១. សុតមយញាណនិទ្ទេសវណ្ណនា

វិស្សជ្ជនុទ្ទេសវណ្ណនា

១. ឥទានិ យថានិក្ខិត្តេន ឧទ្ទេសេន សង្គហិតេ ធម្មេ បភេទតោ ទស្សេតុំ កថំ សោតាវធានេ បញ្ញា សុតមយេ ញាណន្តិអាទិ និទ្ទេសវារោ អារទ្ធោ. តត្ថ យំ វុត្តំ, ‘‘សោតាវធានេ បញ្ញា សុតមយេ ញាណ’’ន្តិ, តំ កថំ ហោតីតិ? អយំ កថេតុកម្យតាបុច្ឆា. បញ្ចវិធា ហិ បុច្ឆា – អទិដ្ឋជោតនាបុច្ឆា, ទិដ្ឋសំសន្ទនាបុច្ឆា, វិមតិច្ឆេទនាបុច្ឆា, អនុមតិបុច្ឆា, កថេតុកម្យតាបុច្ឆាតិ. តាសំ ឥទំ នានត្តំ –

កតមា អទិដ្ឋជោតនាបុច្ឆា? (មហានិ. ១៥០; ចូឡនិ. បុណ្ណកមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ១២) បកតិយា លក្ខណំ អញ្ញាតំ ហោតិ អទិដ្ឋំ អតុលិតំ អតីរិតំ អវិភូតំ អវិភាវិតំ, តស្ស ញាណាយ ទស្សនាយ តុលនាយ តីរណាយ វិភូតាយ វិភាវនត្ថាយ បញ្ហំ បុច្ឆតិ, អយំ អទិដ្ឋជោតនាបុច្ឆា.

កតមា ទិដ្ឋសំសន្ទនាបុច្ឆា? (មហានិ. ១៥០; ចូឡនិ. បុណ្ណកមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ១២) បកតិយា លក្ខណំ ញាតំ ហោតិ ទិដ្ឋំ តុលិតំ តីរិតំ វិភូតំ វិភាវិតំ, សោ អញ្ញេហិ បណ្ឌិតេហិ សទ្ធិំ សំសន្ទនត្ថាយ បញ្ហំ បុច្ឆតិ, អយំ ទិដ្ឋសំសន្ទនាបុច្ឆា.

កតមា វិមតិច្ឆេទនាបុច្ឆា? (មហានិ. ១៥០; ចូឡនិ. បុណ្ណកមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ១២) បកតិយា សំសយបក្ខន្ទោ ហោតិ វិមតិបក្ខន្ទោ ទ្វេឡ្ហកជាតោ ‘‘ឯវំ នុ ខោ, ននុ ខោ, កិំ នុ ខោ, កថំ នុ ខោ’’តិ? សោ វិមតិច្ឆេទនត្ថាយ បញ្ហំ បុច្ឆតិ, អយំ វិមតិច្ឆេទនាបុច្ឆា.

កតមា អនុមតិបុច្ឆា? ភគវា ភិក្ខូនំ អនុមតិយា បញ្ហំ បុច្ឆតិ – ‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, រូបំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ? ‘‘អនិច្ចំ, ភន្តេ’’. ‘‘យំ បនានិច្ចំ, ទុក្ខំ វា តំ សុខំ វា’’តិ? ‘‘ទុក្ខំ, ភន្តេ’’. ‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ, កល្លំ នុ តំ សមនុបស្សិតុំ ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’តិ (មហាវ. ២១), អយំ អនុមតិបុច្ឆា.

កតមា កថេតុកម្យតាបុច្ឆា? ភគវា ភិក្ខូនំ កថេតុកម្យតាយ បញ្ហំ បុច្ឆតិ – ‘‘ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, សតិបដ្ឋានា. កតមេ ចត្តារោ’’តិ (សំ. និ. ៥.៣៩០)? អយំ កថេតុកម្យតាបុច្ឆាតិ. តាសុ អយំ ថេរស្ស កថេតុកម្យតាបុច្ឆាតិ វេទិតព្ពា.

ឥទានិ សមាតិកុទ្ទេសាយ កថេតុកម្យតាបុច្ឆាយ ‘‘ឥមេ ធម្មា អភិញ្ញេយ្យាតិ សោតាវធានំ, តំបជាននា បញ្ញា សុតមយេ ញាណ’’ន្តិអាទយោ សោឡស វិស្សជ្ជនុទ្ទេសា. តត្ថ ឥមេ ធម្មា អភិញ្ញេយ្យាតិ ‘‘ទេសយន្តស្សា’’តិ បាឋសេសោ. ឥមេ ធម្មា អភិជានិតព្ពាតិ សត្ថុនោ, អញ្ញតរស្ស វា គរុដ្ឋានិយស្ស សព្រហ្មចារិស្ស ធម្មំ ទេសយន្តស្ស បុព្ពេ វុត្តនយេន សោតាវធានំ សុតំ សោតាវធានំ នាម. តំបជាននា បញ្ញា តស្ស សុតស្ស បជាននា បរិយាយបរិច្ឆិន្ទកបញ្ញា សុតមយេ ញាណំ នាមាតិ អត្ថោ. តស្ស បជាននា តំបជាននាតិ សាមិវចនសមាសោ. តំ បជាននាតិ វិភត្តិវិបល្លាសវសេន ឧបយោគវចនំ វា. អភិញ្ញេយ្យាតិ ច សភាវលក្ខណាវពោធវសេន សោភនេនាការេន ជានិតព្ពា. បរិញ្ញេយ្យាតិ សាមញ្ញលក្ខណាវពោធវសេន កិច្ចសមាបនវសេន ច ព្យាបិត្វា ជានិតព្ពា. ភាវេតព្ពាតិ វឌ្ឍេតព្ពា. សច្ឆិកាតព្ពាតិ បច្ចក្ខំ កាតព្ពា. ទុវិធា ហិ សច្ឆិកិរិយា បដិលាភសច្ឆិកិរិយា អារម្មណសច្ឆិកិរិយា ច. បច្ចនីកសមុទាចារវសេន បរិហានិយសង្ខាតំ ហានំ ភជន្តីតិ ហានភាគិយា. តទនុធម្មតាយ សតិយា សណ្ឋានវសេន ឋានសង្ខាតំ ឋិតិំ ភជន្តីតិ ឋិតិភាគិយា. ឧបរិវិសេសាធិគមវសេន វិសេសំ ភជន្តីតិ វិសេសភាគិយា. អនិព្ពិទ្ធបុព្ពំ អប្បទាលិតបុព្ពំ លោភក្ខន្ធំ ទោសក្ខន្ធំ មោហក្ខន្ធំ និព្ពិជ្ឈតិ បទាលេតីតិ អរិយមគ្គោ និព្ពេធោ នាម, និព្ពិទាសហគតានំ សញ្ញាមនសិការានំ សមុទាចារវសេន តំ និព្ពេធំ ភជន្តីតិ និព្ពេធភាគិយា.

សព្ពេ សង្ខារាតិ សព្ពេ សប្បច្ចយា ធម្មា. តេ ហិ សង្ខតសង្ខារា នាម. បច្ចយេហិ សង្គម្ម ករីយន្តីតិ សង្ខារា, តេ ឯវ បច្ចយេហិ សង្គម្ម កតត្តា សង្ខតាតិ វិសេសេត្វា វុត្តា. កម្មនិព្ពត្តា តេភូមករូបារូបធម្មា អភិសង្ខតសង្ខារាតិ អដ្ឋកថាសុ (វិសុទ្ធិ. ២.៥៨៧; វិភ. អដ្ឋ. ២២៦ សង្ខារបទនិទ្ទេស) វុត្តា. តេបិ ‘‘អនិច្ចា វ សង្ខារា’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ១.១៨៦; ២.១៤៣; ទី. និ. ២.២២១, ២៧២) សង្ខតសង្ខារេសុ សង្គហំ គច្ឆន្តិ. ‘‘អវិជ្ជាគតោ អយំ, ភិក្ខវេ, បុរិសបុគ្គលោ បុញ្ញញ្ចេវ សង្ខារំ អភិសង្ខរោតី’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ២.៥១) អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារាវ អាគតា តេភូមិកកុសលាកុសលចេតនា អភិសង្ខរណកសង្ខារា នាម. ‘‘យាវតិកា អភិសង្ខារស្ស គតិ, តាវតិកំ គន្ត្វា អក្ខាហតំ មញ្ញេ អដ្ឋាសី’’តិអាទីសុ អាគតំ កាយិកំ ចេតសិកំ វីរិយំ បយោគាភិសង្ខារោ នាម. ‘‘សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ សមាបន្នស្ស ខោ, អាវុសោ វិសាខ, ភិក្ខុនោ បឋមំ និរុជ្ឈតិ វចីសង្ខារោ, តតោ កាយសង្ខារោ, តតោ ចិត្តសង្ខារោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៤៦៤) អាគតា វិតក្កវិចារា. វាចំ សង្ខរោន្តីតិ វចីសង្ខារា. អស្សាសបស្សាសា កាយេន សង្ខរីយន្តីតិ កាយសង្ខារា. សញ្ញា ច វេទនា ច ចិត្តេន សង្ខរីយន្តីតិ ចិត្តសង្ខារា. ឥធ បន សង្ខតសង្ខារា អធិប្បេតា.

អនិច្ចាតិ ហុត្វា អភាវដ្ឋេន. ទុក្ខាតិ បីឡនដ្ឋេន. សព្ពេ ធម្មាតិ និព្ពានម្បិ អន្តោកត្វា វុត្តា. អនត្តាតិ អវសវត្តនដ្ឋេន. ឥទំ ទុក្ខំ អរិយសច្ចន្តិអាទីសុ ‘‘ទុក្ខសមុទយោ ទុក្ខនិរោធោ’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘ទុក្ខសមុទយំ ទុក្ខនិរោធ’’ន្តិ លិង្គវិបល្លាសោ កតោ. យស្មា បន ពុទ្ធាទយោ អរិយា បដិវិជ្ឈន្តិ, តស្មា អរិយសច្ចានីតិ វុច្ចន្តិ. យថាហ ‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, អរិយសច្ចានិ…បេ… ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ. អរិយា ឥមានិ បដិវិជ្ឈន្តិ, តស្មា អរិយសច្ចានីតិ វុច្ចន្តី’’តិ. អរិយស្ស សច្ចានីតិបិ អរិយសច្ចានិ. យថាហ ‘‘សទេវកេ លោកេ…បេ… សទេវមនុស្សាយ តថាគតោ អរិយោ, តស្មា អរិយសច្ចានីតិ វុច្ចន្តី’’តិ (សំ. និ. ៥.១០៩៨). ឯតេសំ អភិសម្ពុទ្ធត្តា អរិយភាវសិទ្ធិតោបិ អរិយសច្ចានិ. យថាហ ‘‘ឥមេសំ ខោ, ភិក្ខវេ, ចតុន្នំ អរិយសច្ចានំ យថាភូតំ អភិសម្ពុទ្ធត្តា តថាគតោ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ អរិយោតិ វុច្ចតី’’តិ (សំ. និ. ៥.១០៩៣). អរិយានិ សច្ចានីតិបិ អរិយសច្ចានិ. អរិយានីតិ អវិតថានិ, អវិសំវាទកានីតិ អត្ថោ. យថាហ ‘‘ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ តថានិ អវិតថានិ អនញ្ញថានិ, តស្មា អរិយសច្ចានីតិ វុច្ចន្តី’’តិ (សំ. និ. ៥.១០៩៧). សច្ចានីតិ កោ សច្ចដ្ឋោតិ ចេ? យោ បញ្ញាចក្ខុនា ឧបបរិក្ខមានានំ មាយាវ វិបរីតោ, មរីចីវ វិសំវាទកោ, តិត្ថិយានំ បរិកប្បិតអត្តាវ អនុបលព្ភសភាវោ ច ន ហោតិ, អថ ខោ ពាធនបភវសន្តិនិយ្យានប្បការេន តច្ឆាវិបរីតភូតភាវេន អរិយញាណស្ស គោចរោ ហោតិយេវ. ឯស អគ្គិលក្ខណំ វិយ លោកបកតិ វិយ ច តច្ឆាវិបរីតភូតភាវោ សច្ចដ្ឋោតិ វេទិតព្ពោ. យថាហ ‘‘ឥទំ ទុក្ខន្តិ, ភិក្ខវេ, តថមេតំ អវិតថមេតំ អនញ្ញថមេត’’ន្តិ (សំ. និ. ៥.១០៩០) វិត្ថារោ. អបិច –

នាពាធកំ យតោ ទុក្ខំ, ទុក្ខា អញ្ញំ ន ពាធកំ;

ពាធកត្តនិយាមេន, តតោ សច្ចមិទំ មតំ.

តំ វិនា នាញ្ញតោ ទុក្ខំ, ន ហោតិ ន ច តំ តតោ;

ទុក្ខហេតុ និយាមេន, ឥតិ សច្ចំ វិសត្តិកា.

នាញ្ញា និព្ពានតោ សន្តិ, សន្តំ ន ច ន តំ យតោ;

សន្តភាវនិយាមេន, តតោ សច្ចមិទំ មតំ.

មគ្គា អញ្ញំ ន និយ្យានំ, អនិយ្យានោ ន ចាបិ សោ;

តច្ឆនិយ្យានភាវេន, ឥតិ សោ សច្ចសម្មតោ.

ឥតិ តច្ឆាវិបល្លាស-ភូតភាវំ ចតូស្វបិ;

ទុក្ខាទីស្វវិសេសេន, សច្ចដ្ឋំ អាហុ បណ្ឌិតាតិ.

សោ បនាយំ សច្ចសទ្ទោ អនេកេសុ អត្ថេសុ ទិស្សតិ. សេយ្យថិទំ – ‘‘សច្ចំ ភណេ ន កុជ្ឈេយ្យា’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ២២៤) វាចាសច្ចេ. ‘‘សច្ចេ ឋិតា សមណព្រាហ្មណា ចា’’តិអាទីសុ (ជា. ២.២១.៤៣៣) វិរតិសច្ចេ. ‘‘កស្មា នុ សច្ចានិ វទន្តិ នានា, បវាទិយាសេ កុសលាវទានា’’តិអាទីសុ (សុ. និ. ៨៩១) ទិដ្ឋិសច្ចេ. ‘‘ឯកញ្ហិ សច្ចំ ន ទុតីយមត្ថិ, យស្មិំ បជា នោ វិវទេ បជាន’’ន្តិអាទីសុ (សុ. និ. ៨៩០; មហានិ. ១១៩) បរមត្ថសច្ចេ និព្ពានេ ចេវ មគ្គេ ច. ‘‘ចតុន្នំ សច្ចានំ កតិ កុសលា កតិ អកុសលា’’តិអាទីសុ (វិភ. ២១៦) អរិយសច្ចេ. ស្វាយមិធាបិ អរិយសច្ចេ បវត្តតីតិ.

