ញាតិ ធម្មានំ រុប្បនាទិសភាវេន ជាននបញ្ញា. សា ហិ សោភនដ្ឋេន អភិសទ្ទេន ‘‘តេសំ តេសំ ធម្មានំ សភាវជាននវសេន សោភនំ ជានន’’ន្តិ កត្វា អភិញ្ញាតិ វុច្ចតិ. ញាតដ្ឋេ ញាណន្តិ ជាននសភាវំ ញាណំ.

២១. បរិញ្ញាបញ្ញាតិ ជាននបញ្ញា. សា ហិ ព្យាបនដ្ឋេន បរិសទ្ទេន ‘‘អនិច្ចាទិសាមញ្ញលក្ខណវសេន សកិច្ចសមាបនវសេន វា ព្យាបិតំ ជានន’’ន្តិ កត្វា បរិញ្ញាតិ វុច្ចតិ. តីរណដ្ឋេ ញាណន្តិ ឧបបរិក្ខណសភាវំ, សម្មសនសភាវំ វា ញាណំ.

២២. បហានេ បញ្ញាតិ និច្ចសញ្ញាទីនំ បជហនា បញ្ញា, បជហតីតិ វា, បជហន្តិ ឯតេនាតិ វា បហានំ. បរិច្ចាគដ្ឋេ ញាណន្តិ បរិច្ចជនសភាវំ ញាណំ.

២៣. ភាវនាបញ្ញាតិ វឌ្ឍនបញ្ញា. ឯករសដ្ឋេ ញាណន្តិ ឯកកិច្ចសភាវំ ញាណំ, វិមុត្តិរសេន វា ឯករសសភាវំ ញាណំ.

២៤. សច្ឆិកិរិយាបញ្ញាតិ បដិវេធវសេន បដិលាភវសេន វា បច្ចក្ខករណបញ្ញា. ផស្សនដ្ឋេ ញាណន្តិ តទុភយវសេនេវ វិន្ទនសភាវំ ញាណំ.

២៥-២៨. ឥទានិ យស្មា បហានភាវនាសច្ឆិកិរិយញាណានិ អរិយមគ្គផលសម្បយុត្តានិបិ ហោន្តិ, តស្មា តទនន្តរំ អរិយបុគ្គលានំយេវ លព្ភមានានិ ចត្តារិ បដិសម្ភិទាញាណានិ ឧទ្ទិដ្ឋានិ. តត្ថាបិ បច្ចយុប្បន្នោ អត្ថោ ទុក្ខសច្ចំ វិយ បាកដោ សុវិញ្ញេយ្យោ ចាតិ បឋមំ អត្ថបដិសម្ភិទាញាណំ ឧទ្ទិដ្ឋំ, តស្ស អត្ថស្ស ហេតុធម្មវិសយត្តា តទនន្តរំ ធម្មបដិសម្ភិទាញាណំ, តទុភយស្ស និរុត្តិវិសយត្តា តទនន្តរំ និរុត្តិបដិសម្ភិទាញាណំ, តេសុ តីសុបិ ញាណេសុ បវត្តនតោ តទនន្តរំ បដិភានបដិសម្ភិទាញាណំ. ប-ការំ ទីឃំ កត្វា ច បឋន្តិ.

២៩-៣១. ឥតោ បរានិ វិហារដ្ឋេ ញាណាទីនិ តីណិ ញាណានិ អរិយានំយេវ សម្ភវតោ បដិសម្ភិទាបភេទតោ ច បដិសម្ភិទាញាណានន្តរំ ឧទ្ទិដ្ឋានិ. វិហារដ្ឋេ ញាណញ្ហិ ធម្មបដិសម្ភិទា ហោតិ, សមាបត្តដ្ឋេ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា. ធម្មសភាវេ ញាណញ្ហិ បដិសម្ភិទាកថាយំ (បដិ. ម. ២.៣០) ធម្មបដិសម្ភិទាតិ វុត្តំ. និព្ពានេ ញាណំ បន អត្ថបដិសម្ភិទា ឯវ. តត្ថ វិហារនានត្តេតិ អនិច្ចានុបស្សនាទិវសេន នានាវិបស្សនាវិហារេ. វិហារដ្ឋេតិ វិបស្សនាវិហារសភាវេ. វិហារោតិ ច សសម្បយុត្តា វិបស្សនា ឯវ. សមាបត្តិនានត្តេតិ អនិមិត្តាទិវសេន នានាផលសមាបត្តិយំ. សមាបត្តីតិ ច លោកុត្តរផលភូតា ចិត្តចេតសិកធម្មា. វិហារសមាបត្តិនានត្តេតិ ឧភយវសេន វុត្តំ.

៣២. តតោ វិហារសមាបត្តិញាណសាធកស្ស ‘‘ទុភតោ វុដ្ឋានវិវដ្ដនេ បញ្ញា’’តិ បុព្ពេ វុត្តស្សាបិ មគ្គញាណស្ស អាសវសមុច្ឆេទសមត្ថតំ អនន្តរផលទាយកត្តញ្ច ការណេន វិសេសេត្វា អបរេនាការេន វត្តុកាមេន តទេវ ‘‘អានន្តរិកសមាធិម្ហិ ញាណ’’ន្តិ ឧទ្ទិដ្ឋំ. តត្ថ អវិក្ខេបបរិសុទ្ធត្តាតិ វិក្ខិបតិ តេន ចិត្តន្តិ វិក្ខេបោ, ឧទ្ធច្ចស្សេតំ នាមំ. ន វិក្ខេបោ អវិក្ខេបោ, ឧទ្ធច្ចបដិបក្ខស្ស សមាធិស្សេតំ នាមំ. បរិសុទ្ធស្ស ភាវោ បរិសុទ្ធត្តំ, អវិក្ខេបស្ស បរិសុទ្ធត្តំ អវិក្ខេបបរិសុទ្ធត្តំ, តស្មា អវិក្ខេបបរិសុទ្ធត្តា សមាធិស្ស បរិសុទ្ធភាវេនាតិ អត្ថោ. ឥទញ្ហិ អាសវសមុច្ឆេទស្ស អនន្តរផលទាយកត្តស្ស ច ការណវចនំ. អាសវសមុច្ឆេទេតិ ឯត្ថ អាសវន្តីតិ អាសវា, ចក្ខុតោបិ…បេ… មនតោបិ សន្ទន្តិ បវត្តន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. ធម្មតោ យាវ គោត្រភុំ, ឱកាសតោ យាវ ភវគ្គំ សវន្តីតិ វា អាសវា, ឯតំ ធម្មំ ឯតញ្ច ឱកាសំ អន្តោករិត្វា បវត្តន្តីតិ អត្ថោ. អន្តោករណត្ថោ ហិ អយំ អា-ការោ. ចិរបារិវាសិកដ្ឋេន មទិរាទយោ អាសវា វិយាតិបិ អាសវា. លោកស្មិញ្ហិ ចិរបារិវាសិកា មទិរាទយោ អាសវាតិ វុច្ចន្តិ. យទិ ច ចិរបារិវាសិកដ្ឋេន អាសវា, ឯតេយេវ ភវិតុមរហន្តិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘បុរិមា, ភិក្ខវេ, កោដិ ន បញ្ញាយតិ អវិជ្ជាយ, ឥតោ បុព្ពេ អវិជ្ជា នាហោសិ, អថ បច្ឆា សមភវី’’តិអាទិ.

អាយតំ វា សំសារទុក្ខំ សវន្តិ បសវន្តីតិបិ អាសវា, សមុច្ឆិជ្ជតិ ឯតេនាតិ សមុច្ឆេទោ. បញ្ញាតិ កាមាសវាទីនំ ចតុន្នំ អាសវានំ សមុច្ឆេទេ បញ្ញា.

អានន្តរិកសមាធិម្ហិ ញាណន្តិ អត្តនោ បវត្តិសមនន្តរំ និយមេនេវ ផលប្បទានតោ អានន្តរិកោតិ លទ្ធនាមោ មគ្គសមាធិ. ន ហិ មគ្គសមាធិម្ហិ ឧប្បន្នេ តស្ស ផលុប្បត្តិនិសេធកោ កោចិ អន្តរាយោ អត្ថិ. យថាហ –

‘‘អយញ្ច បុគ្គលោ សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នោ អស្ស, កប្បស្ស ច ឧឌ្ឌយ្ហនវេលា អស្ស, នេវ តាវ កប្បោ ឧឌ្ឌយ្ហេយ្យ, យាវាយំ បុគ្គលោ ន សោតាបត្តិផលំ សច្ឆិករោតិ, អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ឋិតកប្បី. សព្ពេបិ មគ្គសមង្គិនោ បុគ្គលា ឋិតកប្បិនោ’’តិ (បុ. ប. ១៧).

ឥទំ តេន អានន្តរិកសមាធិនា សម្បយុត្តំ ញាណំ.

៣៣. ឥមិនា មគ្គញាណេន ផលប្បត្តានំ អរិយានំយេវ សម្ភវតោ ឥមស្ស ញាណស្ស អនន្តរំ អរណវិហារញាណាទីនិ ចត្តារិ ញាណានិ ឧទ្ទិដ្ឋានិ. តត្រាបិ ច អរហតោយេវ សតតមេវ ច សម្ភវតោ អរណវិហារេ ញាណំ បឋមំ ឧទ្ទិដ្ឋំ, តទនន្តរំ និរោធស្ស អនាគាមិអរហន្តានំ សម្ភវេបិ ពហុសម្ភារត្តា វិសេសេន ច និរោធស្ស និព្ពានសម្មតត្តា ច និរោធសមាបត្តិយា ញាណំ ឧទ្ទិដ្ឋំ, តទនន្តរំ បរិនិព្ពានស្ស កាលន្តរេ បរិនិព្ពានកាលំ អាហច្ច ឋិតត្តា ទីឃកាលិកន្តិ បរិនិព្ពានេ ញាណំ ឧទ្ទិដ្ឋំ, តទនន្តរំ សមសីសដ្ឋស្ស សព្ពកិលេសខយានន្តរំ បរិនិព្ពានកាលំ អាហច្ច ឋិតត្តា រស្សកាលិកន្តិ សមសីសដ្ឋេ ញាណំ ឧទ្ទិដ្ឋំ. តត្ថ សន្តោ ចាតិ ច-ការោ ទស្សនាធិបតេយ្យញ្ច សន្តោ វិហារាធិគមោ ច បណីតាធិមុត្តតា ចាតិ តីហិបិ បទេហិ សម្ពន្ធិតព្ពោ. ទស្សនន្តិ វិបស្សនាញាណំ, អធិបតិយេវ អាធិបតេយ្យំ, អធិបតិតោ វា អាគតត្តា អាធិបតេយ្យំ, ទស្សនញ្ច តំ អាធិបតេយ្យញ្ចាតិ ទស្សនាធិបតេយ្យំ. វិហរតីតិ វិហារោ, វិហរន្តិ តេន វាតិ វិហារោ, អធិគម្មតិ បាបុណីយតីតិ អធិគមោ, វិហារោ ឯវ អធិគមោ វិហារាធិគមោ. សោ ច កិលេសបរិឡាហវិរហិតត្តា និព្ពុតោតិ សន្តោ. សោ ច អរហត្តផលសមាបត្តិបញ្ញា. ឧត្តមដ្ឋេន អតប្បកដ្ឋេន ច បណីតោ, បធានភាវំ នីតោតិ វា បណីតោ, បណីតេ អធិមុត្តោ វិសដ្ឋចិត្តោ តប្បរមោ បណីតាធិមុត្តោ, តស្ស ភាវោ បណីតាធិមុត្តតា. សា ច ផលសមាបត្តាធិមុត្តា បុព្ពភាគបញ្ញា ឯវ.