និទ្ទេសវារសង្គហិតស្ស វិស្សជ្ជនុទ្ទេសស្ស

អត្ថវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អភិញ្ញេយ្យនិទ្ទេសវណ្ណនា

២. ឥទានិ វិស្សជ្ជនុទ្ទេសសង្គហិតេ ធម្មេ បភេទតោ ទស្សេតុំ កថំ ឥមេ ធម្មា អភិញ្ញេយ្យាតិអាទិ និទ្ទេសវារោ អារទ្ធោ. តត្ថ អភិញ្ញេយ្យនិទ្ទេសាទីសុ បញ្ចសុ អាទិតោ ឯកកាទិវសេន ទស ទស វិស្សជ្ជនានិ ទសុត្តរបរិយាយេន សំសន្ទេត្វា ឧទ្ទិដ្ឋានិ. តេសុ អភិញ្ញេយ្យនិទ្ទេសេ តាវ សព្ពេ សត្តាតិ កាមភវាទីសុ សញ្ញាភវាទីសុ ឯកវោការភវាទីសុ ច សព្ពភវេសុ សព្ពេ សត្តា. អាហារដ្ឋិតិកាតិ អាហារតោ ឋិតិ ឯតេសន្តិ អាហារដ្ឋិតិកា. ឋិតីតិ ចេត្ថ សកក្ខណេ អត្ថិតា អធិប្បេតា. ឥតិ សព្ពសត្តានំ ឋិតិហេតុ អាហារោ នា ឯកោ ធម្មោ អធិកេន ញាណេន ជានិតព្ពោ. បច្ចយេ ហិ អភិញ្ញាតេ បច្ចយុប្បន្នាបិ អភិញ្ញាតា ហោន្តិ ឧភិន្នម្បិ អញ្ញមញ្ញាបេក្ខត្តា. ឯតេន ញាតបរិញ្ញា វុត្តា ហោតិ. ននុ ច ឯវំ សន្តេ យំ វុត្តំ ‘‘អសញ្ញសត្តា ទេវា អហេតុកា អនាហារា អផស្សកា’’តិអាទិ (វិភ. ១០១៧), តំ វិរុជ្ឈតីតិ. តញ្ច ន វិរុជ្ឈតិ. តេសញ្ហិ ឈានំ អាហារោតិ. ឯវំ សន្តេបិ ‘‘ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, អាហារា ភូតានំ វា សត្តានំ ឋិតិយា, សម្ភវេសីនំ វា អនុគ្គហាយ. កតមេ ចត្តារោ? កពឡីការោ អាហារោ ឱឡារិកោ វា សុខុមោ វា, ផស្សោ ទុតិយោ, មនោសញ្ចេតនា តតិយា, វិញ្ញាណំ ចតុត្ថ’’ន្តិ (សំ. និ. ២.១១) ឥទំ វិរុជ្ឈតីតិ. ឥទម្បិ ន វិរុជ្ឈតិ. ឯតស្មិញ្ហិ សុត្តេ និប្បរិយាយេន អាហារលក្ខណាវ ធម្មា អាហារាតិ វុត្តា. ឥធ បន បរិយាយេន បច្ចយោ អាហារោតិ វុត្តោ. សព្ពសង្ខតធម្មានញ្ហិ បច្ចយោ លទ្ធុំ វដ្ដតិ, សោ ច យំ យំ ផលំ ជនេតិ, តំ តំ អាហរតិ នាម. តស្មា អាហារោតិ វុច្ចតិ. តេនេវាហ –

‘‘អវិជ្ជម្បាហំ, ភិក្ខវេ, សាហារំ វទាមិ, នោ អនាហារំ. កោ ច, ភិក្ខវេ, អវិជ្ជាយ អាហារោ? ‘បញ្ច នីវរណា’តិស្ស វចនីយំ. បញ្ច នីវរណេបាហំ, ភិក្ខវេ, សាហារេ វទាមិ, នោ អនាហារេ. កោ ច, ភិក្ខវេ, បញ្ចន្នំ នីវរណានំ អាហារោ. ‘អយោនិសោ មនសិការោ’តិស្ស វចនីយ’’ន្តិអាទិ (អ. និ. ១០.៦១). អយំ ឥធ អធិប្បេតោ.

ឯតស្មិញ្ហិ បច្ចយាហារេ គហិតេ បរិយាយាហារោបិ និប្បរិយាយាហារោបិ សព្ពោ គហិតោវ ហោតិ.

តត្ថ អសញ្ញភវេ បច្ចយាហារោ លព្ភតិ. អនុប្បន្នេ ហិ ពុទ្ធេ តិត្ថាយតនេ បព្ពជិត្វា វាយោកសិណេ បរិកម្មំ កត្វា ចតុត្ថជ្ឈានំ និព្ពត្តេត្វា តតោ វុដ្ឋាយ ‘‘ធី ចិត្តំ, ធី ចិត្តំ, ចិត្តស្ស នាម អភាវោយេវ សាធុ. ចិត្តញ្ហិ និស្សាយ វធពន្ធនាទិបច្ចយំ ទុក្ខំ ឧប្បជ្ជតិ, ចិត្តេ អសតិ នត្ថេត’’ន្តិ ខន្តិំ រុចិំ ឧប្បាទេត្វា អបរិហីនជ្ឈានា កាលំកត្វា អសញ្ញភវេ និព្ពត្តន្តិ. យោ យស្ស ឥរិយាបថោ មនុស្សលោកេ បណិហិតោ អហោសិ, សោ តេន ឥរិយាបថេន និព្ពត្តិត្វា បញ្ច កប្បសតានិ តិដ្ឋតិ. ឯត្តកំ អទ្ធានំ និបន្នោ វិយ និសិន្នោ វិយ ឋិតោ វិយ ហោតិ. ឯវរូបានញ្ច សត្តានំ បច្ចយាហារោ លព្ភតិ. តេ ហិ យំ ឈានំ ភាវេត្វា និព្ពត្តា, តទេ នេសំ បច្ចយោ ហោតិ. យថា ជិយាវេគេន ខិត្តសរោ យាវ ជិយាវេគោ អត្ថិ, តាវ គច្ឆតិ, ឯវំ យាវ ឈានបច្ចយោ អត្ថិ, តាវ តិដ្ឋន្តិ. តស្មិំ និដ្ឋិតេ ខីណវេគោ សរោ វិយ បតន្តិ.

យេ បន តេ នេរយិកា ‘‘នេវុដ្ឋានផលូបជីវិនោ ន បុញ្ញផលូបជីវិនោ’’តិ វុត្តា, តេសំ កោ អាហារោតិ? តេសំ កម្មមេវ អាហារោតិ. កិំ បញ្ច អាហារា អត្ថីតិ? ‘‘បញ្ច, ន បញ្ចា’’តិ ឥទំ ន វត្តព្ពំ. ននុ ‘‘បច្ចយោ អាហារោ’’តិ វុត្តោ, តស្មា យេន កម្មេន តេ និរយេ និព្ពត្តា, តទេវ តេសំ ឋិតិបច្ចយត្តា អាហារោ. យំ សន្ធាយ ឥទំ វុត្តំ ‘‘ន តាវ កាលំ ករោតិ, យាវ ន តំ បាបកម្មំ ព្យន្តី ហោតី’’តិ (អ. និ. ៣.៣៦; ម. និ. ៣.២៥០). តស្មា អាហារដ្ឋិតិកាតិ បច្ចយដ្ឋិតិកាតិ អត្ថោ. កពឡីការំ អាហារំ អារព្ភាតិ ចេត្ថ វិវាទោ ន កាតព្ពោ. មុខេ ឧប្បន្នខេឡោបិ ហិ តេសំ អាហារកិច្ចំ សាធេតិ. ខេឡោ ហិ និរយេ ទុក្ខវេទនីយោ ហុត្វា បច្ចយោ ហោតិ, សគ្គេ សុខវេទនីយោ. ឥតិ កាមភវេ និប្បរិយាយេន ចត្តារោ អាហារា, រូបារូបភវេសុ ឋបេត្វា អសញ្ញភវំ សេសានំ តយោ, អសញ្ញានញ្ចេវ អវសេសានញ្ច បច្ចយាហារោតិ ឥមិនា អាហារេន សព្ពេ សត្តា អាហារដ្ឋិតិកា.

សព្ពេ សត្តាតិ ច បុគ្គលាធិដ្ឋានា ធម្មទេសនា, សព្ពេ សង្ខារាតិ អធិប្បាយោ. ភគវតោបិ ហិ ធម្មបុគ្គលានំ វសេន ចតុព្ពិធា ទេសនា – ធម្មាធិដ្ឋានា ធម្មទេសនា, ធម្មាធិដ្ឋានា បុគ្គលទេសនា, បុគ្គលាធិដ្ឋានា បុគ្គលទេសនា, បុគ្គលាធិដ្ឋានា ធម្មទេសនាតិ. ‘‘នាហំ, ភិក្ខវេ, អញ្ញំ ឯកធម្មម្បិ សមនុបស្សាមិ, យំ ឯវំ ភាវិតំ កម្មនិយំ ហោតិ, យថយិទំ ចិត្តំ. ចិត្តំ, ភិក្ខវេ, ភាវិតំ កម្មនិយំ ហោតី’’តិ (អ. និ. ១.២២) ឯវរូបី ធម្មាធិដ្ឋានា ធម្មទេសនា. ‘‘អដ្ឋានមេតំ, ភិក្ខវេ, អនវកាសោ យំ ទិដ្ឋិសម្បន្នោ បុគ្គលោ កញ្ចិ សង្ខារំ និច្ចតោ ឧបគច្ឆេយ្យ, នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’’តិ (អ. និ. ១.២៦៨) ឯវរូបី ធម្មាធិដ្ឋានា បុគ្គលទេសនា. ‘‘ឯកបុគ្គលោ, ភិក្ខវេ, លោកេ ឧប្បជ្ជមានោ ឧប្បជ្ជតិ ពហុជនហិតាយ ពហុជនសុខាយ លោកានុកម្បាយ អត្ថាយ ហិតាយ សុខាយ ទេវមនុស្សាន’’ន្តិ (អ. និ. ១.១៧០, ៣០៩), ឯវរូបី បុគ្គលាធិដ្ឋានា បុគ្គលទេសនា. ‘‘ឯកបុគ្គលស្ស ភិក្ខវេ, បាតុភាវា មហតោ ចក្ខុស្ស បាតុភាវោ ហោតី’’តិ (អ. និ. ១.១៧៥-១៨៦) ឯវរូបី បុគ្គលាធិដ្ឋានា ធម្មទេសនា. តាសុ ឥធ បុគ្គលាធិដ្ឋានា ធម្មទេសនា. ឧបរិ យាវ ទសកា ធម្មានំយេវ គហិតត្តា សត្តគ្គហណេន ធម្មគ្គហណំ កតន្តិ វេទិតព្ពំ, វិសេសេន វា សត្តសន្តានបរិយាបន្នធម្មានំយេវ អធិកេន ញាណេន សភាវតោ ឧបបរិក្ខិតព្ពត្តា សត្តគ្គហណំ កតន្តិ វេទិតព្ពំ, សង្ខារេ ឧបាទាយ សត្តោតិ បញ្ញត្តិមត្តសម្ភវតោ វា ផលោបចារេន សង្ខារា ‘‘សត្តា’’តិ វុត្តាតិ វេទិតព្ពំ. ន ហិ កោចិ សត្តោ បច្ចយដ្ឋិតិកោ អត្ថិ អញ្ញត្រ សង្ខារេហិ, វោហារវសេន បន ឯវំ វុច្ចតិ. ឯវមេតេន ញាតបរិញ្ញា វុត្តា ហោតិ.

ទ្វេ ធាតុយោតិ សង្ខតា ច ធាតុ អសង្ខតា ច ធាតុ. តត្ថ អនេកេហិ បច្ចយេហិ សង្គម្ម កតា បញ្ចក្ខន្ធា សង្ខតា ធាតុ, កេហិចិ បច្ចយេហិ អកតំ និព្ពានំ អសង្ខតា ធាតុ.

តិស្សោ ធាតុយោតិ កាមធាតុ រូបធាតុ អរូបធាតុ (វិភ. ១៨១-១៨២). តត្ថ កតមា កាមធាតុ? ហេដ្ឋតោ អវីចិនិរយំ បរិយន្តំ ករិត្វា ឧបរិតោ បរនិម្មិតវសវត្តី ទេវេ អន្តោករិត្វា យំ ឯតស្មិំ អន្តរេ ឯត្ថាវចរា ឯត្ថ បរិយាបន្នា ខន្ធា ធាតូ អាយតនា រូបា វេទនា សញ្ញា សង្ខារា វិញ្ញាណំ. អយំ វុច្ចតិ កាមធាតុ (វិភ. ១៨២; ធ. ស. ១២៨៧). តត្ថ កតមា រូបធាតុ? ហេដ្ឋតោ ព្រហ្មលោកំ បរិយន្តំ ករិត្វា ឧបរិតោ អកនិដ្ឋេ ទេវេ អន្តោករិត្វា យំ ឯតស្មិំ អន្តរេ ឯត្ថាវចរា ឯត្ថ បរិយាបន្នា សមាបន្នស្ស វា ឧបបន្នស្ស វា ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារិស្ស វា ចិត្តចេតសិកា ធម្មា. អយំ វុច្ចតិ រូបធាតុ. តត្ថ កតមា អរូបធាតុ? ហេដ្ឋតោ អាកាសានញ្ចាយតនូបគេ ទេវេ បរិយន្តំ ករិត្វា ឧបរិតោ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនូបគេ ទេវេ អន្តោករិត្វា យំ ឯតស្មិំ អន្តរេ ឯត្ថាវចរា ឯត្ថ បរិយាបន្នា សមាបន្នស្ស វា ឧបបន្នស្ស វា ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារិស្ស វា ចិត្តចេតសិកា ធម្មា. អយំ វុច្ចតិ អរូបធាតុ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘កាមធាតូតិ កាមភវោ បញ្ចក្ខន្ធា លព្ភន្តិ, រូបធាតូតិ រូបភវោ បញ្ចក្ខន្ធា លព្ភន្តិ. អរូបធាតូតិ អរូបភវោ ចត្តារោ ខន្ធា លព្ភន្តី’’តិ វុត្តំ. អយំ ទសុត្តរបរិយាយេន យោជនា.

សង្គីតិបរិយាយេន បន ‘‘តិស្សោ កុសលធាតុយោ – នេក្ខម្មធាតុ អព្យាបាទធាតុ អវិហិំសាធាតុ. អបរាបិ តិស្សោ ធាតុយោ – រូបធាតុ អរូបធាតុ និរោធធាតុ. អបរាបិ តិស្សោ ធាតុយោ – ហីនា ធាតុ មជ្ឈិមា ធាតុ បណីតា ធាតូ’’តិ (ទី. និ. ១.៣.៣០៥) វុត្តា ធាតុយោបិ ឯត្ថ យុជ្ជន្តិ (វិភ. ១៨១-១៨២). នេក្ខម្មបដិសំយុត្តោ តក្កោ វិតក្កោ…បេ… សម្មាសង្កប្បោ. អយំ វុច្ចតិ នេក្ខម្មធាតុ. សព្ពេបិ កុសលា ធម្មា នេក្ខម្មធាតុ. អព្យាបាទបដិសំយុត្តោ តក្កោ វិតក្កោ…បេ… សម្មាសង្កប្បោ អព្យាបាទធាតុ. យា សត្តេសុ មេត្តិ មេត្តាយនា មេត្តាយិតត្តំ មេត្តាចេតោវិមុត្តិ. អយំ វុច្ចតិ អព្យាបាទធាតុ. អវិហិំសាបដិសំយុត្តោ តក្កោ វិតក្កោ…បេ… សម្មាសង្កប្បោ អវិហិំសាធាតុ. យា សត្តេសុ ករុណា ករុណាយនា ករុណាយិតត្តំ ករុណាចេតោវិមុត្តិ. អយំ វុច្ចតិ អវិហិំសាធាតុ (វិភ. ១៨២). រូបារូបធាតុយោ វុត្តាយេវ. និរោធធាតុ និព្ពានំ. ហីនា ធាតុ ទ្វាទសាកុសលចិត្តុប្បាទា, មជ្ឈិមា ធាតុ អវសេសា តេភូមកធម្មា. បណីតា ធាតុ នវ លោកុត្តរធម្មា. សព្ពាបិ ច និជ្ជីវដ្ឋេន ធាតុ.

ចត្តារិ អរិយសច្ចានីតិ ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ, ទុក្ខសមុទយំ អរិយសច្ចំ, ទុក្ខនិរោធំ អរិយសច្ចំ, ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា អរិយសច្ចំ. ឥមេសំ វណ្ណនា សច្ចវិស្សជ្ជនេសុយេវ ភវិស្សតិ.