អរណវិហារេតិ និក្កិលេសវិហារេ. រាគាទយោ ហិ រណន្តិ សត្តេ ចុណ្ណេន្តិ បីឡេន្តីតិ រណា, រណន្តិ ឯតេហិ សត្តា កន្ទន្តិ បរិទេវន្តីតិ វា រណា. វុត្តោ តិវិធោបិ វិហារោ. នត្ថិ ឯតស្ស រណាតិ អរណោ. វិវិធេ បច្ចនីកធម្មេ ហរន្តិ ឯតេនាតិ វិហារោ. តស្មិំ អរណេ វិហារេ. និទ្ទេសវារេ (បដិ. ម. ១.៨២) វុត្តបឋមជ្ឈានាទីនិ ច បណីតាធិមុត្តតាយ ឯវ សង្គហិតានិ. ផលសមាបត្តិំ សមាបជ្ជិតុកាមតាយ ហិ បឋមជ្ឈានាទិំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ ឈានសម្បយុត្តធម្មេ វិបស្សតិ, យា ច អរណវិភង្គសុត្តន្តេ (ម. និ. ៣.៣២៣ អាទយោ) ភគវតា ទេសិតា អរណបដិបទា, សាបិ ឥមិនាវ សង្គហិតាតិ វេទិតព្ពា. វុត្តញ្ហិ តត្ថ ភគវតា –

‘‘អរណវិភង្គំ វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមិ…បេ… ន កាមសុខំ អនុយុញ្ជេយ្យ ហីនំ គម្មំ បោថុជ្ជនិកំ អនរិយំ អនត្ថសំហិតំ, ន ច អត្តកិលមថានុយោគំ អនុយុញ្ជេយ្យ ទុក្ខំ អនរិយំ អនត្ថសំហិតំ. ឯតេ ខោ, ភិក្ខវេ, ឧភោ អន្តេ អនុបគម្ម មជ្ឈិមា បដិបទា តថាគតេន អភិសម្ពុទ្ធា ចក្ខុករណី ញាណករណី ឧបសមាយ អភិញ្ញាយ សម្ពោធាយ និព្ពានាយ សំវត្តតិ. ឧស្សាទនញ្ច ជញ្ញា, អបសាទនញ្ច ជញ្ញា, ឧស្សាទនញ្ច ញត្វា អបសាទនញ្ច ញត្វា នេវុស្សាទេយ្យ ន អបសាទេយ្យ, ធម្មមេវ ទេសេយ្យ. សុខវិនិច្ឆយំ ជញ្ញា, សុខវិនិច្ឆយំ ញត្វា អជ្ឈត្តំ សុខមនុយុញ្ជេយ្យ, រហោវាទំ ន ភាសេយ្យ, សម្មុខា ន ខីណំ ភណេ, អតរមានោវ ភាសេយ្យ នោ តរមានោ, ជនបទនិរុត្តិំ នាភិនិវេសេយ្យ, សមញ្ញំ នាតិធាវេយ្យាតិ. អយមុទ្ទេសោ អរណវិភង្គស្ស …បេ… តត្រ, ភិក្ខវេ, យោ កាមបដិសន្ធិសុខិនោ សោមនស្សានុយោគំ អននុយោគោ ហីនំ…បេ… អនត្ថសំហិតំ, អទុក្ខោ ឯសោ ធម្មោ អវិឃាតោ អនុបាយាសោ អបរិឡាហោ សម្មាបដិបទា. តស្មា ឯសោ ធម្មោ អរណោ…បេ… តត្រ, ភិក្ខវេ, យោ អត្តកិលមថានុយោគំ អននុយោគោ ទុក្ខំ អនរិយំ អនត្ថសំហិតំ. អទុក្ខោ ឯសោ ធម្មោ …បេ… តស្មា ឯសោ ធម្មោ អរណោ. តត្រ, ភិក្ខវេ, យាយំ មជ្ឈិមា បដិបទា តថាគតេន អភិសម្ពុទ្ធា…បេ… អទុក្ខោ ឯសោ ធម្មោ…បេ… តស្មា ឯសោ ធម្មោ អរណោ…បេ… តត្រ, ភិក្ខវេ, យាយំ នេវុស្សាទនា ន អបសាទនា ធម្មទេសនា ច, អទុក្ខោ ឯសោ ធម្មោ…បេ… តស្មា ឯសោ ធម្មោ អរណោ…បេ… តត្រ, ភិក្ខវេ, យទិទំ នេក្ខម្មសុខំ បវិវេកសុខំ ឧបសមសុខំ សម្ពោធិសុខំ, អទុក្ខោ ឯសោ ធម្មោ…បេ… តស្មា ឯសោ ធម្មោ អរណោ…បេ… តត្រ, ភិក្ខវេ, យ្វាយំ រហោវាទោ ភូតោ តច្ឆោ អត្ថសំហិតោ, អទុក្ខោ ឯសោ ធម្មោ…បេ… តស្មា ឯសោ ធម្មោ អរណោ …បេ… តត្រ, ភិក្ខវេ, យ្វាយំ សម្មុខា ខីណវាទោ ភូតោ តច្ឆោ អត្ថសំហិតោ, អទុក្ខោ ឯសោ ធម្មោ…បេ… តស្មា ឯសោ ធម្មោ អរណោ…បេ… តត្រ, ភិក្ខវេ, យទិទំ អតរមានស្ស ភាសិតំ, អទុក្ខោ ឯសោ ធម្មោ…បេ… តស្មា ឯសោ ធម្មោ អរណោ…បេ… តត្រ, ភិក្ខវេ, យ្វាយំ ជនបទនិរុត្តិយា ច អនភិនិវេសោ សមញ្ញាយ ច អនតិសារោ, អទុក្ខោ ឯសោ ធម្មោ…បេ… តស្មា ឯសោ ធម្មោ អរណោតិ. តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, សរណញ្ច ធម្មំ ជានិស្សាម, អរណញ្ច ធម្មំ ជានិស្សាម. សរណញ្ច ធម្មំ ញត្វា អរណញ្ច ធម្មំ ញត្វា អរណំ បដិបទំ បដិបជ្ជិស្សាមាតិ ឯវញ្ហិ វោ, ភិក្ខវេ, សិក្ខិតព្ពំ. សុភូតិ ច បន, ភិក្ខវេ, កុលបុត្តោ អរណបដិបទំ បដិបន្នោ’’តិ.