បញ្ច វិមុត្តាយតនានីតិ អត្តនោ ហិតត្ថាយ បរេហិ បវត្តិតធម្មទេសនាសវនំ, បរេសំ ហិតត្ថាយ អត្តនោ យថាសុតធម្មទេសនា, យថាសុតស្ស ធម្មស្ស សជ្ឈាយករណំ, យថាសុតស្ស ធម្មស្ស ចេតសា អនុវិតក្កនំ, កសិណាសុភាទីសុ អនុកូលំ អារម្មណន្តិ, ឥមានិ បញ្ច វិមុច្ចនការណានិ. យថាហ –

‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ សត្ថា ធម្មំ ទេសេតិ អញ្ញតរោ វា គរុដ្ឋានិយោ សព្រហ្មចារី, យថា យថា ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ សត្ថា ធម្មំ ទេសេតិ អញ្ញតរោ វា គរុដ្ឋានិយោ សព្រហ្មចារី, តថា តថា សោ តស្មិំ ធម្មេ អត្ថបដិសំវេទី ច ហោតិ ធម្មបដិសំវេទី ច, តស្ស អត្ថបដិសំវេទិនោ ធម្មបដិសំវេទិនោ បាមោជ្ជំ ជាយតិ, បមុទិតស្ស បីតិ ជាយតិ, បីតិមនស្ស កាយោ បស្សម្ភតិ, បស្សទ្ធកាយោ សុខំ វេទេតិ, សុខិនោ ចិត្តំ សមាធិយតិ, ឥទំ បឋមំ វិមុត្តាយតនំ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ ន ហេវ ខោ សត្ថា ធម្មំ ទេសេតិ អញ្ញតរោ វា គរុដ្ឋានិយោ សព្រហ្មចារី, អបិ ច ខោ យថាសុតំ យថាបរិយត្តំ ធម្មំ វិត្ថារេន បរេសំ ទេសេតិ. យថា យថា ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ…បេ… សុខិនោ ចិត្តំ សមាធិយតិ. ឥទំ ទុតិយំ វិមុត្តាយតនំ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ នហេវ ខោ សត្ថា ធម្មំ ទេសេតិ អញ្ញតរោ វា គរុដ្ឋានិយោ សព្រហ្មចារី, នាបិ យថាសុតំ យថាបរិយត្តំ ធម្មំ វិត្ថារេន បរេសំ ទេសេតិ, អបិ ច ខោ យថាសុតំ យថាបរិយត្តំ ធម្មំ វិត្ថារេន សជ្ឈាយំ ករោតិ. យថា យថា ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ…បេ… សុខិនោ ចិត្តំ សមាធិយតិ. ឥទំ តតិយំ វិមុត្តាយតនំ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ នហេវ ខោ សត្ថា ធម្មំ ទេសេតិ អញ្ញតរោ វា គរុដ្ឋានិយោ សព្រហ្មចារី, នាបិ យថាសុតំ យថាបរិយត្តំ ធម្មំ វិត្ថារេន បរេសំ ទេសេតិ, នាបិ យថាសុតំ យថាបរិយត្តំ ធម្មំ វិត្ថារេន សជ្ឈាយំ ករោតិ, នាបិ យថាសុតំ យថាបរិយត្តំ ធម្មំ ចេតសា អនុវិតក្កេតិ អនុវិចារេតិ មនសានុបេក្ខតិ, អបិ ច ខ្វស្ស អញ្ញតរំ សមាធិនិមិត្តំ សុគ្គហិតំ ហោតិ សុមនសិកតំ សូបធារិតំ សុប្បដិវិទ្ធំ បញ្ញាយ, យថា យថា ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ អញ្ញតរំ សមាធិនិមិត្តំ សុគ្គហិតំ ហោតិ សុមនសិកតំ សូបធារិតំ សុប្បដិវិទ្ធំ បញ្ញាយ តថា តថា សោ តស្មិំ ធម្មេ អត្ថបដិសំវេទី ច ហោតិ ធម្មបដិសំវេទី ច. តស្ស អត្ថបដិសំវេទិនោ ធម្មបដិសំវេទិនោ បាមោជ្ជំ ជាយតិ, បមុទិតស្ស បីតិ ជាយតិ, បីតិមនស្ស កាយោ បស្សម្ភតិ, បស្សទ្ធកាយោ សុខំ វេទេតិ, សុខិនោ ចិត្តំ សមាធិយតិ. ឥទំ បញ្ចមំ វិមុត្តាយតន’’ន្តិ (អ. និ. ៥.២៦; ទី. និ. ៣.៣២២).

ឆ អនុត្តរិយានីតិ ឯត្ថ នត្ថិ ឯតេសំ ឧត្តរន្តិ អនុត្តរានិ, អនុត្តរានិ ឯវ អនុត្តរិយានិ, ជេដ្ឋកានីតិ អត្ថោ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘ឆយិមានិ (អ. និ. ៦.៨, ៣០), ភិក្ខវេ, អនុត្តរិយានិ. កតមានិ ឆ? ទស្សនានុត្តរិយំ, សវនានុត្តរិយំ, លាភានុត្តរិយំ, សិក្ខានុត្តរិយំ, បារិចរិយានុត្តរិយំ, អនុស្សតានុត្តរិយន្តិ.

‘‘កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, ទស្សនានុត្តរិយំ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ ហត្ថិរតនម្បិ ទស្សនាយ គច្ឆតិ, អស្សរតនម្បិ ទស្សនាយ គច្ឆតិ, មណិរតនម្បិ ទស្សនាយ គច្ឆតិ, ឧច្ចាវចំ វា បន ទស្សនាយ គច្ឆតិ, សមណំ វា ព្រាហ្មណំ វា មិច្ឆាទិដ្ឋិកំ មិច្ឆាបដិបន្នំ ទស្សនាយ គច្ឆតិ. អត្ថេតំ, ភិក្ខវេ, ទស្សនំ, នេតំ នត្ថីតិ វទាមិ. តញ្ច ខោ ឯតំ, ភិក្ខវេ, ទស្សនំ ហីនំ គម្មំ បោថុជ្ជនិកំ អនរិយំ អនត្ថសំហិតំ ន និព្ពិទាយ ន វិរាគាយ ន និរោធាយ ន ឧបសមាយ ន អភិញ្ញាយ ន សម្ពោធាយ ន និព្ពានាយ សំវត្តតិ. យោ ច ខោ, ភិក្ខវេ, តថាគតំ វា តថាគតសាវកំ វា ទស្សនាយ គច្ឆតិ និវិដ្ឋសទ្ធោ និវិដ្ឋបេមោ ឯកន្តគតោ អភិប្បសន្នោ. ឯតទានុត្តរិយំ, ភិក្ខវេ, ទស្សនានំ សត្តានំ វិសុទ្ធិយា សោកបរិទេវានំ សមតិក្កមាយ ទុក្ខទោមនស្សានំ អត្ថង្គមាយ ញាយស្ស អធិគមាយ និព្ពានស្ស សច្ឆិកិរិយាយ, យទិទំ តថាគតំ វា តថាគតសាវកំ វា ទស្សនាយ គច្ឆតិ និវិដ្ឋសទ្ធោ និវិដ្ឋបេមោ ឯកន្តគតោ អភិប្បសន្នោ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ទស្សនានុត្តរិយំ. ឥតិ ទស្សនានុត្តរិយំ.

‘‘សវនានុត្តរិយញ្ច កថំ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ ភេរិសទ្ទម្បិ សវនាយ គច្ឆតិ, វីណាសទ្ទម្បិ សវនាយ គច្ឆតិ, គីតសទ្ទម្បិ សវនាយ គច្ឆតិ, ឧច្ចាវចំ វា បន សវនាយ គច្ឆតិ, សមណស្ស វា ព្រាហ្មណស្ស វា មិច្ឆាទិដ្ឋិកស្ស មិច្ឆាបដិបន្នស្ស ធម្មស្សវនាយ គច្ឆតិ. អត្ថេតំ, ភិក្ខវេ, សវនំ, នេតំ នត្ថីតិ វទាមិ. តញ្ច ខោ ឯតំ, ភិក្ខវេ, សវនំ ហីនំ…បេ… ន និព្ពានាយ សំវត្តតិ. យោ ច ខោ, ភិក្ខវេ, តថាគតស្ស វា តថាគតសាវកស្ស វា ធម្មស្សវនាយ គច្ឆតិ និវិដ្ឋសទ្ធោ និវិដ្ឋបេមោ ឯកន្តគតោ អភិប្បសន្នោ. ឯតទានុត្តរិយំ, ភិក្ខវេ, សវនានំ សត្តានំ វិសុទ្ធិយា…បេ… និព្ពានស្ស សច្ឆិកិរិយាយ, យទិទំ តថាគតស្ស វា តថាគតសាវកស្ស វា ធម្មស្សវនាយ គច្ឆតិ និវិដ្ឋសទ្ធោ និវិដ្ឋបេមោ ឯកន្តគតោ អភិប្បសន្នោ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, សវនានុត្តរិយំ. ឥតិ ទស្សនានុត្តរិយំ, សវនានុត្តរិយំ.

‘‘លាភានុត្តរិយញ្ច កថំ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុត្តលាភម្បិ លភតិ, ទារលាភម្បិ លភតិ, ធនលាភម្បិ លភតិ, ឧច្ចាវចំ វា បន លាភម្បិ លភតិ. សមណេ វា ព្រាហ្មណេ វា មិច្ឆាទិដ្ឋិកេ មិច្ឆាបដិបន្នេ សទ្ធំ បដិលភតិ. អត្ថេសោ, ភិក្ខវេ, លាភោ, នេសោ នត្ថីតិ វទាមិ. សោ ច ខោ ឯសោ, ភិក្ខវេ, លាភោ ហីនោ…បេ… ន និព្ពានាយ សំវត្តតិ. យោ ច ខោ, ភិក្ខវេ, តថាគតេ វា តថាគតសាវកេ វា សទ្ធំ បដិលភតិ និវិដ្ឋសទ្ធោ និវិដ្ឋបេមោ ឯកន្តគតោ អភិប្បសន្នោ. ឯតទានុត្តរិយំ, ភិក្ខវេ, លាភានំ សត្តានំ វិសុទ្ធិយា…បេ… និព្ពានស្ស សច្ឆិកិរិយាយ, យទិទំ តថាគតេ វា តថាគតសាវកេ វា សទ្ធំ បដិលភតិ និវិដ្ឋសទ្ធោ និវិដ្ឋបេមោ ឯកន្តគតោ អភិប្បសន្នោ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, លាភានុត្តរិយំ. ឥតិ ទស្សនានុត្តរិយំ, សវនានុត្តរិយំ, លាភានុត្តរិយំ.

‘‘សិក្ខានុត្តរិយញ្ច កថំ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ ហត្ថិស្មិម្បិ សិក្ខតិ, អស្សស្មិម្បិ សិក្ខតិ, រថស្មិម្បិ សិក្ខតិ, ធនុស្មិម្បិ សិក្ខតិ, ថរុស្មិម្បិ សិក្ខតិ, ឧច្ចាវចំ វា បន សិក្ខតិ, សមណស្ស វា ព្រាហ្មណស្ស វា មិច្ឆាទិដ្ឋិកស្ស មិច្ឆាបដិបន្នស្ស សិក្ខតិ. អត្ថេសា, ភិក្ខវេ, សិក្ខា, នេសា នត្ថីតិ វទាមិ. សា ច ខោ ឯសា, ភិក្ខវេ, សិក្ខា ហីនា…បេ… ន និព្ពានាយ សំវត្តតិ. យោ ច ខោ, ភិក្ខវេ, តថាគតប្បវេទិតេ ធម្មវិនយេ អធិសីលម្បិ សិក្ខតិ, អធិចិត្តម្បិ សិក្ខតិ, អធិបញ្ញម្បិ សិក្ខតិ និវិដ្ឋសទ្ធោ និវិដ្ឋបេមោ ឯកន្តគតោ អភិប្បសន្នោ. ឯតទានុត្តរិយំ, ភិក្ខវេ, សិក្ខានំ សត្តានំ វិសុទ្ធិយា…បេ… និព្ពានស្ស សច្ឆិកិរិយាយ, យទិទំ តថាគតប្បវេទិតេ ធម្មវិនយេ អធិសីលម្បិ សិក្ខតិ, អធិចិត្តម្បិ សិក្ខតិ, អធិបញ្ញម្បិ សិក្ខតិ និវិដ្ឋសទ្ធោ និវិដ្ឋបេមោ ឯកន្តគតោ អភិប្បសន្នោ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, សិក្ខានុត្តរិយំ. ឥតិ ទស្សនានុត្តរិយំ, សវនានុត្តរិយំ, លាភានុត្តរិយំ, សិក្ខានុត្តរិយំ.

‘‘បារិចរិយានុត្តរិយញ្ច កថំ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ ខត្តិយម្បិ បរិចរតិ, ព្រាហ្មណម្បិ បរិចរតិ, គហបតិម្បិ បរិចរតិ, ឧច្ចាវចំ វា បន បរិចរតិ, សមណំ វា ព្រាហ្មណំ វា មិច្ឆាទិដ្ឋិកំ មិច្ឆាបដិបន្នំ បរិចរតិ. អត្ថេសា, ភិក្ខវេ, បារិចរិយា, នេសា នត្ថីតិ វទាមិ. សា ច ខោ ឯសា, ភិក្ខវេ, បារិចរិយា ហីនា…បេ… ន និព្ពានាយ សំវត្តតិ. យោ ច ខោ, ភិក្ខវេ, តថាគតំ វា តថាគតសាវកំ វា បរិចរតិ និវិដ្ឋសទ្ធោ និវិដ្ឋបេមោ ឯកន្តគតោ អភិប្បសន្នោ. ឯតទានុត្តរិយំ, ភិក្ខវេ, បារិចរិយានំ សត្តានំ វិសុទ្ធិយា…បេ… និព្ពានស្ស សច្ឆិកិរិយាយ, យទិទំ តថាគតំ វា តថាគតសាវកំ វា បរិចរតិ និវិដ្ឋសទ្ធោ និវិដ្ឋបេមោ ឯកន្តគតោ អភិប្បសន្នោ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, បារិចរិយានុត្តរិយំ. ឥតិ ទស្សនានុត្តរិយំ, សវនានុត្តរិយំ, លាភានុត្តរិយំ, សិក្ខានុត្តរិយំ, បារិចរិយានុត្តរិយំ.

‘‘អនុស្សតានុត្តរិយញ្ច កថំ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុត្តលាភម្បិ អនុស្សរតិ, ទារលាភម្បិ អនុស្សរតិ, ធនលាភម្បិ អនុស្សរតិ, ឧច្ចាវចំ វា បន អនុស្សរតិ, សមណំ វា ព្រាហ្មណំ វា មិច្ឆាទិដ្ឋិកំ មិច្ឆាបដិបន្នំ អនុស្សរតិ. អត្ថេសា, ភិក្ខវេ, អនុស្សតិ, នេសា នត្ថីតិ វទាមិ. សា ច ខោ ឯសា, ភិក្ខវេ, អនុស្សតិ ហីនា…បេ… ន និព្ពានាយ សំវត្តតិ. យោ ច ខោ, ភិក្ខវេ, តថាគតំ វា តថាគតសាវកំ វា អនុស្សរតិ និវិដ្ឋសទ្ធោ និវិដ្ឋបេមោ ឯកន្តគតោ អភិប្បសន្នោ. ឯតទានុត្តរិយំ, ភិក្ខវេ, អនុស្សតីនំ សត្តានំ វិសុទ្ធិយា…បេ… និព្ពានស្ស សច្ឆិកិរិយាយ, យទិទំ តថាគតំ វា តថាគតសាវកំ វា អនុស្សរតិ និវិដ្ឋសទ្ធោ និវិដ្ឋបេមោ ឯកន្តគតោ អភិប្បសន្នោ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, អនុស្សតានុត្តរិយំ. ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, ឆ អនុត្តរិយានី’’តិ (អ. និ. ៦.៣០).