តត្ថ មជ្ឈិមា បដិបទា ទស្សនាធិបតេយ្យេន ច សន្តេន វិហារាធិគមេន ច សង្គហិតា. កាមសុខំ អត្តកិលមថំ អននុយោគោ មជ្ឈិមា បដិបទា ឯវ. អរហតោ ហិ វិបស្សនាបុព្ពភាគមជ្ឈិមា បដិបទា ហោតិ, អរហត្តផលសមាបត្តិ អដ្ឋង្គមគ្គវសេន មជ្ឈិមា បដិបទា ច. សេសា បន បណីតាធិមុត្តតាយ ឯវ សង្គហិតាតិ វេទិតព្ពា. កិញ្ចាបិ សព្ពេបិ អរហន្តោ អរណវិហារិនោ, អញ្ញេ អរហន្តោ ធម្មំ ទេសេន្តា ‘‘សម្មាបដិបន្នេ សម្មាបដិបន្នា’’តិ ‘‘មិច្ឆាបដិបន្នេ មិច្ឆាបដិបន្នា’’តិ បុគ្គលវសេនាបិ ឧស្សាទនាបសាទនានិ កត្វា ធម្មំ ទេសេន្តិ. សុភូតិត្ថេរោ បន ‘‘អយំ មិច្ឆាបដិបទា, អយំ សម្មាបដិបទា’’តិ ធម្មវសេនេវ ធម្មំ ទេសេសិ. តេនេវ ភគវា តំយេវ អរណបដិបទំ បដិបន្នោតិ ច វណ្ណេសិ, ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ អរណវិហារីនំ យទិទំ សុភូតី’’តិ (អ. និ. ១.១៩៨, ២០១) ច អរណវិហារីនំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសីតិ.

៣៤. ទ្វីហិ ពលេហីតិ សមថពលវិបស្សនាពលេហិ. សមន្នាគតត្តាតិ យុត្តត្តា បរិបុណ្ណត្តា វា. តយោ ចាតិ វិភត្តិវិបល្លាសោ, តិណ្ណញ្ចាតិ វុត្តំ ហោតិ. សង្ខារានន្តិ វចីសង្ខារកាយសង្ខារចិត្តសង្ខារានំ. បដិប្បស្សទ្ធិយាតិ បដិប្បស្សទ្ធត្ថំ និរោធត្ថំ, អប្បវត្តត្ថន្តិ វុត្តំ ហោតិ. សោឡសហីតិ អនិច្ចានុបស្សនាទីនិ អដ្ឋ, មគ្គផលានិ អដ្ឋាតិ សោឡសហិ. ញាណចរិយាហីតិ ញាណប្បវត្តីហិ. នវហីតិ រូបារូបាវចរសមាធិ តទុបចារោ ចាតិ នវហិ. វសិភាវតា បញ្ញាតិ លហុតា, យថាសុខវត្តនំ ឥស្សរិយំ វសោ, សោ អស្ស អត្ថីតិ វសី, វសិនោ ភាវោ វសិភាវោ, វសិភាវោ ឯវ វសិភាវតា, យថា បាដិកុល្យមេវ បាដិកុល្យតា. ឯវំវិធា បញ្ញា វសិភាវតាយ បញ្ញាតិ វា អត្ថោ. សិ-ការំ ទីឃំ កត្វា ច បឋន្តិ. សមន្នាគតត្តា ច បដិប្បស្សទ្ធិយា ច ញាណចរិយាហិ ច សមាធិចរិយាហិ ចាតិ ច-ការោ សម្ពន្ធិតព្ពោ.

និរោធសមាបត្តិយា ញាណន្តិ អនាគាមិអរហន្តានំ និរោធសមាបត្តិនិមិត្តំ ញាណំ, យថា អជិនម្ហិ ហញ្ញតេ ទីបីតិ. និរោធសមាបត្តីតិ ច នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនស្ស អភាវមត្តំ, ន កោចិ ធម្មោ, បញ្ញត្តិមត្តំ អភាវមត្តត្តា និរោធោតិ ច. សមាបជ្ជន្តេន សមាបជ្ជីយតិ នាមាតិ សមាបត្តីតិ ច វុច្ចតិ.