សត្ត និទ្ទសវត្ថូនីតិ ឯត្ថ នត្ថិ ឯតស្ស ទសាតិ និទ្ទសោ. និទ្ទសស្ស និទ្ទសភាវស្ស វត្ថូនិ ការណានិ និទ្ទសវត្ថូនិ. ខីណាសវោ ហិ ទសវស្សកាលេ បរិនិព្ពុតោ បុន បដិសន្ធិយា អភាវា បុន ទសវស្សោ ន ហោតីតិ និទ្ទសោតិ វុច្ចតិ. ន កេវលញ្ច ទសវស្សោវ ន ហោតិ, នវវស្សោបិ…បេ… ឯកមុហុត្តិកោបិ ន ហោតិយេវ. ន កេវលញ្ច ទសវស្សកាលេ បរិនិព្ពុតោ, សត្តវស្សិកកាលេ បរិនិព្ពុតោបិ និស្សត្តោ និទ្ទសោ និមុហុត្តោ ហោតិយេវ. តិត្ថិយសមយេ ឧប្បន្នវោហារំ បន សាសនេ ខីណាសវស្ស អារោបេត្វា តត្ថ តាទិសស្ស អភាវំ, ឥធ ច សព្ភាវំ ទស្សេន្តោ ភគវា តាទិសសភាវស្ស ការណានិ ‘‘សត្ត និទ្ទសវត្ថូនី’’តិ អាហ. យថាហ –

‘‘សត្តិមានិ, ភិក្ខវេ, និទ្ទសវត្ថូនិ. កតមានិ សត្ត? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សិក្ខាសមាទានេ តិព្ពច្ឆន្ទោ ហោតិ, អាយតិញ្ច សិក្ខាសមាទានេ អវិគតបេមោ. ធម្មនិសន្តិយា តិព្ពច្ឆន្ទោ ហោតិ, អាយតិញ្ច ធម្មនិសន្តិយា អវិគតបេមោ. ឥច្ឆាវិនយេ តិព្ពច្ឆន្ទោ ហោតិ, អាយតិញ្ច ឥច្ឆាវិនយេ អវិគតបេមោ. បដិសល្លានេ តិព្ពច្ឆន្ទោ ហោតិ, អាយតិញ្ច បដិសល្លានេ អវិគតបេមោ. វីរិយារម្ភេ តិព្ពច្ឆន្ទោ ហោតិ, អាយតិញ្ច វីរិយារម្ភេ អវិគតបេមោ. សតិនេបក្កេ តិព្ពច្ឆន្ទោ ហោតិ, អាយតិញ្ច សតិនេបក្កេ អវិគតបេមោ. ទិដ្ឋិបដិវេធេ តិព្ពច្ឆន្ទោ ហោតិ, អាយតិញ្ច ទិដ្ឋិបដិវេធេ អវិគតបេមោ. ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, សត្ត និទ្ទសវត្ថូនី’’តិ (អ. និ. ៧.២០).

ថេរោបិ តថេវ ទេសនំ ឧទ្ធរិត្វា ‘‘សត្ត និទ្ទសវត្ថូនី’’តិ អាហ.

អដ្ឋ អភិភាយតនានីតិ ឯត្ថ អភិភុយ្យមានានិ អាយតនានិ ឯតេសំ ឈានានន្តិ អភិភាយតនានិ, ឈានានិ. អាយតនានីតិ អធិដ្ឋានដ្ឋេន អាយតនសង្ខាតានិ កសិណារម្មណានិ. ញាណុត្តរិកោ ហិ បុគ្គលោ វិសទញាណោ ‘‘កិំ ឯត្ថ អារម្មណេ សមាបជ្ជិតព្ពំ. ន មយ្ហំ ចិត្តេកគ្គតាករណេ ភារោ អត្ថី’’តិ, តានិ អារម្មណានិ អភិភវិត្វា សមាបជ្ជតិ, សហ និមិត្តុប្បាទេនេវេត្ថ អប្បនំ និព្ពត្តេតីតិ អត្ថោ. ឯវំ ឧប្បាទិតានិ ឈានានិ ‘‘អភិភាយតនានី’’តិ វុច្ចន្តិ.

‘‘កតមានិ (អ. និ. ៨.៦៥) អដ្ឋ? អជ្ឈត្តំ រូបសញ្ញី ឯកោ ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតិ បរិត្តានិ សុវណ្ណទុព្ពណ្ណានិ, ‘តានិ អភិភុយ្យ ជានាមិ បស្សាមី’តិ ឯវំសញ្ញី ហោតិ. ឥទំ បឋមំ អភិភាយតនំ.

‘‘អជ្ឈត្តំ រូបសញ្ញី ឯកោ ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតិ អប្បមាណានិ សុវណ្ណទុព្ពណ្ណានិ, ‘តានិ អភិភុយ្យ ជានាមិ បស្សាមី’តិ ឯវំសញ្ញី ហោតិ. ឥទំ ទុតិយំ អភិភាយតនំ.

‘‘អជ្ឈត្តំ អរូបសញ្ញី ឯកោ ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតិ បរិត្តានិ សុវណ្ណទុព្ពណ្ណានិ, ‘តានិ អភិភុយ្យ ជានាមិ បស្សាមី’តិ ឯវំសញ្ញី ហោតិ. ឥទំ តតិយំ អភិភាយតនំ.

‘‘អជ្ឈត្តំ អរូបសញ្ញី ឯកោ ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតិ អប្បមាណានិ សុវណ្ណទុព្ពណ្ណានិ, ‘តានិ អភិភុយ្យ ជានាមិ បស្សាមី’តិ ឯវំសញ្ញី ហោតិ. ឥទំ ចតុត្ថំ អភិភាយតនំ.

‘‘អជ្ឈត្តំ អរូបសញ្ញី ឯកោ ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតិ នីលានិ នីលវណ្ណានិ នីលនិទស្សនានិ នីលនិភាសានិ. សេយ្យថាបិ នាម ឧមាបុប្ផំ នីលំ នីលវណ្ណំ នីលនិទស្សនំ នីលនិភាសំ, សេយ្យថាបិ វា បន តំ វត្ថំ ពារាណសេយ្យកំ ឧភតោភាគវិមដ្ឋំ នីលំ នីលវណ្ណំ នីលនិទស្សនំ នីលនិភាសំ, ឯវមេវ អជ្ឈត្តំ អរូបសញ្ញី ឯកោ ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតិ នីលានិ នីលវណ្ណានិ នីលនិទស្សនានិ នីលនិភាសានិ, ‘តានិ អភិភុយ្យ ជានាមិ បស្សាមី’តិ ឯវំសញ្ញី ហោតិ. ឥទំ បញ្ចមំ អភិភាយតនំ.

‘‘អជ្ឈត្តំ អរូបសញ្ញី ឯកោ ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតិ បីតានិ បីតវណ្ណានិ បីតនិទស្សនានិ បីតនិភាសានិ. សេយ្យថាបិ នាម កណិការបុប្ផំ បីតំ បីតវណ្ណំ បីតនិទស្សនំ បីតនិភាសំ, សេយ្យថាបិ វា បន តំ វត្ថំ ពារាណសេយ្យកំ ឧភតោភាគវិមដ្ឋំ បីតំ បីតវណ្ណំ បីតនិទស្សនំ បីតនិភាសំ, ឯវមេវ អជ្ឈត្តំ អរូបសញ្ញី ឯកោ ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតិ បីតានិ បីតវណ្ណានិ បីតនិទស្សនានិ បីតនិភាសានិ, ‘តានិ អភិភុយ្យ ជានាមិ បស្សាមី’តិ ឯវំសញ្ញី ហោតិ. ឥទំ ឆដ្ឋំ អភិភាយតនំ.

‘‘អជ្ឈត្តំ អរូបសញ្ញី ឯកោ ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតិ លោហិតកានិ លោហិតកវណ្ណានិ លោហិតកនិទស្សនានិ លោហិតកនិភាសានិ. សេយ្យថាបិ នាម ពន្ធុជីវកបុប្ផំ លោហិតកំ លោហិតកវណ្ណំ លោហិតកនិទស្សនំ លោហិតកនិភាសំ, សេយ្យថាបិ វា បន តំ វត្ថំ ពារាណសេយ្យកំ ឧភតោភាគវិមដ្ឋំ លោហិតកំ លោហិតកវណ្ណំ លោហិតកនិទស្សនំ លោហិតកនិភាសំ, ឯវមេវ អជ្ឈត្តំ អរូបសញ្ញី ឯកោ ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតិ លោហិតកានិ លោហិតកវណ្ណានិ លោហិតកនិទស្សនានិ លោហិតកនិភាសានិ, ‘តានិ អភិភុយ្យ ជានាមិ បស្សាមី’តិ ឯវំសញ្ញី ហោតិ. ឥទំ សត្តមំ អភិភាយតនំ.

‘‘អជ្ឈត្តំ អរូបសញ្ញី ឯកោ ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតិ ឱទាតានិ ឱទាតវណ្ណានិ ឱទាតនិទស្សនានិ ឱទាតនិភាសានិ. សេយ្យថាបិ នាម ឱសធិតារកា ឱទាតា ឱទាតវណ្ណា ឱទាតនិទស្សនា ឱទាតនិភាសា, សេយ្យថាបិ វា បន តំ វត្ថំ ពារាណសេយ្យកំ ឧភតោភាគវិមដ្ឋំ ឱទាតំ ឱទាតវណ្ណំ ឱទាតនិទស្សនំ ឱទាតនិភាសំ, ឯវមេវ អជ្ឈត្តំ អរូបសញ្ញី ឯកោ ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតិ ឱទាតានិ ឱទាតវណ្ណានិ ឱទាតនិទស្សនានិ ឱទាតនិភាសានិ, ‘តានិ អភិភុយ្យ ជានាមិ បស្សាមី’តិ ឯវំសញ្ញី ហោតិ. ឥទំ អដ្ឋមំ អភិភាយតនំ. ឥមានិ អដ្ឋ អភិភាយតនានិ (អ. និ. ៨.៦៥; ទី. និ. ៣.៣៥៨).

នវ អនុបុព្ពវិហារាតិ បុព្ពំ បុព្ពំ អនុ អនុបុព្ពំ, អនុបុព្ពំ វិហរិតព្ពតោ សមាបជ្ជិតព្ពតោ វិហារា អនុបុព្ពវិហារា, អនុបដិបាដិយា សមាបជ្ជិតព្ពវិហារាតិ អត្ថោ.

‘‘កតមេ នវ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ សវិតក្កំ សវិចារំ វិវេកជំ បីតិសុខំ បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. វិតក្កវិចារានំ វូបសមា អជ្ឈត្តំ សម្បសាទនំ ចេតសោ ឯកោទិភាវំ អវិតក្កំ អវិចារំ សមាធិជំ បីតិសុខំ ទុតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. បីតិយា ច វិរាគា ឧបេក្ខកោ ច វិហរតិ សតោ សម្បជានោ, សុខញ្ច កាយេន បដិសំវេទេតិ, យំ តំ អរិយា អាចិក្ខន្តិ ‘ឧបេក្ខកោ សតិមា សុខវិហារី’តិ, តតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. សុខស្ស ច បហានា ទុក្ខស្ស ច បហានា បុព្ពេវ សោមនស្សទោមនស្សានំ អត្ថង្គមា អទុក្ខមសុខំ ឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធិំ ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. សព្ពសោ រូបសញ្ញានំ សមតិក្កមា បដិឃសញ្ញានំ អត្ថង្គមា នានត្តសញ្ញានំ អមនសិការា ‘អនន្តោ អាកាសោ’តិ អាកាសានញ្ចាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. សព្ពសោ អាកាសានញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្ម ‘អនន្តំ វិញ្ញាណ’ន្តិ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. សព្ពសោ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្ម ‘នត្ថិ កិញ្ចី’តិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. សព្ពសោ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ សមតិក្កម្ម នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. សព្ពសោ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ សមតិក្កម្ម សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតី’’តិ (អ. និ. ៩.៣៣; ទី. និ. ៣.៣៤៣, ៣៥៩) វុត្តា នវ អនុបុព្ពវិហារាវ.

ទស និជ្ជរវត្ថូនីតិ មិច្ឆាទិដ្ឋាទីនិ និជ្ជរយន្តិ នាសយន្តីតិ និជ្ជរានិ. វត្ថូនីតិ ការណានិ. និជ្ជរានិ ច តានិ វត្ថូនិ ចាតិ និជ្ជរវត្ថូនិ. សម្មាទិដ្ឋាទីនំ ឯតំ អធិវចនំ.

‘‘កតមានិ (អ. និ. ១០.១០៦; ទី. និ. ៣.៣៦០) ទស? សម្មាទិដ្ឋិកស្ស, ភិក្ខវេ, មិច្ឆាទិដ្ឋិ និជ្ជិណ្ណា ហោតិ. យេ ច មិច្ឆាទិដ្ឋិបច្ចយា អនេកេ បាបកា អកុសលា ធម្មា សម្ភវន្តិ, តេ ចស្ស និជ្ជិណ្ណា ហោន្តិ, សម្មាទិដ្ឋិបច្ចយា ច អនេកេ កុសលា ធម្មា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តិ.

‘‘សម្មាសង្កប្បស្ស, ភិក្ខវេ, មិច្ឆាសង្កប្បោ និជ្ជិណ្ណោ ហោតិ. យេ ច មិច្ឆាសង្កប្បបច្ចយា អនេកេ បាបកា អកុសលា ធម្មា សម្ភវន្តិ, តេ ចស្ស និជ្ជិណ្ណា ហោន្តិ, សម្មាសង្កប្បបច្ចយា ច អនេកេ កុសលា ធម្មា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តិ.

‘‘សម្មាវាចស្ស, ភិក្ខវេ, មិច្ឆាវាចា និជ្ជិណ្ណា ហោតិ. យេ ច មិច្ឆាវាចាបច្ចយា អនេកេ បាបកា អកុសលា ធម្មា សម្ភវន្តិ, តេ ចស្ស និជ្ជិណ្ណា ហោន្តិ, សម្មាវាចាបច្ចយា ច អនេកេ កុសលា ធម្មា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តិ.

‘‘សម្មាកម្មន្តស្ស, ភិក្ខវេ, មិច្ឆាកម្មន្តោ និជ្ជិណ្ណោ ហោតិ. យេ ច មិច្ឆាកម្មន្តបច្ចយា អនេកេ បាបកា អកុសលា ធម្មា សម្ភវន្តិ, តេ ចស្ស និជ្ជិណ្ណា ហោន្តិ, សម្មាកម្មន្តបច្ចយា ច អនេកេ កុសលា ធម្មា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តិ.

‘‘សម្មាអាជីវស្ស, ភិក្ខវេ, មិច្ឆាអាជីវោ និជ្ជិណ្ណោ ហោតិ. យេ ច មិច្ឆាអាជីវបច្ចយា អនេកេ បាបកា អកុសលា ធម្មា សម្ភវន្តិ, តេ ចស្ស និជ្ជិណ្ណា ហោន្តិ, សម្មាអាជីវបច្ចយា ច អនេកេ កុសលា ធម្មា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តិ.

‘‘សម្មាវាយាមស្ស, ភិក្ខវេ, មិច្ឆាវាយាមោ និជ្ជិណ្ណោ ហោតិ. យេ ច មិច្ឆាវាយាមបច្ចយា អនេកេ បាបកា អកុសលា ធម្មា សម្ភវន្តិ, តេ ចស្ស និជ្ជិណ្ណា ហោន្តិ, សម្មាវាយាមបច្ចយា ច អនេកេ កុសលា ធម្មា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តិ.

‘‘សម្មាសតិស្ស, ភិក្ខវេ, មិច្ឆាសតិ និជ្ជិណ្ណា ហោតិ. យេ ច មិច្ឆាសតិបច្ចយា អនេកេ បាបកា អកុសលា ធម្មា សម្ភវន្តិ, តេ ចស្ស និជ្ជិណ្ណា ហោន្តិ, សម្មាសតិបច្ចយា ច អនេកេ កុសលា ធម្មា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តិ.

‘‘សម្មាសមាធិស្ស, ភិក្ខវេ, មិច្ឆាសមាធិ និជ្ជិណ្ណោ ហោតិ. យេ ច មិច្ឆាសមាធិបច្ចយា អនេកេ បាបកា អកុសលា ធម្មា សម្ភវន្តិ, តេ ចស្ស និជ្ជិណ្ណា ហោន្តិ, សម្មាសមាធិបច្ចយា ច អនេកេ កុសលា ធម្មា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តិ.

‘‘សម្មាញាណិស្ស, ភិក្ខវេ, មិច្ឆាញាណំ និជ្ជិណ្ណំ ហោតិ. យេ ច មិច្ឆាញាណបច្ចយា អនេកេ បាបកា អកុសលា ធម្មា សម្ភវន្តិ, តេ ចស្ស និជ្ជិណ្ណា ហោន្តិ, សម្មាញាណបច្ចយា ច អនេកេ កុសលា ធម្មា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តិ.

‘‘សម្មាវិមុត្តិស្ស, ភិក្ខវេ, មិច្ឆាវិមុត្តិ និជ្ជិណ្ណា ហោតិ. យេ ច មិច្ឆាវិមុត្តិបច្ចយា អនេកេ បាបកា អកុសលា ធម្មា សម្ភវន្តិ, តេ ចស្ស និជ្ជិណ្ណា ហោន្តិ, សម្មាវិមុត្តិបច្ចយា ច អនេកេ កុសលា ធម្មា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តី’’តិ (អ. និ. ១០.១០៦; ទី. និ. ៣.៣៦០) វុត្តានិ ទស និជ្ជរវត្ថូនិ.

៣. សព្ពំ, ភិក្ខវេ, អភិញ្ញេយ្យន្តិអាទិ ភគវតា វុត្តំ ឥធ អាហរិត្វា ទស្សិតន្តិ វេទិតព្ពំ. កិញ្ច-ឥតិ ច-ការោ បទបូរណមត្តេ និបាតោ. ចក្ខាទីនិ តិំស វិស្សជ្ជនានិ ឆសុ ទ្វារេសុ ឯកេកស្មិំ បញ្ច បញ្ច កត្វា ទ្វារារម្មណបវត្តិក្កមេន និទ្ទិដ្ឋានិ. តត្ថ ទុវិធំ ចក្ខុ – មំសចក្ខុ បញ្ញាចក្ខុ ច. តេសុ ពុទ្ធចក្ខុ សមន្តចក្ខុ ញាណចក្ខុ ទិព្ពចក្ខុ ធម្មចក្ខូតិ បញ្ចវិធំ បញ្ញាចក្ខុ. ‘‘អទ្ទសំ ខោ អហំ, ភិក្ខវេ, ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ វោលោកេន្តោ’’តិ (ម. និ. ១.២៨៣; ២.៣៣៩; មហាវ. ៩) ឥទំ ពុទ្ធចក្ខុ នាម. ‘‘សមន្តចក្ខុ វុច្ចតិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណ’’ន្តិ (ចូឡនិ. ធោតកមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៣២; មោឃរាជមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៨៥) ឥទំ សមន្តចក្ខុ នាម. ‘‘ចក្ខុំ ឧទបាទិ ញាណំ ឧទបាទី’’តិ (សំ. និ. ៥.១០៨១; មហាវ. ១៥) ឥទំ ញាណចក្ខុ នាម. ‘‘អទ្ទសំ ខោ អហំ, ភិក្ខវេ, ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេនា’’តិ (ម. និ. ១.២៨៥) ឥទំ ទិព្ពចក្ខុ នាម. ‘‘វិរជំ វីតមលំ ធម្មចក្ខុំ ឧទបាទី’’តិ (ម. និ. ២.៣៩៥) ឥទំ ហេដ្ឋិមមគ្គត្តយសង្ខាតំ ញាណំ ធម្មចក្ខុ នាម.

មំសចក្ខុបិ សសម្ភារចក្ខុ, បសាទចក្ខូតិ ទុវិធំ ហោតិ. យ្វាយំ អក្ខិកូបកេ បតិដ្ឋិតោ ហេដ្ឋា អក្ខិកូបកដ្ឋិកេន ឧបរិ ភមុកដ្ឋិកេន ឧភតោ អក្ខិកូដេហិ ពហិទ្ធា អក្ខិបខុមេហិ បរិច្ឆិន្នោ អក្ខិកូបកមជ្ឈា និក្ខន្តេន ន្ហារុសុត្តកេន មត្ថលុង្គេ អាពទ្ធោ សេតកណ្ហាតិកណ្ហមណ្ឌលវិចិត្តោ មំសបិណ្ឌោ, ឥទំ សសម្ភារចក្ខុ នាម. យោ បន ឯត្ថ សិតោ ឯត្ថ បដិពទ្ធោ ចតុន្នំ មហាភូតានំ ឧបាទាយ បសាទោ, ឥទំ បសាទចក្ខុ នាម. ឥទមិធាធិប្បេតំ. តទេតំ តស្ស សសម្ភារចក្ខុនោ សេតមណ្ឌលបរិក្ខិត្តស្ស កណ្ហមណ្ឌលស្ស មជ្ឈេ អភិមុខេ ឋិតានំ សរីរសណ្ឋានុប្បត្តិទេសេ ទិដ្ឋិមណ្ឌលេ សត្តសុ បិចុបដលេសុ អាសិត្តតេលំ បិចុបដលានិ វិយ សត្ត អក្ខិបដលានិ ព្យាបេត្វា បមាណតោ មុគ្គវិទលមត្តំ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ យថារហំ វត្ថុទ្វារភាវំ សាធយមានំ តិដ្ឋតិ. តំ ចក្ខតីតិ ចក្ខុ, រូបំ អស្សាទេតិ វិភាវេតិ ចាតិ អត្ថោ. រូបយន្តីតិ រូបា, វណ្ណវិការំ អាបជ្ជមានា ហទយង្គតភាវំ បកាសេន្តីតិ អត្ថោ. ចក្ខុតោ បវត្តំ វិញ្ញាណំ, ចក្ខុស្ស វា វិញ្ញាណំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ. ផុសតីតិ ផស្សោ. ឧបសគ្គេន បទំ មណ្ឌេត្វា សម្ផស្សោតិ វុត្តំ. ចក្ខុតោ បវត្តោ សម្ផស្សោ ចក្ខុសម្ផស្សោ. ចក្ខុសម្ផស្សបច្ចយាតិ ចក្ខុវិញ្ញាណសម្បយុត្តផស្សបច្ចយា. វេទយិតន្តិ វិន្ទនំ, វេទនាតិ អត្ថោ. តទេវ សុខយតីតិ សុខំ, យស្សុប្បជ្ជតិ, តំ សុខិតំ ករោតីតិ អត្ថោ. សុដ្ឋុ វា ខាទតិ, ខនតិ ច កាយចិត្តាពាធន្តិ សុខំ. ទុក្ខយតីតិ ទុក្ខំ, យស្សុប្បជ្ជតិ, តំ ទុក្ខិតំ ករោតីតិ អត្ថោ. ន ទុក្ខំ ន សុខន្តិ អទុក្ខមសុខំ. ម-ការោ បទសន្ធិវសេន វុត្តោ. សោ បន ចក្ខុសម្ផស្សោ អត្តនា សម្បយុត្តាយ វេទនាយ សហជាត អញ្ញមញ្ញនិស្សយ វិបាកអាហារសម្បយុត្តអត្ថិអវិគតវសេន អដ្ឋធា បច្ចយោ ហោតិ, សម្បដិច្ឆនសម្បយុត្តាយ អនន្តរសមនន្តរអនន្តរូបនិស្សយនត្ថិវិគតវសេនបញ្ចធា, សន្តីរណាទិសម្បយុត្តានំ ឧបនិស្សយវសេនេវ បច្ចយោ ហោតិ.

សុណាតីតិ សោតំ. តំ សសម្ភារសោតពិលស្ស អន្តោ តនុតម្ពលោមាចិតេ អង្គុលិវេធកសណ្ឋានេ បទេសេ សោតវិញ្ញាណាទីនំ យថារហំ វត្ថុទ្វារភាវំ សាធយមានំ តិដ្ឋតិ. សប្បន្តីតិ សទ្ទា, ឧទាហរីយន្តីតិ អត្ថោ. ឃាយតីតិ ឃានំ. តំ សសម្ភារឃានពិលស្ស អន្តោ អជបទសណ្ឋានេ បទេសេ ឃានវិញ្ញាណាទីនំ យថារហំ វត្ថុទ្វារភាវំ សាធយមានំ តិដ្ឋតិ. គន្ធយន្តីតិ គន្ធា, អត្តនោ វត្ថុំ សូចេន្តីតិ អត្ថោ. ជីវិតមវ្ហាយតីតិ ជិវ្ហា, សាយនដ្ឋេន វា ជិវ្ហា. សា សសម្ភារជិវ្ហាយ អតិអគ្គមូលបស្សានិ វជ្ជេត្វា ឧបរិមតលមជ្ឈេ ភិន្នឧប្បលទលគ្គសណ្ឋានេ បទេសេ ជិវ្ហាវិញ្ញាណាទីនំ យថារហំ វត្ថុទ្វារភាវំ សាធយមានា តិដ្ឋតិ. រសន្តិ តេ សត្តាតិ រសា, អស្សាទេន្តីតិ អត្ថោ. កុច្ឆិតានំ សាសវធម្មានំ អាយោតិ កាយោ. អាយោតិ ឧប្បត្តិទេសោ. សោ យាវតា ឥមស្មិំ កាយេ ឧបាទិណ្ណប្បវត្តិ នាម អត្ថិ, តត្ថ យេភុយ្យេន កាយបសាទោ កាយវិញ្ញាណាទីនំ យថារហំ វត្ថុទ្វារភាវំ សាធយមានោ តិដ្ឋតិ. ផុសីយន្តីតិ ផោដ្ឋព្ពា. មុនាតីតិ មនោ, វិជានាតីតិ អត្ថោ. អត្តនោ លក្ខណំ ធារេន្តីតិ ធម្មា. មនោតិ សហាវជ្ជនំ ភវង្គំ. ធម្មាតិ ទ្វាទសបភេទា ធម្មារម្មណា ធម្មា. មនោវិញ្ញាណន្តិ ជវនមនោវិញ្ញាណំ. មនោសម្ផស្សោតិ តំសម្បយុត្តោ ផស្សោ. សោ សម្បយុត្តាយ វេទនាយ វិបាកបច្ចយវជ្ជេហិ សេសេហិ សត្តហិ បច្ចយោ ហោតិ, អនន្តរាយ តេហេវ, សេសានំ ឧបនិស្សយវសេនេវ បច្ចយោ ហោតិ.

រូបាទីនិ បញ្ច វិស្សជ្ជនានិ ខន្ធវសេន និទ្ទិដ្ឋានិ. សីតាទីហិ រុប្បតិ បីឡីយតីតិ រូបំ. វេទយតីតិ វេទនា. សញ្ជានាតីតិ សញ្ញា. សង្ខរោន្តីតិ សង្ខារា. វិជានាតីតិ វិញ្ញាណំ. ចក្ខាទីនិ ធម្មវិចារបរិយន្តានិ ទស ឆក្កវសេន, សដ្ឋិ វិស្សជ្ជនានិ បិយរូបសាតរូបវសេន និទ្ទិដ្ឋានិ. ចក្ខុសម្ផស្សជាទិកា វេទនា តំតំសម្បយុត្តាវ. រូបេសុ សញ្ញា រូបសញ្ញា. សញ្ចេតយតីតិ សញ្ចេតនា, អភិសន្ទហតីតិ អត្ថោ. តសតីតិ តណ្ហា, បិបាសតីតិ អត្ថោ. វិតក្កេតីតិ វិតក្កោ, វិតក្កនំ វា វិតក្កោ, ឩហនន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អារម្មណេ តេន ចិត្តំ វិចរតីតិ វិចារោ, វិចរណំ វា វិចារោ, អនុសញ្ចរណន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

៤. បថវីធាតាទីនិ ឆ វិស្សជ្ជនានិ សំខិត្តេន នាមរូបវវត្ថានវសេន និទ្ទិដ្ឋានិ. បត្ថដត្តា បថវី. អប្បេតិ, អាបីយតិ, អប្បាយតីតិ វា អាបោ. តេជយតីតិ តេជោ. វាយតីតិ វាយោ. ន កស្សតិ ន និកស្សតិ, កសិតុំ ឆិន្ទិតុំ ភិន្ទិតុំ វា ន សក្កាតិ អាកាសោ. និស្សត្តដ្ឋេន ធាតុ.

បថវីកសិណាទីនិ ទស វិស្សជ្ជនានិ កសិណភាវនាវសេន និទ្ទិដ្ឋានិ. កសិណន្តិ សកលផរណវសេន កសិណមណ្ឌលម្បិ តស្មិំ ឧបដ្ឋិតនិមិត្តម្បិ តទារម្មណំ ឈានម្បិ វុច្ចតិ. ឥធ បន ឈានំ អធិប្បេតំ. អាទិម្ហិ ចត្តារិ មហាភូតកសិណារម្មណានិ ឈានានិ, តតោ បរានិ ចត្តារិ វណ្ណកសិណារម្មណានិ. អាកាសកសិណន្តិ បរិច្ឆេទាកាសោ, តទារម្មណញ្ច ឈានំ, កសិណុគ្ឃាដិមាកាសោ, តទារម្មណញ្ច អាកាសានញ្ចាយតនំ. វិញ្ញាណកសិណន្តិ អាកាសានញ្ចាយតនវិញ្ញាណំ, តទារម្មណញ្ច វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ.

កេសាទីនិ ទ្វត្តិំស វិស្សជ្ជនានិ ទ្វត្តិំសាការកម្មដ្ឋានវសេន និទ្ទិដ្ឋានិ. តេសុ បន កេសាទីសុ បដិកូលតោ ឧបដ្ឋិតេសុ កាយគតាសតិវសេន អសុភកម្មដ្ឋានំ ហោតិ, វណ្ណតោ ឧបដ្ឋិតេសុ កសិណកម្មដ្ឋានំ ហោតិ, ធាតុតោ ឧបដ្ឋិតេសុ ចតុធាតុវវត្ថានកម្មដ្ឋានំ ហោតិ, កេសាតិអាទីនិ ច បដិកូលតោ វណ្ណតោ វា ឧបដ្ឋិតានំ តទារម្មណានិ ឈានានិ, ធាតុតោ ឧបដ្ឋិតស្ស តេ ច កោដ្ឋាសា តទារម្មណា ច ធាតុភាវនា វេទិតព្ពា.

កេសា ឧភោសុ បស្សេសុ កណ្ណចូឡិកាហិ បុរតោ នលាដន្តេន, បច្ឆតោ ច គលវាដកេន បរិច្ឆិន្នា សីសកដាហវេឋនចម្មេ វីហគ្គមត្តំ បវិសិត្វា ឋិតា អនេកសតសហស្សសង្ខា.

លោមា ឋបេត្វា កេសាទីនំ បតិដ្ឋិតោកាសំ ហត្ថតលបាទតលានិ ច យេភុយ្យេន សរីរចម្មេ នវនវុតិយា លោមកូបសហស្សេសុ លិក្ខាមត្តំ បវិសិត្វា ឋិតា.

នខា អង្គុលីនំ អគ្គបិដ្ឋេសុ ឋិតា វីសតិ.

ទន្តា ទ្វីសុ ហណុកដ្ឋិកេសុ ឋិតា យេភុយ្យេន ទ្វត្តិំស.

តចោ សកលសរីរំ បរិយោនន្ធិត្វា បាកដកិលោមកស្ស ឧបរិ ឆវិយា ហេដ្ឋា ឋិតំ ចម្មំ.

មំសំ សាធិកានិ តីណិ អដ្ឋិសតានិ អនុលិម្បិត្វា ឋិតានិ នវមំសបេសិសតានិ.

ន្ហារូ សកលសរីរេ អដ្ឋីនិ អាពន្ធិត្វា ឋិតានិ នវ ន្ហារុសតានិ.

អដ្ឋី សកលសរីរេ ហេដ្ឋា អដ្ឋីនំ ឧបរិ ឋិតានិ សាធិកានិ តីណិ អដ្ឋិសតានិ.

អដ្ឋិមិញ្ជា តេសំ តេសំ អដ្ឋីនំ អព្ភន្តរេ ឋិតា មិញ្ជា.

វក្កំ គលវាដកា និក្ខន្តេន ឯកមូលេន ថោកំ គន្ត្វា ទ្វិធា ភិន្នេន ថូលន្ហារុនា វិនិពទ្ធា ហុត្វា ហទយមំសំ បរិក្ខិបិត្វា ឋិតា ទ្វេ មំសបិណ្ឌិកា.

ហទយំ សរីរព្ភន្តរេ ទ្វិន្នំ ថនានំ មជ្ឈេ ឋិតំ អន្តោ ចិត្តសន្និស្សយំ អឌ្ឍបសតមត្តលោហិតបុណ្ណំ បុន្នាគដ្ឋិបតិដ្ឋានមត្តាវាដកំ ហទយមំសំ.

យកនំ ទ្វិន្នំ ថនានំ អព្ភន្តរេ ទក្ខិណបស្សំ និស្សាយ ឋិតំ យមកមំសបដលំ.