៣៥. សម្បជានស្សាតិ សម្មា បការេហិ ជានាតីតិ សម្បជានោ. តស្ស សម្បជានស្ស. បវត្តបរិយាទានេតិ បវត្តនំ បវត្តំ, សមុទាចារោតិ អត្ថោ. កិលេសបវត្តំ ខន្ធបវត្តញ្ច. តស្ស បវត្តស្ស បរិយាទានំ បរិក្ខយោ អប្បវត្តិ បវត្តបរិយាទានំ. តស្មិំ បវត្តបរិយាទានេ. បរិនិព្ពានេ ញាណន្តិ អរហតោ កាមច្ឆន្ទាទីនំ បរិនិព្ពានំ អប្បវត្តំ អនុបាទិសេសបរិនិព្ពានញ្ច បច្ចវេក្ខន្តស្ស តស្មិំ កិលេសបរិនិព្ពានេ ខន្ធបរិនិព្ពានេ ច បវត្តំ ញាណំ.

៣៦. សព្ពធម្មានន្តិ សព្ពេសំ តេភូមកធម្មានំ. សម្មា សមុច្ឆេទេតិ សន្តតិសមុច្ឆេទវសេន សុដ្ឋុ និរោធេ. និរោធេ ច អនុបដ្ឋានតាតិ និរោធេ គតេ បុន ន ឧបដ្ឋានតាយ, បុន អនុប្បត្តិយន្តិ អត្ថោ. សម្មាសមុច្ឆេទេ ច និរោធេ ច អនុបដ្ឋានតា ចាតិ ច-ការោ សម្ពន្ធិតព្ពោ.

សមសីសដ្ឋេ ញាណន្តិ នេក្ខម្មាទីនិ សត្តតិំស សមានិ, តណ្ហាទីនិ តេរស សីសានិ. បច្ចនីកធម្មានំ សមិតត្តា សមានិ, យថាយោគំ បធានត្តា ច កោដិត្តា ច សីសានិ. ឯកស្មិំ ឥរិយាបថេ វា ឯកស្មិំ រោគេ វា សភាគសន្តតិវសេន ឯកស្មិំ ជីវិតិន្ទ្រិយេ វា នេក្ខម្មាទីនិ សមានិ ច សទ្ធាទីនិ សីសានិ ច អស្ស សន្តីតិ សមសីសី, សមសីសិស្ស អត្ថោ សមសីសដ្ឋោ. តស្មិំ សមសីសដ្ឋេ, សមសីសិភាវេតិ អត្ថោ. ឯកស្មិំ ឥរិយាបថេ រោគេ វា សភាគសន្តតិវសេន ជីវិតេ វា វិបស្សនំ អារភិត្វា តស្មិំយេវ ឥរិយាបថេ រោគេ សភាគជីវិតេ វា ចត្តារិ មគ្គផលានិ បត្វា, តស្មិំយេវ បរិនិព្ពាយន្តស្ស អរហតោយេវ សមសីសិភាវោ ហោតីតិ តស្មិំ សមសីសិភាវេ ញាណន្តិ វុត្តំ ហោតិ. វុត្តញ្ច បុគ្គលបញ្ញត្តិយំ (បុ. ប. ១៦), តស្សា ច អដ្ឋកថាយំ (បុ. ប. អដ្ឋ. ១៦) –

‘‘កតមោ ច បុគ្គលោ សមសីសី? យស្ស បុគ្គលស្ស អបុព្ពំ អចរិមំ អាសវបរិយាទានញ្ច ហោតិ ជីវិតបរិយាទានញ្ច. អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ សមសីសី’’តិ (បុ. ប. ១៦).

‘‘សមសីសិនិទ្ទេសេ អបុព្ពំ អចរិមន្តិ អបុរេ អបច្ឆា, សន្តតិបច្ចុប្បន្នវសេន ឯកវារំយេវ, ឯកកាលំយេវាតិ អត្ថោ. បរិយាទានន្តិ បរិក្ខយោ. អយន្តិ អយំ បុគ្គលោ សមសីសី នាម វុច្ចតិ. សោ បនេស តិវិធោ ហោតិ ឥរិយាបថសមសីសី រោគសមសីសី ជីវិតសមសីសីតិ. តត្ថ យោ ចង្កមន្តោវ វិបស្សនំ អារភិត្វា អរហត្តំ បត្វា ចង្កមន្តោវ បរិនិព្ពាតិ, យោ ឋិតកោវ វិបស្សនំ អារភិត្វា អរហត្តំ បត្វា ឋិតកោវ បរិនិព្ពាតិ, យោ និសិន្នោវ វិបស្សនំ អារភិត្វា អរហត្តំ បត្វា និសិន្នោវ បរិនិព្ពាតិ, យោ និបន្នោវ វិបស្សនំ អារភិត្វា អរហត្តំ បត្វា និបន្នោវ បរិនិព្ពាតិ, អយំ ឥរិយាបថសមសីសី នាម. យោ បន ឯកំ រោគំ បត្វា អន្តោរោគេយេវ វិបស្សនំ អារភិត្វា អរហត្តំ បត្វា តេនេវ រោគេន បរិនិព្ពាតិ, អយំ រោគសមសីសី នាម. កតរោ ជីវិតសមសីសី? តេរស សីសានិ. តត្ថ កិលេសសីសំ អវិជ្ជំ អរហត្តមគ្គោ បរិយាទិយតិ, បវត្តសីសំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ ចុតិចិត្តំ បរិយាទិយតិ, អវិជ្ជាបរិយាទាយកំ ចិត្តំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ បរិយាទាតុំ ន សក្កោតិ, ជីវិតិន្ទ្រិយបរិយាទាយកំ ចិត្តំ អវិជ្ជំ បរិយាទាតុំ ន សក្កោតិ. អវិជ្ជាបរិយាទាយកំ ចិត្តំ អញ្ញំ, ជីវិតិន្ទ្រិយបរិយាទាយកំ ចិត្តំ អញ្ញំ. យស្ស ចេតំ សីសទ្វយំ សមំ បរិយាទានំ គច្ឆតិ, សោ ជីវិតសមសីសី នាម. កថមិទំ សមំ ហោតីតិ? វារសមតាយ. យស្មិញ្ហិ វារេ មគ្គវុដ្ឋានំ ហោតិ. សោតាបត្តិមគ្គេ បញ្ច បច្ចវេក្ខណានិ, សកទាគាមិមគ្គេ បញ្ច, អនាគាមិមគ្គេ បញ្ច, អរហត្តមគ្គេ ចត្តារីតិ ឯកូនវីសតិមេ បច្ចវេក្ខណញាណេ បតិដ្ឋាយ ភវង្គំ ឱតរិត្វា បរិនិព្ពាយតិ. ឥមាយ វារសមតាយ ឯវ ឧភយសីសបរិយាទានម្បិ សមំ ហោតិ នាម. តេនាយំ បុគ្គលោ ‘ជីវិតសមសីសី’តិ វុច្ចតិ. អយមេវ ច ឥធ អធិប្បេតោ’’តិ.