កិលោមកំ ហទយវក្កានិ បដិច្ឆាទេត្វា ឋិតំ បដិច្ឆន្នកិលោមកសង្ខាតញ្ច សកលសរីរេ ចម្មស្ស ហេដ្ឋតោ មំសំ បរិយោនន្ធិត្វា ឋិតំ អប្បដិច្ឆន្នកិលោមកសង្ខាតញ្ចាតិ ទុវិធំ បរិយោនហនមំសំ.

បិហកំ ហទយស្ស វាមបស្សេ ឧទរបដលស្ស មត្ថកបស្សំ និស្សាយ ឋិតំ ឧទរជិវ្ហាមំសំ.

បប្ផាសំ សរីរព្ភន្តរេ ទ្វិន្នំ ថនានំ អន្តរេ ហទយយកនានំ ឧបរិ ឆាទេត្វា ឱលម្ពន្តំ ឋិតំ ទ្វត្តិំសមំសខណ្ឌប្បភេទំ បប្ផាសមំសំ.

អន្តំ ឧបរិ គលវាដកេ ហេដ្ឋា ករីសមគ្គេ វិនិពន្ធត្តា គលវាដកករីសមគ្គបរិយន្តេ សរីរព្ភន្តរេ ឋិតា បុរិសស្ស ទ្វត្តិំសហត្ថា ឥត្ថិយា អដ្ឋវីសតិហត្ថា ឯកវីសតិយា ឋានេសុ ឱភគ្គា អន្តវដ្ដិ.

អន្តគុណំ អន្តភោគេ ឯកតោ អគលន្តេ អាពន្ធិត្វា ឯកវីសតិយា អន្តភោគានំ អន្តរា ឋិតំ ពន្ធនំ.

ឧទរិយំ ទន្តមុសលសញ្ចុណ្ណិតំ ជិវ្ហាហត្ថបរិវត្តិតំ ខេឡលាលាបលិពុទ្ធំ តំខណវិគតវណ្ណគន្ធរសាទិសម្បទំ តន្តវាយខលិសុវានវមថុសទិសំ និបតិត្វា បិត្តសេម្ហវាតបលិវេឋិតំ ហុត្វា ឧទរគ្គិសន្តាបវេគកុថិតំ កិមិកុលាកុលំ ឧបរូបរិ ផេណពុព្ពុឡកានិ មុញ្ចន្តំ បរមកសម្ពុកទុគ្គន្ធជេគុច្ឆភាវំ អាបជ្ជិត្វា អាមាសយសង្ខាតេ ឧបរិនាភិអន្តបដលេ ឋិតំ នានប្បការកំ អសិតបីតខាយិតសាយិតំ.

ករីសំ បក្កាសយសង្ខាតេ ហេដ្ឋា នាភិបិដ្ឋិកណ្ដកមូលានំ អន្តរេ ឧព្ពេធេន អដ្ឋង្គុលមត្តេ អន្តាវសានេ ឋិតំ វច្ចំ.

បិត្តំ ហទយមំសបប្ផាសានំ អន្តរេ យកនមំសំ និស្សាយ ឋិតំ មហាកោសាតកីកោសកសទិសេ បិត្តកោសកេ ឋិតំ ពទ្ធបិត្តសង្ខាតញ្ច, កេសលោមនខទន្តានំ មំសវិនិមុត្តដ្ឋានញ្ចេវ ថទ្ធសុក្ខចម្មញ្ច ឋបេត្វា អវសេសំ សរីរំ ព្យាបេត្វា ឋិតំ អពទ្ធបិត្តសង្ខាតញ្ចាតិ ទុវិធំ បិត្តំ.

សេម្ហំ ឧទរបដលេ ឋិតំ ឯកបត្ថបូរប្បមាណំ សេម្ហំ.

បុព្ពោ ខាណុកណ្ដកបហរណគ្គិជាលាទីហិ អភិហតេ វា សរីរប្បទេសេ អព្ភន្តរធាតុក្ខោភវសេន វា ឧប្បន្នេសុ គណ្ឌបីឡកាទីសុ បរិបក្កលោហិតបរិណាមោ. លោហិតំ យកនស្ស ហេដ្ឋាភាគំ បូរេត្វា ហទយវក្កបប្ផាសានំ ឧបរិ ថោកំ ថោកំ បគ្ឃរន្តំ វក្កហទយយកនបប្ផាសេ តេមយមានំ ឋិតំ ឯកបត្ថបូរមត្តំ សន្និចិតលោហិតសង្ខាតញ្ច, កេសលោមនខទន្តានំ មំសវិនិមុត្តដ្ឋានញ្ចេវ ថទ្ធសុក្ខចម្មញ្ច ឋបេត្វា ធមនិជាលានុសារេន សព្ពំ ឧបាទិណ្ណសរីរំ ផរិត្វា ឋិតំ សំសរណលោហិតសង្ខាតញ្ចាតិ ទុវិធំ លោហិតំ.

សេទោ អគ្គិសន្តាបសូរិយសន្តាបឧតុវិការាទីហិ សន្តត្តេ សរីរេ សព្ពកេសលោមកូបវិវរេហិ បគ្ឃរណកអាបោធាតុ.

មេទោ ថូលស្ស សកលសរីរេ ចម្មមំសន្តរេ កិសស្ស ជង្ឃមំសាទីនិ និស្សាយ ឋិតោ ថិនសិនេហោ.

អស្សុ សោមនស្សទោមនស្សវិសភាគាហារឧតូហិ សមុដ្ឋហិត្វា អក្ខិកូបកេ បូរេត្វា តិដ្ឋន្តី វា បគ្ឃរន្តី វា អាបោធាតុ.

វសា អគ្គិសន្តាបសូរិយសន្តាបឧតុវិសភាគេហិ ឧស្មាជាតេសុ យេភុយ្យេន ហត្ថតលហត្ថបិដ្ឋិបាទតលបាទបិដ្ឋិនាសាបុដនលាដអំសកូដេសុ ឋិតោ វិលីនសិនេហោ.

ខេឡោ តថារូបំ អាហារំ បស្សន្តស្ស វា សរន្តស្ស វា មុខេ វា ឋបេន្តស្ស ហទយំ វា អាកិលាយន្តស្ស កិស្មិញ្ចិទេវ វា ជិគុច្ឆំ ឧប្បាទេន្តស្ស ភិយ្យោ ឧប្បជ្ជិត្វា ឧភោហិ កបោលបស្សេហិ ឱរុយ្ហ ជិវ្ហាយ តិដ្ឋមានា ផេណមិស្សា អាបោធាតុ.

សិង្ឃាណិកា វិសភាគាហារឧតុវសេន សញ្ជាតធាតុក្ខោភស្ស វា រោទន្តស្ស វា អន្តោសីសេ មត្ថលុង្គតោ គលិត្វា តាលុមត្ថកវិវរេន ឱតរិត្វា នាសាបុដេ បូរេត្វា តិដ្ឋន្តំ វា បគ្ឃរន្តំ វា បូតិ អសុចិ បិច្ឆិលំ.

លសិកា អដ្ឋិសន្ធីនំ អព្ភញ្ជនកិច្ចំ សាធយមានំ អសីតិសតសន្ធីនំ អព្ភន្តរេ ឋិតំ បិច្ឆិលកុណបំ.

មុត្តំ អាហារឧតុវសេន វត្ថិបុដព្ភន្តរេ ឋិតា អាបោធាតុ.

មត្ថលុង្គំ សីសកដាហព្ភន្តរេ ចត្តារោ សិព្ពិនិមគ្គេ និស្សាយ ឋិតោ ចតុបិណ្ឌសមោធានោ មិញ្ជរាសិ.

ចក្ខាយតនាទីនិ ទ្វាទស វិស្សជ្ជនានិ ទ្វាទសាយតនវសេន និទ្ទិដ្ឋានិ. អាយតនតោ, អាយានំ តននតោ, អាយតស្ស ច នយនតោ អាយតនំ. ចក្ខុរូបាទីសុ ហិ តំតំទ្វារារម្មណា ចិត្តចេតសិកា ធម្មា សេន សេន អនុភវនាទិនា កិច្ចេន អាយតន្តិ ឧដ្ឋហន្តិ ឃដន្តិ, វាយមន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. តេ ច បន អាយភូតេ ធម្មេ ឯតានិ តនោន្តិ, វិត្ថារេន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥទញ្ច អនមតគ្គេ សំសារេ បវត្តំ អតីវ អាយតំ សំសារទុក្ខំ យាវ ន និវត្តតិ, តាវ នយន្តិ, បវត្តយន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ.

អបិច និវាសដ្ឋានដ្ឋេន អាករដ្ឋេន សមោសរណដ្ឋានដ្ឋេន សញ្ជាតិទេសដ្ឋេន ការណដ្ឋេន ច អាយតនំ. តថា ហិ លោកេ ‘‘ឥស្សរាយតនំ វាសុទេវាយតន’’ន្តិអាទីសុ និវាសដ្ឋានំ ‘‘អាយតន’’ន្តិ វុច្ចតិ. ‘‘សុវណ្ណាយតនំ រជតាយតន’’ន្តិអាទីសុ អាករោ. សាសនេ បន ‘‘មនោរមេ អាយតនេ, សេវន្តិ នំ វិហង្គមា’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៥.៣៨) សមោសរណដ្ឋានំ. ‘‘ទក្ខិណាបថោ គុន្នំ អាយតន’’ន្តិអាទីសុ សញ្ជាតិទេសោ. ‘‘តត្រ តត្រេវ សក្ខិភព្ពតំ បាបុណាតិ សតិ សតិអាយតនេ’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៣.១០២; ៥.២៣) ការណំ. ចក្ខុអាទីសុ ចាបិ តេ តេ ចិត្តចេតសិកា ធម្មា និវសន្តិ តទាយត្តវុត្តិតាយាតិ ចក្ខាទយោ នេសំ និវាសដ្ឋានំ, ចក្ខាទីសុ ច តេ អាកិណ្ណា តន្និស្សយត្តា តទារម្មណត្តា ចាតិ ចក្ខាទយោ ច នេសំ អាករោ, តត្ថ តត្ថ វត្ថុទ្វារារម្មណវសេន សមោសរណតោ ចក្ខាទយោ ច នេសំ សមោសរណដ្ឋានំ, តំនិស្សយារម្មណភាវេន តត្ថេវ ឧប្បត្តិតោ ចក្ខាទយោ ច នេសំ សញ្ជាតិទេសោ, ចក្ខាទីនំ អភាវេ អភាវតោ ចក្ខាទយោ ច នេសំ ការណន្តិ យថាវុត្តេនត្ថេន ចក្ខុ ច តំ អាយតនញ្ចាតិ ចក្ខាយតនំ. ឯវំ សេសានិបិ.

ចក្ខុធាតាទីនិ អដ្ឋារស វិស្សជ្ជនានិ អដ្ឋារសធាតុវសេន និទ្ទិដ្ឋានិ. ចក្ខាទីសុ ឯកេកោ ធម្មោ យថាសម្ភវំ វិទហតិ, ធីយតេ, វិធានំ វិធីយតេ, ឯតាយ, ឯត្ថ វា ធីយតីតិ ធាតុ. លោកិយា ហិ ធាតុយោ ការណភាវេន វវត្ថិតា ហុត្វា សុវណ្ណរជតាទិធាតុយោ វិយ សុវណ្ណរជតាទិំ, អនេកប្បការំ សំសារទុក្ខំ វិទហន្តិ. ភារហារេហិ ច ភារោ វិយ សត្តេហិ ធីយន្តេ, ធារីយន្តីតិ អត្ថោ. ទុក្ខវិធានមត្តមេវ ចេតា អវសវត្តនតោ. ឯតាហិ ច ករណភូតាហិ សំសារទុក្ខំ សត្តេហិ អនុវិធីយតិ. តថាវិហិតញ្ចេតំ ឯតាស្វេវ ធីយតិ, ឋបីយតីតិ អត្ថោ. អបិច យថា តិត្ថិយានំ អត្តា នាម សភាវតោ នត្ថិ, ន ឯវមេតា. ឯតា បន អត្តនោ សភាវំ ធារេន្តីតិ ធាតុយោ. យថា ច លោកេ វិចិត្តា ហរិតាលមនោសិលាទយោ សេលាវយវា ធាតុយោតិ វុច្ចន្តិ, ឯវមេតាបិ ធាតុយោ វិយាតិ ធាតុយោ. វិចិត្តា ហេតា ញាណនេយ្យាវយវាតិ. យថា វា សរីរសង្ខាតស្ស សមុទាយស្ស អវយវភូតេសុ រសសោណិតាទីសុ អញ្ញមញ្ញវិសភាគលក្ខណបរិច្ឆិន្នេសុ ធាតុសមញ្ញា, ឯវមេវេតេសុបិ បញ្ចក្ខន្ធសង្ខាតស្ស អត្តភាវស្ស អវយវេសុ ធាតុសមញ្ញា វេទិតព្ពា. អញ្ញមញ្ញវិសភាគលក្ខណបរិច្ឆិន្នា ហេតេ ចក្ខាទយោតិ. អបិច ធាតូតិ និជ្ជីវមត្តស្សេតំ អធិវចនំ. តថា ហិ ភគវា ‘‘ឆធាតុរោ អយំ ភិក្ខុ បុរិសោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.៣៤៣-៣៤៤) ជីវសញ្ញាសមូហននត្ថំ ធាតុទេសនំ អកាសីតិ. យថាវុត្តេនត្ថេន ចក្ខុ ច តំ ធាតុ ចាតិ ចក្ខុធាតុ. ឯវំ សេសាបិ. មនោធាតូតិ ច តិស្សោ មនោធាតុយោ. ធម្មធាតូតិ វេទនាសញ្ញាសង្ខារក្ខន្ធា សោឡស សុខុមរូបានិ និព្ពានញ្ច. មនោវិញ្ញាណធាតូតិ ឆសត្តតិ មនោវិញ្ញាណធាតុយោ.

ចក្ខុន្ទ្រិយាទីនិ ពាវីសតិ វិស្សជ្ជនានិ ពាវីសតិន្ទ្រិយវសេន និទ្ទិដ្ឋានិ. ចក្ខុមេវ ទស្សនលក្ខណេ ឥន្ទដ្ឋំ ការេតីតិ ចក្ខុន្ទ្រិយំ. សោតមេវ សវនលក្ខណេ ឥន្ទដ្ឋំ ការេតីតិ សោតិន្ទ្រិយំ. ឃានមេវ ឃាយនលក្ខណេ ឥន្ទដ្ឋំ ការេតីតិ ឃានិន្ទ្រិយំ. ជិវ្ហា ឯវ សាយនលក្ខណេ ឥន្ទដ្ឋំ ការេតីតិ ជិវ្ហិន្ទ្រិយំ. កាយោ ឯវ ផុសនលក្ខណេ ឥន្ទដ្ឋំ ការេតីតិ កាយិន្ទ្រិយំ. មនតេ ឥតិ មនោ, វិជានាតីតិ អត្ថោ. អដ្ឋកថាចរិយា បនាហុ – នាលិយា មិនមានោ វិយ មហាតុលាយ ធារយមានោ វិយ ច អារម្មណំ មនតិ ជានាតីតិ មនោ, តទេវ មននលក្ខណេ ឥន្ទដ្ឋំ ការេតីតិ មនិន្ទ្រិយំ.

ជីវន្តិ តេន តំសហជាតា ធម្មាតិ ជីវិតំ, តទេវ អនុបាលនលក្ខណេ ឥន្ទដ្ឋំ ការេតីតិ ជីវិតិន្ទ្រិយំ. តំ រូបជីវិតិន្ទ្រិយំ អរូបជីវិតិន្ទ្រិយន្តិ ទុវិធំ. សព្ពកម្មជរូបសហជំ សហជរូបានុបាលនំ រូបជីវិតិន្ទ្រិយំ, សព្ពចិត្តសហជំ សហជអរូបានុបាលនំ អរូបជីវិតិន្ទ្រិយំ.

ថីយតិ សង្ឃាតំ គច្ឆតិ ឯតិស្សា គព្ភោតិ ឥត្ថី, ឥត្ថិលិង្គាទីសុ ឥន្ទដ្ឋំ ការេតីតិ ឥន្ទ្រិយំ, និយមតោ ឥត្ថិយា ឯវ ឥន្ទ្រិយំ ឥត្ថិន្ទ្រិយំ.