៣៧. ឥទានិ យស្មា សុតមយសីលមយភាវនាមយញាណានិ វដ្ដបាទកានិ សល្លេខា នាម ន ហោន្តិ, លោកុត្តរបាទកានេវ ឯតានិ ច អញ្ញានិ ច ញាណានិ សល្លេខាតិ វុច្ចន្តិ, តស្មា បច្ចនីកសល្លេខនាការេន បវត្តានិ ញាណានិ ទស្សេតុំ សមសីសដ្ឋេ ញាណានន្តរំ សល្លេខដ្ឋេ ញាណំ ឧទ្ទិដ្ឋំ. តត្ថ បុថុនានត្តតេជបរិយាទានេ បញ្ញាតិ លោកុត្តរេហិ អសម្មិស្សដ្ឋេន បុថូនំ រាគាទីនញ្ច នានត្តានំ នានាសភាវានំ កាមច្ឆន្ទាទីនញ្ច សន្តាបនដ្ឋេន ‘‘តេជា’’តិ លទ្ធនាមានំ ទុស្សីល្យាទីនញ្ច បរិយាទានេ ខេបនេ បញ្ញា, នេក្ខម្មាទិម្ហិ សត្តតិំសភេទេ ធម្មេ បញ្ញាតិ វុត្តំ ហោតិ. អថ វា បុថុភូតា នានត្តភូតា ច តេជា ឯវ តេសំ បុថុភូតានំ នានត្តភូតានំ ទុស្សីល្យាទីនំ បញ្ចន្នំ តេជានំ បរិយាទានេ បញ្ញាតិ អត្ថោ. តេជេហិយេវ បុថូនំ នានត្តានញ្ច សង្គហំ និទ្ទេសវារេ បកាសយិស្សាម.

សល្លេខដ្ឋេ ញាណន្តិ បច្ចនីកធម្មេ សល្លេខតិ សមុច្ឆិន្ទតីតិ សល្លេខោ, តស្មិំ នេក្ខម្មាទិកេ សត្តតិំសប្បភេទេ សល្លេខសភាវេ ញាណំ. ‘‘បរេ វិហិំសកា ភវិស្សន្តិ, មយមេត្ថ អវិហិំសកា ភវិស្សាមាតិ សល្លេខោ ករណីយោ’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.៨៣) នយេន ភគវតា សល្លេខសុត្តន្តេ វុត្តោ ចតុចត្តាលីសភេទោបិ សល្លេខោ ឥមិនា សង្គហិតោយេវាតិ វេទិតព្ពោ.

៣៨. ឥទានិ សល្លេខេ ឋិតេន កត្តព្ពំ សម្មប្បធានវីរិយំ ទស្សេតុំ តទនន្តរំ វីរិយារម្ភេ ញាណំ ឧទ្ទិដ្ឋំ. តត្ថ អសល្លីនត្តបហិតត្តបគ្គហដ្ឋេតិ កោសជ្ជវសេន អសល្លីនោ អសង្កុចិតោ អត្តា អស្សាតិ អសល្លីនត្តោ. អត្តាតិ ចិត្តំ. យថាហ –

‘‘ឧទកញ្ហិ នយន្តិ នេត្តិកា, ឧសុការា នមយន្តិ តេជនំ;

ទារុំ នមយន្តិ តច្ឆកា, អត្តានំ ទមយន្តិ បណ្ឌិតា’’តិ. អាទិ (ធ. ប. ៨០-៨២) –

កាយេ ច ជីវិតេ ច អនបេក្ខតាយ បហិតោ បេសិតោ វិស្សដ្ឋោ អត្តា ឯតេនាតិ បហិតត្តោ. អត្តាតិ អត្តភាវោ. យថាហ – ‘‘យា បន ភិក្ខុនី អត្តានំ វធិត្វា វធិត្វា រោទេយ្យា’’តិអាទិ (បាចិ. ៨៨០). អសល្លីនត្តោ ច សោ បហិតត្តោ ចាតិ អសល្លីនត្តបហិតត្តោ. សហជាតធម្មេ បគ្គណ្ហាតិ ឧបត្ថម្ភេតីតិ បគ្គហោ, បគ្គហោ ឯវ អត្ថោ បគ្គហដ្ឋោ, បគ្គហសភាវោតិ អត្ថោ. អសល្លីនត្តបហិតត្តស្ស បគ្គហដ្ឋោ អសល្លីនត្តបហិតត្តបគ្គហដ្ឋោ. តស្មិំ អសល្លីនត្តបហិតត្តបគ្គហដ្ឋេ. ‘‘តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, តុម្ហេបិ អប្បដិវានំ បទហេយ្យាថ. កាមំ តចោ ច ន្ហារុ ច អដ្ឋិ ច អវសិស្សតុ, ឧបសុស្សតុ សរីរេ មំសលោហិតំ. យំ តំ បុរិសថាមេន បុរិសវីរិយេន បុរិសបរក្កមេន បត្តព្ពំ, ន តំ អបាបុណិត្វា វីរិយស្ស សណ្ឋានំ ភវិស្សតី’’តិ (អ. និ. ២.៥) វុត្តត្តា អសល្លីនត្តបហិតត្តវចនេន បធានស្មិំ អប្បដិវានិតា អនិវត្តនតា វុត្តា. បគ្គហដ្ឋវចនេន បន កោសជ្ជុទ្ធច្ចវិមុត្តំ សមប្បវត្តំ វីរិយំ វុត្តំ.

វីរិយារម្ភេ ញាណន្តិ វីរភាវោ វីរិយំ, វីរានំ វា កម្មំ, វិធិនា វា នយេន ឧបាយេន ឦរយិតព្ពំ បវត្តយិតព្ពន្តិ វីរិយំ. តទេតំ ឧស្សាហលក្ខណំ, សហជាតានំ ធម្មានំ ឧបត្ថម្ភនរសំ, អសំសីទនភាវបច្ចុបដ្ឋានំ, ‘‘សំវិគ្គោ យោនិសោ បទហតី’’តិ (អ. និ. ៤.១១៣) វចនតោ សំវេគបទដ្ឋានំ, វីរិយារម្ភវត្ថុបទដ្ឋានំ វា. សម្មា អារទ្ធំ សព្ពសម្បត្តីនំ មូលំ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. វីរិយសង្ខាតោ អារម្ភោ វីរិយារម្ភោ. ឥមិនា សេសារម្ភេ បដិក្ខិបតិ. អយញ្ហិ អារម្ភសទ្ទោ កម្មេ អាបត្តិយំ កិរិយាយំ វីរិយេ ហិំសាយំ វិកោបនេតិ អនេកេសុ អត្ថេសុ អាគតោ.

‘‘យំកិញ្ចិ ទុក្ខំ សម្ភោតិ, សព្ពំ អារម្ភបច្ចយា;

អារម្ភានំ និរោធេន, នត្ថិ ទុក្ខស្ស សម្ភវោ’’តិ. (សុ. និ. ៧៤៩) –

ឯត្ថ ហិ កម្មំ អារម្ភោតិ អាគតំ. ‘‘អារម្ភតិ ច វិប្បដិសារី ច ហោតី’’តិ (អ. និ. ៥.១៤២; បុ. ប. ១៩១) ឯត្ថ អាបត្តិ. ‘‘មហាយញ្ញា មហារម្ភា, ន តេ ហោន្តិ មហប្ផលា’’តិ (អ. និ. ៤.៣៩; សំ. និ. ១.១២០) ឯត្ថ យូបុស្សាបនាទិកិរិយា. ‘‘អារម្ភថ និក្កមថ, យុញ្ជថ ពុទ្ធសាសនេ’’តិ (សំ. និ. ១.១៨៥) ឯត្ថ វីរិយំ. ‘‘សមណំ គោតមំ ឧទ្ទិស្ស បាណំ អារម្ភន្តី’’តិ (ម. និ. ២.៥១-៥២) ឯត្ថ ហិំសា. ‘‘ពីជគាមភូតគាមសមារម្ភា បដិវិរតោ ហោតី’’តិ (ទី. និ. ១.១០; ម. និ. ១.២៩៣) ឯត្ថ ឆេទនភញ្ជនាទិកំ វិកោបនំ. ឥធ បន វីរិយមេវ អធិប្បេតំ. តេន វុត្តំ ‘‘វីរិយសង្ខាតោ អារម្ភោ វីរិយារម្ភោ’’តិ. វីរិយញ្ហិ អារភនកវសេន អារម្ភោតិ វុច្ចតិ. តស្មិំ វីរិយារម្ភេ ញាណំ. អសល្លីនត្តា បហិតត្តាតិបិ បឋន្តិ, អសល្លីនភាវេន បហិតភាវេនាតិ អត្ថោ. បុរិមបាឋោយេវ សុន្ទរោ. កេចិ បន ‘‘សតិធម្មវិចយវីរិយបីតិសម្ពោជ្ឈង្គានំ សមតា អសល្លីនត្តតា, សតិសមាធិបស្សទ្ធិឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គានំ សមតា បហិតត្តតា, សត្តន្នំ សម្ពោជ្ឈង្គានំ សមតា បគ្គហដ្ឋោ’’តិ វណ្ណយន្តិ.

៣៩. ឥទានិ សម្មាវាយាមសិទ្ធំ មគ្គផលំ បត្តេន លោកហិតត្ថំ ធម្មទេសនា កាតព្ពាតិ ទស្សេតុំ តទនន្តរំ អត្ថសន្ទស្សនេ ញាណំ ឧទ្ទិដ្ឋំ. តត្ថ នានាធម្មប្បកាសនតាតិ សព្ពសង្ខតាសង្ខតវសេន នានាធម្មានំ បកាសនតា ទីបនតា ទេសនតា. បកាសនតាតិ ច បកាសនា ឯវ. អត្ថសន្ទស្សនេតិ នានាអត្ថានំ បរេសំ សន្ទស្សនេ. ធម្មា ច អត្ថា ច តេ ឯវ.