បុំ-វុច្ចតិ និរយោ, បុំ សង្ខាតេ និរយេ រិសីយតិ ហិំសីយតីតិ បុរិសោ, បុរិសលិង្គាទីសុ ឥន្ទដ្ឋំ ការេតីតិ ឥន្ទ្រិយំ, និយមតោ បុរិសស្សេវ ឥន្ទ្រិយំ បុរិសិន្ទ្រិយំ. ទ្វីសុបេតេសុ ឯកេកំ សភាវកស្ស ឯកេកស្ស កម្មជរូបសហជំ ហោតិ.

កុសលវិបាកកាយវិញ្ញាណសម្បយុត្តំ សុខំ, កាយិកសាតលក្ខណេ ឥន្ទដ្ឋំ ការេតីតិ ឥន្ទ្រិយំ, សុខមេវ ឥន្ទ្រិយំ សុខិន្ទ្រិយំ.

អកុសលវិបាកកាយវិញ្ញាណសម្បយុត្តំ ទុក្ខំ, កាយិកអសាតលក្ខណេ ឥន្ទដ្ឋំ ការេតីតិ ឥន្ទ្រិយំ, ទុក្ខមេវ ឥន្ទ្រិយំ ទុក្ខិន្ទ្រិយំ.

បីតិសោមនស្សយោគតោ សោភនំ មនោ អស្សាតិ សុមនោ, សុមនស្ស ភាវោ សោមនស្សំ, ចេតសិកសាតលក្ខណេ ឥន្ទដ្ឋំ ការេតីតិ ឥន្ទ្រិយំ, សោមនស្សមេវ ឥន្ទ្រិយំ សោមនស្សិន្ទ្រិយំ.

ទោមនស្សយោគតោ ទុដ្ឋុ មនោ អស្សាតិ, ហីនវេទនត្តា វា កុច្ឆិតំ មនោ អស្សាតិ ទុម្មនោ, ទុម្មនស្ស ភាវោ ទោមនស្សំ, ចេតសិកអសាតលក្ខណេ ឥន្ទដ្ឋំ ការេតីតិ ឥន្ទ្រិយំ, ទោមនស្សមេវ ឥន្ទ្រិយំ ទោមនស្សិន្ទ្រិយំ. សុខទុក្ខាការបវត្តិំ ឧបេក្ខតិ មជ្ឈត្តាការសណ្ឋិតត្តា តេនាការេន បវត្តតីតិ ឧបេក្ខា, មជ្ឈត្តលក្ខណេ ឥន្ទដ្ឋំ ការេតីតិ ឥន្ទ្រិយំ, ឧបេក្ខា ឯវ ឥន្ទ្រិយំ ឧបេក្ខិន្ទ្រិយំ.

សទ្ទហន្តិ ឯតាយ, សយំ វា សទ្ទហតិ, សទ្ទហនមត្តមេវ វា ឯសាតិ សទ្ធា, អស្សទ្ធិយស្ស អភិភវនតោ អធិបតិអត្ថេន ឥន្ទ្រិយំ, អធិមោក្ខលក្ខណេ វា ឥន្ទដ្ឋំ ការេតីតិ ឥន្ទ្រិយំ, សទ្ធាយេវ ឥន្ទ្រិយំ សទ្ធិន្ទ្រិយំ.

វីរភាវោ វីរិយំ, វីរានំ វា កម្មំ, វិធិនា វា នយេន ឦរយិតព្ពំ បវត្តយិតព្ពន្តិ វីរិយំ, កោសជ្ជស្ស អភិភវនតោ អធិបតិអត្ថេន ឥន្ទ្រិយំ, បគ្គហណលក្ខណេ វា ឥន្ទដ្ឋំ ការេតីតិ ឥន្ទ្រិយំ, វីរិយមេវ ឥន្ទ្រិយំ វីរិយិន្ទ្រិយំ.

សរន្តិ តាយ, សយំ វា សរតិ, សរណមត្តមេវ វា ឯសាតិ សតិ, មុដ្ឋសច្ចស្ស អភិភវនតោ អធិបតិអត្ថេន ឥន្ទ្រិយំ, ឧបដ្ឋានលក្ខណេ វា ឥន្ទដ្ឋំ ការេតីតិ ឥន្ទ្រិយំ, សតិ ឯវ ឥន្ទ្រិយំ សតិន្ទ្រិយំ.

អារម្មណេ ចិត្តំ សម្មា អាធិយតិ ឋបេតីតិ សមាធិ, វិក្ខេបស្ស អភិភវនតោ អធិបតិអត្ថេន ឥន្ទ្រិយំ, អវិក្ខេបលក្ខណេ វា ឥន្ទដ្ឋំ ការេតីតិ ឥន្ទ្រិយំ, សមាធិ ឯវ ឥន្ទ្រិយំ សមាធិន្ទ្រិយំ.

‘‘ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិអាទិនា នយេន អរិយសច្ចានិ បជានាតីតិ បញ្ញា. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តាតិ បញ្ញាបនវសេន បញ្ញា’’តិ វុត្តំ. អវិជ្ជាយ អភិភវនតោ អធិបតិអត្ថេន ឥន្ទ្រិយំ, ទស្សនលក្ខណេ វា ឥន្ទដ្ឋំ ការេតីតិ ឥន្ទ្រិយំ, បញ្ញា ឯវ ឥន្ទ្រិយំ បញ្ញិន្ទ្រិយំ.

អនមតគ្គេ សំសារវដ្ដេ អនញ្ញាតំ អមតំ បទំ ចតុសច្ចធម្មមេវ វា ជានិស្សាមីតិ បដិបន្នស្ស ឧប្បជ្ជនតោ ឥន្ទ្រិយដ្ឋសម្ភវតោ ច អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយំ. សោតាបត្តិមគ្គញាណស្សេតំ នាមំ.

បឋមមគ្គេន ញាតំ មរិយាទំ អនតិក្កមិត្វា តេសំយេវ តេន មគ្គេន ញាតានំ ចតុសច្ចធម្មានមេវ ជាននតោ ឥន្ទ្រិយដ្ឋសម្ភវតោ ច អាជាននកំ ឥន្ទ្រិយំ អញ្ញិន្ទ្រិយំ. សោតាបត្តិផលាទីសុ ឆសុ ឋានេសុ ញាណស្សេតំ នាមំ.

អញ្ញាតាវិនោ ចតុសច្ចេសុ និដ្ឋិតញាណកិច្ចស្ស ខីណាសវស្ស ឧប្បជ្ជនតោ ឥន្ទ្រិយដ្ឋសម្ភវតោ ច អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយំ, អញ្ញាតាវីនំ វា ចតូសុ សច្ចេសុ និដ្ឋិតកិច្ចានំ ចត្តារិ សច្ចានិ បដិវិជ្ឈិត្វា ឋិតានំ ធម្មានំ អព្ភន្តរេ ឥន្ទដ្ឋសាធនេន អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយំ. អរហត្តផលញាណស្សេតំ នាមំ. សព្ពានិបេតានិ យថាយោគំ ឥន្ទលិង្គដ្ឋេន ឥន្ទទេសិតដ្ឋេន ឥន្ទទិដ្ឋដ្ឋេន ឥន្ទសិដ្ឋដ្ឋេន ឥន្ទជុដ្ឋដ្ឋេន ច ឥន្ទ្រិយានិ. ភគវា ហិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ បរមិស្សរិយភាវតោ ឥន្ទោ, កុសលាកុសលញ្ច កម្មំ កម្មេសុ កស្សចិ ឥស្សរិយាភាវតោ. តេនេវេត្ថ កម្មជនិតានិ ឥន្ទ្រិយានិ កុសលាកុសលកម្មំ ឧល្លិង្គេន្តិ, តេន ច សិដ្ឋានីតិ ឥន្ទលិង្គដ្ឋេន ឥន្ទសិដ្ឋដ្ឋេន ច ឥន្ទ្រិយានិ. សព្ពានេវ បនេតានិ ភគវតា មុនិន្ទេន យថាភូតតោ បកាសិតានិ អភិសម្ពុទ្ធានិ ចាតិ ឥន្ទទេសិតដ្ឋេន ឥន្ទទិដ្ឋដ្ឋេន ច ឥន្ទ្រិយានិ. តេនេវ ច ភគវតា មុនិន្ទេន កានិចិ គោចរាសេវនាយ, កានិចិ ភាវនាសេវនាយ សេវិតានីតិ ឥន្ទជុដ្ឋដ្ឋេនបិ ឥន្ទ្រិយានិ. អបិ ច អាធិបច្ចសង្ខាតេន ឥស្សរិយដ្ឋេនបិ ឯតានិ ឥន្ទ្រិយានិ. ចក្ខុវិញ្ញាណាទិបវត្តិយញ្ហិ ចក្ខាទីនំ សិទ្ធមាធិបច្ចំ តស្មិំ តិក្ខេ តិក្ខត្តា មន្ទេ ច មន្ទត្តាតិ.

៥. កាមធាតុអាទីនិ ទ្វាទស វិស្សជ្ជនានិ ភវប្បភេទវសេន និទ្ទិដ្ឋានិ. កាមរាគសង្ខាតេន កាមេន យុត្តា ធាតុ កាមធាតុ, កាមសង្ខាតា វា ធាតុ កាមធាតុ.

កាមំ បហាយ រូបេន យុត្តា ធាតុ រូបធាតុ, រូបសង្ខាតា វា ធាតុ រូបធាតុ.

កាមញ្ច រូបញ្ច បហាយ អរូបេន យុត្តា ធាតុ អរូបធាតុ, អរូបសង្ខាតា វា ធាតុ អរូបធាតុ.

តា ឯវ ធាតុយោ បុន ភវបរិយាយេន វុត្តា. ភវតីតិ ហិ ភវោតិ វុច្ចតិ. សញ្ញាយ យុត្តោ ភវោ សញ្ញាភវោ, សញ្ញាសហគតោ វា ភវោ សញ្ញាភវោ, សញ្ញា វា ឯត្ថ ភវេ អត្ថីតិ សញ្ញាភវោ. សោ កាមភវោ ច អសញ្ញាភវមុត្តោ រូបភវោ ច នេវសញ្ញានាសញ្ញាភវមុត្តោ អរូបភវោ ច ហោតិ.

ន សញ្ញាភវោ អសញ្ញាភវោ, សោ រូបភវេកទេសោ.

ឱឡារិកត្តាភាវតោ នេវសញ្ញា, សុខុមត្តេន សម្ភវតោ នាសញ្ញាតិ នេវសញ្ញានាសញ្ញា, តាយ យុត្តោ ភវោ នេវសញ្ញានាសញ្ញាភវោ. អថ វា ឱឡារិកាយ សញ្ញាយ អភាវា, សុខុមាយ ច ភាវា នេវសញ្ញានាសញ្ញា អស្មិំ ភវេតិ នេវសញ្ញានាសញ្ញាភវោ, សោ អរូបភវេកទេសោ.

ឯកេន រូបក្ខន្ធេន វោកិណ្ណោ ភវោ ឯកេន វោការោ អស្ស ភវស្សាតិ ឯកវោការភវោ, សោ អសញ្ញភវោវ.

ចតូហិ អរូបក្ខន្ធេហិ វោកិណ្ណោ ភវោ ចតូហិ វោការោ អស្ស ភវស្សាតិ ចតុវោការភវោ, សោ អរូបភវោ ឯវ.

បញ្ចហិ ខន្ធេហិ វោកិណ្ណោ ភវោ បញ្ចហិ វោការោ អស្ស ភវស្សាតិ បញ្ចវោការភវោ, សោ កាមភវោ ច រូបភវេកទេសោ ច ហោតិ.

៦. បឋមជ្ឈានាទីនិ ទ្វាទស វិស្សជ្ជនានិ ឈានសមាបត្តិវសេន និទ្ទិដ្ឋានិ. ឈានន្តិ ឥធ ព្រហ្មវិហារមត្តំ អធិប្បេតំ. វិតក្កវិចារបីតិសុខចិត្តេកគ្គតាសម្បយុត្តំ បឋមំ ឈានំ. បីតិសុខចិត្តេកគ្គតាសម្បយុត្តំ ទុតិយំ ឈានំ. សុខចិត្តេកគ្គតាសម្បយុត្តំ តតិយំ ឈានំ. ឧបេក្ខាចិត្តេកគ្គតាសម្បយុត្តំ ចតុត្ថំ ឈានំ.

មេទតិ មេជ្ជតីតិ មេត្តា, សិនិយ្ហតីតិ អត្ថោ. មិត្តេ វា ភវា, មិត្តស្ស វា ឯសា បវត្តីតិ មេត្តា, បច្ចនីកធម្មេហិ មុត្តត្តា អារម្មណេ ចាធិមុត្តត្តា វិមុត្តិ, ចេតសោ វិមុត្តិ ចេតោវិមុត្តិ, មេត្តា ឯវ ចេតោវិមុត្តិ មេត្តាចេតោវិមុត្តិ.

ករុណា វុត្តត្ថា ឯវ.

មោទន្តិ តាយ តំសមង្គិនោ, សយំ វា មោទតិ, មោទនមត្តមេវ វា តន្តិ មុទិតា. ‘‘អវេរា ហោន្តូ’’តិអាទិព្យាបារប្បហានេន មជ្ឈត្តភាវូបគមនេន ច ឧបេក្ខតីតិ ឧបេក្ខា. មេត្តាទយោ តយោ ព្រហ្មវិហារា បឋមាទីហិ តីហិ ឈានេហិ យុត្តា. ឧបេក្ខាព្រហ្មវិហារោ ចតុត្ថជ្ឈានេន យុត្តោ.

ផរណវសេន នត្ថិ ឯតស្ស អន្តោតិ អនន្តោ. អាកាសោ អនន្តោ អាកាសានន្តោ, កសិណុគ្ឃាដិមាកាសោ. អាកាសានន្តោយេវ អាកាសានញ្ចំ, តំ អាកាសានញ្ចំ អធិដ្ឋានដ្ឋេន អាយតនមស្ស សសម្បយុត្តធម្មស្ស ឈានស្ស ‘‘ទេវានំ ទេវាយតនមិវា’’តិ អាកាសានញ្ចាយតនំ. អាកាសានញ្ចាយតនមេវ សមាបត្តិ អាកាសានញ្ចាយតនសមាបត្តិ. ផរណវសេន ច នត្ថិ ឯតស្ស អន្តោតិ អនន្តំ, តំ អាកាសារម្មណំ វិញ្ញាណំ. អនន្តមេវ អានញ្ចំ, វិញ្ញាណំ អានញ្ចំ ‘‘វិញ្ញាណានញ្ច’’ន្តិ អវត្វា ‘‘វិញ្ញាណញ្ច’’ន្តិ វុត្តំ. អយញ្ហេត្ថ រុឡ្ហិសទ្ទោ. តំ វិញ្ញាណញ្ចំ អធិដ្ឋានដ្ឋេន អាយតនមស្ស សសម្បយុត្តធម្មស្ស ឈានស្ស ‘‘ទេវានំ ទេវាយតនមិវា’’តិ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ. នត្ថិ ឯតស្ស កិញ្ចនន្តិ អកិញ្ចនំ, អន្តមសោ ភង្គមត្តម្បិ អស្ស អវសិដ្ឋំ នត្ថីតិ វុត្តំ ហោតិ. អកិញ្ចនស្ស ភាវោ អាកិញ្ចញ្ញំ. អាកាសានញ្ចាយតនវិញ្ញាណាភាវស្សេតំ អធិវចនំ. តំ អាកិញ្ចញ្ញំ. អធិដ្ឋានដ្ឋេន អាយតនមស្ស សសម្បយុត្តធម្មស្ស ឈានស្ស ‘‘ទេវានំ ទេវាយតនមិវា’’តិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ. ឱឡារិកាយ សញ្ញាយ អភាវតោ, សុខុមាយ ច ភាវតោ នេវស្ស សសម្បយុត្តធម្មស្ស ឈានស្ស សញ្ញា នាសញ្ញាតិ នេវសញ្ញានាសញ្ញំ. នេវសញ្ញានាសញ្ញញ្ច តំ មនាយតនធម្មាយតនបរិយាបន្នត្តា អាយតនញ្ចាតិ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ. អថ វា យាយមេត្ថ សញ្ញា សា បដុសញ្ញាកិច្ចំ កាតុំ អសមត្ថតាយ នេវសញ្ញា, សង្ខារាវសេសសុខុមភាវេន វិជ្ជមានត្តា នាសញ្ញាតិ នេវសញ្ញានាសញ្ញា, នេវសញ្ញានាសញ្ញា ច សា សេសធម្មានំ អធិដ្ឋានដ្ឋេន អាយតនញ្ចាតិ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ. អាកិញ្ចញ្ញាយតនារម្មណាយ សមាបត្តិយា ឯតំ អធិវចនំ. ន កេវលំ ឯត្ថ សញ្ញា ឯទិសី, អថ ខោ វេទនាបិ នេវវេទនា នាវេទនា. ចិត្តម្បិ នេវចិត្តំ នាចិត្តំ. ផស្សោបិ នេវផស្សោ នាផស្សោ. ឯស នយោ សេសសម្បយុត្តធម្មេសុ. សញ្ញាសីសេន បនាយំ ទេសនា កតាតិ.