៤០. ឥទានិ បរេសំ ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេន្តស្ស តស្ស អរិយបុគ្គលស្ស យថាសភាវធម្មទេសនាការណំ ទស្សនវិសុទ្ធិំ ទស្សេតុំ តទនន្តរំ ទស្សនវិសុទ្ធិញាណំ ឧទ្ទិដ្ឋំ. តត្ថ សព្ពធម្មានំ ឯកសង្គហតា នានត្តេកត្តបដិវេធេតិ សព្ពេសំ សង្ខតាសង្ខតធម្មានំ ឯកសង្គហតាយ ច កាមច្ឆន្ទាទីនំ នានត្តស្ស ច នេក្ខម្មាទីនំ ឯកត្តស្ស ច បដិវេធោ, អភិសមយោតិ អត្ថោ. សោ បន មគ្គបញ្ញា ផលបញ្ញា ច. មគ្គបញ្ញា សច្ចាភិសមយក្ខណេ សច្ចាភិសមយវសេន បដិវិជ្ឈតីតិ បដិវេធោ, ផលបញ្ញា បដិវិទ្ធត្តា បដិវេធោ. ឯកសង្គហតាតិ ឯត្ថ ជាតិសង្គហោ, សញ្ជាតិសង្គហោ, កិរិយាសង្គហោ, គណនសង្គហោតិ ចតុព្ពិធោ សង្គហោ. តត្ថ ‘‘សព្ពេ ខត្តិយា អាគច្ឆន្តុ, សព្ពេ ព្រាហ្មណា, សព្ពេ វេស្សា, សព្ពេ សុទ្ទា អាគច្ឆន្តុ’’, ‘‘យា, ចាវុសោ វិសាខ, សម្មាវាចា, យោ ច សម្មាកម្មន្តោ, យោ ច សម្មាអាជីវោ, ឥមេ ធម្មា សីលក្ខន្ធេ សង្គហិតា’’តិ (ម. និ. ១.៤៦២) អយំ ជាតិសង្គហោ នាម. ‘‘ឯកជាតិកា អាគច្ឆន្តូ’’តិ វុត្តដ្ឋានេ វិយ ហិ ឥធ សព្ពេ ជាតិយា ឯកសង្គហិតា. ‘‘សព្ពេ កោសលកា អាគច្ឆន្តុ, សព្ពេ មាគធិកា, សព្ពេ ភារុកច្ឆកា អាគច្ឆន្តុ’’, ‘‘យោ, ចាវុសោ វិសាខ, សម្មាវាយាមោ, យា ច សម្មាសតិ, យោ ច សម្មាសមាធិ, ឥមេ ធម្មា សមាធិក្ខន្ធេ សង្គហិតា’’តិ (ម. និ. ១.៤៦២) អយំ សញ្ជាតិសង្គហោ នាម. ‘‘ឯកដ្ឋានេ ជាតា សំវឌ្ឍា អាគច្ឆន្តូ’’តិ វុត្តដ្ឋានេ វិយ ហិ ឥធ សព្ពេ ជាតិដ្ឋានេន និវុត្ថោកាសេន ឯកសង្គហិតា. ‘‘សព្ពេ ហត្ថារោហា អាគច្ឆន្តុ, សព្ពេ អស្សារោហា អាគច្ឆន្តុ, សព្ពេ រថិកា អាគច្ឆន្តុ’’, ‘‘យា, ចាវុសោ វិសាខ, សម្មាទិដ្ឋិ, យោ ច សម្មាសង្កប្បោ, ឥមេ ធម្មា បញ្ញាក្ខន្ធេ សង្គហិតា’’តិ (ម. និ. ១.៤៦២) អយំ កិរិយាសង្គហោ នាម. សព្ពេវ ហិ តេ អត្តនោ កិរិយាករណេន ឯកសង្គហិតា. ‘‘ចក្ខាយតនំ កតមំ ខន្ធគណនំ គច្ឆតិ, ចក្ខាយតនំ រូបក្ខន្ធគណនំ គច្ឆតិ. ហញ្ចិ ចក្ខាយតនំ រូបក្ខន្ធគណនំ គច្ឆតិ, តេន វត រេ វត្តព្ពេ ចក្ខាយតនំ រូបក្ខន្ធេន សង្គហិត’’ន្តិ (កថា. ៤៧១) អយំ គណនសង្គហោ នាម. អយមិធ អធិប្បេតោ. តថដ្ឋាទីសុ ទ្វាទសសុ អាការេសុ វិសុំ វិសុំ ឯកេន សង្គហោ គណនបរិច្ឆេទោ ឯតេសន្តិ ឯកសង្គហា, ឯកសង្គហានំ ភាវោ ឯកសង្គហតា.

ទស្សនវិសុទ្ធិញាណន្តិ មគ្គផលញាណំ ទស្សនំ. ទស្សនមេវ វិសុទ្ធិ ទស្សនវិសុទ្ធិ, ទស្សនវិសុទ្ធិ ឯវ ញាណំ ទស្សនវិសុទ្ធិញាណំ. មគ្គញាណំ វិសុជ្ឈតីតិ ទស្សនវិសុទ្ធិ, ផលញាណំ វិសុទ្ធត្តា ទស្សនវិសុទ្ធិ.