អវិជ្ជាទីនិ ទ្វាទស វិស្សជ្ជនានិ បដិច្ចសមុប្បាទង្គវសេន និទ្ទិដ្ឋានិ. បូរេតុំ អយុត្តដ្ឋេន កាយទុច្ចរិតាទិ អវិន្ទិយំ នាម, អលទ្ធព្ពន្តិ អត្ថោ. តំ អវិន្ទិយំ វិន្ទតីតិ អវិជ្ជា. តព្ពិបរីតតោ កាយសុចរិតាទិ វិន្ទិយំ នាម, តំ វិន្ទិយំ ន វិន្ទតីតិ អវិជ្ជា. ខន្ធានំ រាសដ្ឋំ, អាយតនានំ អាយតនដ្ឋំ, ធាតូនំ សុញ្ញដ្ឋំ, ឥន្ទ្រិយានំ អធិបតិយដ្ឋំ, សច្ចានំ តថដ្ឋំ អវិទិតំ ករោតីតិ អវិជ្ជា. ទុក្ខាទីនំ បីឡនាទិវសេន វុត្តំ ចតុព្ពិធំ ចតុព្ពិធំ អត្ថំ អវិទិតំ ករោតីតិបិ អវិជ្ជា, អន្តវិរហិតេ សំសារេ សព្ពយោនិគតិភវវិញ្ញាណដ្ឋិតិសត្តាវាសេសុ សត្តេ ជវាបេតីតិ អវិជ្ជា, បរមត្ថតោ អវិជ្ជមានេសុ ឥត្ថិបុរិសាទីសុ ជវតិ, វិជ្ជមានេសុបិ ខន្ធាទីសុ ន ជវតីតិ អវិជ្ជា, អបិ ច ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ វត្ថារម្មណានំ បដិច្ចសមុប្បាទបដិច្ចសមុប្បន្នានញ្ច ធម្មានំ ឆាទនតោបិ អវិជ្ជា. សង្ខតមភិសង្ខរោន្តីតិ សង្ខារា. វិជានាតីតិ វិញ្ញាណំ. នមតីតិ នាមំ, នាមយតីតិ វា នាមំ. រុប្បតីតិ រូបំ. អាយេ តនោតិ, អាយតញ្ច នយតីតិ អាយតនំ. ផុសតីតិ ផស្សោ. វេទយតីតិ វេទនា. បរិតស្សតីតិ តណ្ហា. ឧបាទិយតិ ភុសំ គណ្ហាតីតិ ឧបាទានំ. ភវតិ, ភាវយតីតិ វា ភវោ. ជននំ ជាតិ. ជីរណំ ជរា. មរន្តិ ឯតេនាតិ មរណំ.

៧. ទុក្ខាទីនិ អដ្ឋសតានិ អដ្ឋ ច វិស្សជ្ជនានិ ចតុសច្ចយោជនាវសេន និទ្ទិដ្ឋានិ. ‘‘ទុក្ខំ អភិញ្ញេយ្យ’’ន្តិអាទីសុ ហិ ឆន្នំ ចតុក្កានំ វសេន ចតុវីសតិ វិស្សជ្ជនានិ ‘‘ចក្ខុ ជរាមរណ’’ន្តិ បេយ្យាលេ ‘‘ចក្ខុ អភិញ្ញេយ្យំ សោតំ អភិញ្ញេយ្យ’’ន្តិអាទិនា ‘‘ជាតិ អភិញ្ញេយ្យា’’តិ បរិយោសានេន បញ្ចនវុតាធិកេន វិស្សជ្ជនសតេន យោជេត្វា វុត្តានិ. បញ្ចនវុតាធិកំ ចតុក្កសតំ ហោតិ, តេសំ ចតុក្កានំ វសេន អសីតិអធិកានិ សត្ត វិស្សជ្ជនសតានិ. ‘‘ជរាមរណំ អភិញ្ញេយ្យ’’ន្តិអាទិកេ ចតុក្កេ ‘‘ចត្តារិ វិស្សជ្ជនានី’’តិ ឯវំ សព្ពានិ អដ្ឋ ច សតានិ អដ្ឋ ច វិស្សជ្ជនានិ ហោន្តិ. ឯត្ថ ច តស្ស តស្ស ធម្មស្ស បធានភូតោ បច្ចយោ សមុទយោតិ វេទិតព្ពោ. សព្ពសង្ខារេហិ សុញ្ញំ និព្ពានំ និរោធោតិ វេទិតព្ពំ. អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយាទីនំ តិណ្ណម្បិ ហិ លោកុត្តរិន្ទ្រិយានំ ឯត្ថ អភាវំ សន្ធាយ អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយនិរោធោតិអាទិ យុជ្ជតិ. និរោធគាមិនិបដិបទាតិ ច សព្ពត្ថ អរិយមគ្គោ ឯវ. ឯវញ្ហិ វុច្ចមានេ ផលេបិ មគ្គវោហារសម្ភវតោ អញ្ញិន្ទ្រិយអញ្ញាតាវិន្ទ្រិយានម្បិ យុជ្ជតិ. បុន ទុក្ខាទីនំ បរិញ្ញដ្ឋាទិវសេន អដ្ឋសតានិ អដ្ឋ ច វិស្សជ្ជនានិ និទ្ទិដ្ឋានិ, បុន ទុក្ខាទីនំ បរិញ្ញាបដិវេធដ្ឋាទិវសេន អដ្ឋសតានិ អដ្ឋ ច វិស្សជ្ជនានិ និទ្ទិដ្ឋានិ. បរិញ្ញា ច សា បដិវិជ្ឈិតព្ពដ្ឋេន បដិវេធោ ចាតិ បរិញ្ញាបដិវេធោ. បរិញ្ញាបដិវេធោវ អត្ថោ បរិញ្ញាបដិវេធដ្ឋោ.

៨. បុន តានេវ ទុក្ខាទីនិ ជរាមរណបរិយន្តានិ ទ្វិអធិកានិ ទ្វេ បទសតានិ សមុទយាទីហិ សត្តហិ សត្តហិ បទេហិ យោជេត្វា ទ្វិអធិកានំ ទ្វិន្នំ អដ្ឋកសតានំ វសេន សហស្សញ្ច ឆ ច សតានិ សោឡស ច វិស្សជ្ជនានិ និទ្ទិដ្ឋានិ. តត្ថ បធានភូតោ បច្ចយោ សមុទយោ, តស្ស និរោធោ សមុទយនិរោធោ. ឆន្ទោ ឯវ រាគោ ឆន្ទរាគោ, ទុក្ខេ សុខសញ្ញាយ ទុក្ខស្ស ឆន្ទរាគោ, តស្ស និរោធោ ឆន្ទរាគនិរោធោ. ទុក្ខំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជមានំ សុខំ សោមនស្សំ ទុក្ខស្ស អស្សាទោ. ទុក្ខស្ស អនិច្ចតា ទុក្ខស្ស វិបរិណាមធម្មតា ទុក្ខស្ស អាទីនវោ. ទុក្ខេ ឆន្ទរាគវិនយោ ឆន្ទរាគប្បហានំ ទុក្ខស្ស និស្សរណំ. ‘‘យំ ខោ បន កិញ្ចិ ភូតំ សង្ខតំ បដិច្ចសមុប្បន្នំ និរោធោ តស្ស និស្សរណ’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.២៤) វចនតោ និព្ពានមេវ ទុក្ខស្ស និស្សរណំ. ‘‘ទុក្ខនិរោធោ សមុទយនិរោធោ ឆន្ទរាគនិរោធោ ទុក្ខស្ស និស្សរណ’’ន្តិ នានាសង្ខតបដិបក្ខវសេន នានាបរិយាយវចនេហិ ចតូសុ ឋានេសុ និព្ពានមេវ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. កេចិ បន ‘‘អាហារសមុទយា ទុក្ខសមុទយោ អាហារនិរោធា ទុក្ខនិរោធោ សរសវសេន សមុទយនិរោធោ, អថ វា ឧទយព្ពយទស្សនេន សមុទយនិរោធោ សហ វិបស្សនាយ មគ្គោ ឆន្ទរាគនិរោធោ’’តិ វទន្តិ. ឯវញ្ច វុច្ចមានេ លោកុត្តរិន្ទ្រិយានំ អវិបស្សនូបគត្តា ន សព្ពសាធារណំ ហោតីតិ បឋមំ វុត្តនយោវ គហេតព្ពោ. លោកុត្តរិន្ទ្រិយេសុ ហិ ឆន្ទរាគាភាវតោយេវ ឆន្ទរាគនិរោធោតិ យុជ្ជតិ. សរីរេ ឆន្ទរាគេនេវ សរីរេកទេសេសុ កេសាទីសុបិ ឆន្ទរាគោ កតោវ ហោតិ, ជរាមរណវន្តេសុ ឆន្ទរាគេនេវ ជរាមរណេសុបិ ឆន្ទរាគោ កតោវ ហោតិ. ឯវំ អស្សាទាទីនវាបិ យោជេតព្ពា. បុន ទុក្ខាទីនិ ជរាមរណបរិយន្តានិ ទ្វិអធិកានិ ទ្វេ បទសតានិ សមុទយាទីហិ ឆហិ ឆហិ បទេហិ យោជេត្វា ទ្វិអធិកានំ ទ្វិន្នំ សត្តកសតានំ វសេន នយសហស្សញ្ច ចត្តារិ ច សតានិ ចុទ្ទស ច វិស្សជ្ជនានិ និទ្ទិដ្ឋានិ.

៩. ឥទានិ រូបាទីនិ ជរាមរណបរិយន្តានិ ឯកាធិកានិ ទ្វេ បទសតានិ សត្តហិ អនុបស្សនាហិ យោជេត្វា និទ្ទិសិតុំ បឋមំ តាវ អនិច្ចានុបស្សនាទយោ សត្ត អនុបស្សនា និទ្ទិដ្ឋា. តានិ សព្ពានិ សត្តហិ សុទ្ធិកអនុបស្សនាវិស្សជ្ជនេហិ សទ្ធិំ សហស្សញ្ច ចត្តារិ ច សតានិ ចុទ្ទស ច វិស្សជ្ជនានិ ហោន្តិ. អនិច្ចន្តិ អនុបស្សនា អនិច្ចានុបស្សនា. សា និច្ចសញ្ញាបដិបក្ខា. ទុក្ខន្តិ អនុបស្សនា ទុក្ខានុបស្សនា. សា សុខសញ្ញាបដិបក្ខា. អនត្តាតិ អនុបស្សនា អនត្តានុបស្សនា. សា អត្តសញ្ញាបដិបក្ខា. តិស្សន្នំ អនុបស្សនានំ បរិបូរត្តា និព្ពិន្ទតីតិ និព្ពិទា, និព្ពិទា ច សា អនុបស្សនា ចាតិ និព្ពិទានុបស្សនា. សា នន្ទិបដិបក្ខា. ចតស្សន្នំ អនុបស្សនានំ បរិបូរត្តា វិរជ្ជតីតិ វិរាគោ, វិរាគោ ច សោ អនុបស្សនា ចាតិ វិរាគានុបស្សនា. សា រាគបដិបក្ខា. បញ្ចន្នំ អនុបស្សនានំ បរិបូរត្តា រាគំ និរោធេតីតិ និរោធោ, និរោធោ ច សោ អនុបស្សនា ចាតិ និរោធានុបស្សនា. សា សមុទយបដិបក្ខា. ឆន្នំ អនុបស្សនានំ បរិបូរត្តា បដិនិស្សជ្ជតីតិ បដិនិស្សគ្គោ, បដិនិស្សគ្គោ ច សោ អនុបស្សនា ចាតិ បដិនិស្សគ្គានុបស្សនា. សា អាទានបដិបក្ខា. លោកុត្តរិន្ទ្រិយានំ អសតិបិ វិបស្សនូបគត្តេ ‘‘សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា, សព្ពេ សង្ខារា ទុក្ខា, សព្ពេ ធម្មា អនត្តា’’តិ (ធ. ប. ២៧៧-២៧៩; បដិ. ម. ១.៣១) វចនតោ តេសម្បិ អនិច្ចទុក្ខានត្តត្តា តត្ថ និច្ចសុខត្តសញ្ញានំ នន្ទិយា រាគស្ស ច អភាវា និរោធវន្តានីតិ អនុបស្សនតោ បរិច្ចាគបដិនិស្សគ្គបក្ខន្ទនបដិនិស្សគ្គសម្ភវតោ ច តេហិបិ សត្ត អនុបស្សនា យោជិតាតិ វេទិតព្ពា. ជរាមរណវន្តេសុ អនិច្ចាទិតោ ទិដ្ឋេសុ ជរាមរណម្បិ អនិច្ចាទិតោ ទិដ្ឋំ នាម ហោតិ, ជរាមរណវន្តេសុ និព្ពិន្ទន្តោ វិរជ្ជន្តោ ជរាមរណេ និព្ពិន្នោ ច វិរត្តោ ច ហោតិ, ជរាមរណវន្តេសុ និរោធតោ ទិដ្ឋេសុ ជរាមរណម្បិ និរោធតោ ទិដ្ឋំ នាម ហោតិ, ជរាមរណវន្តេសុ បដិនិស្សជ្ជន្តោ ជរាមរណំ បដិនិស្សជ្ជន្តោវ ហោតីតិ ជរាមរណេហិ សត្ត អនុបស្សនា យោជិតាតិ វេទិតព្ពា.

១០. ឥទានិ អាទីនវញាណស្ស វត្ថុភូតានំ ឧប្បាទាទីនំ បញ្ចន្នំ អារម្មណានំ វសេន ឧប្បាទាទីនិ តេសំ វេវចនានិ បញ្ចទស វិស្សជ្ជនានិ និទ្ទិដ្ឋានិ, សន្តិបទញាណស្ស តប្បដិបក្ខារម្មណវសេន អនុប្បាទាទីនិ បញ្ចទស វិស្សជ្ជនានិ និទ្ទិដ្ឋានិ, បុន តានេវ ឧប្បាទានុប្បាទាទីនិ បទានិ យុគឡកវសេន យោជេត្វា តិំស វិស្សជ្ជនានិ និទ្ទិដ្ឋានិ. ឯវំ ឥមស្មិំ នយេវ សដ្ឋិ វិស្សជ្ជនានិ ហោន្តិ. តត្ថ ឧប្បាទោតិ បុរិមកម្មបច្ចយា ឥធ ឧប្បត្តិ. បវត្តន្តិ តថាឧប្បន្នស្ស បវត្តិ. និមិត្តន្តិ សព្ពម្បិ សង្ខារនិមិត្តំ. យោគាវចរស្ស ហិ សង្ខារា សសណ្ឋានា វិយ ឧបដ្ឋហន្តិ, តស្មា និមិត្តន្តិ វុច្ចន្តិ. អាយូហនាតិ អាយតិំ បដិសន្ធិហេតុភូតំ កម្មំ. តញ្ហិ អភិសង្ខរណដ្ឋេន អាយូហនាតិ វុច្ចតិ.